یانە زوان بنەڕەتەکیٛو هامکاری The Co-operative priciples

بنەڕەتەکیٛو هامکاری The Co-operative priciples

59

بنەڕەتەکیٛو هامکاری The Co-operative principles

     ئی دەسەواتە فەیلەسوف پاوڵ گرایس هێربەرتی ئاوردەنەنەH. P. Grice  ، واتەنش ئانزان بە سروشتو ویٛش گیانو هامکاریش چەنەن، نەک تەنیا کاتو دواینە، گیٛرە ویارەکانی تەریچنە، هەکە گرنگی مەڎوٙنە بە ساختارو وات و واچی، دوای، تا خاستەر بیاومیٛنە و خاستەر پیٛخامەکەیما بکیانمیٛ، گرایس واتەنش وەروئانەی هامکاریٛ یوٙترینی بیمیٛ جە وات و واچەکامانە، جە دواینە، جە پەیوەندیەکامانە، تا خاستەر بیاومیٛنە جە یوٙی، ناحاڵی بییەی کەم بکەرمیٛوە، ماناو قسەکاما ڕوٙشنە و سودبەخشە بوٙنە، قسەکیٛما هامکاریٛما بانیٛ پەی وەشواتەی و پاراوی زوانەکەیما. ئی بنەڕەتیٛ پەنەما مەواچانیٛ بەشداری کەردەیت سنورو ویٛشەنە بوٙ، هەکە پاسە داوات وەنەکریان با قسەکیٛت یاگەگیریٛ با، شوٙنەماو ویٛشا بنیارە، هامکار ببە جە وەڵیٛ وستەی بنەڕەتو هامکاری دوای. وەرو ئانەی ڕازییٛ بیمیٛ پەی بنەمکانو هامکاری قسیٛکەردەی، مەشوٙ چندە چیٛر بنەمێوە بگیٛرمیٛنە وەر، کە پەنەشان مەواچانیٛ گرایس ماکزیمس Grice maxims بنچینەکیٛ گرایسی، بنەماکیٛ گرایسی(semantics: 2016). جا ئی بنەڕەتیٛ ویارو مانائەشناسای و مەبەست ئەشناساینە بەکار مەیانیٛ کە دویٛ پەلیٛ گرنگیٛ لەقو ماناین جە زوانەنە.

     بنەڕەتەکیٛ گرایسی Grice’s Maxims هێربرت پاول گرایس Herbert Paul Grice جە سیٛنزە مانەگەو مارچی ساڵە ١٩١٣ ی جە شارو پرمنگهامی، ئینگلاند پەیدا بیەن، جە ویسوهەشتو مانگەو ئوگوستو ساڵە ١٩٨٨ جە بارکلی، کالیفۆرنیاو ئەمریکاینە دما یانە ئاوایش کەردەن جە ژیوای. فەیلەسوفێ زانا، بەڵەد، بەتواناو زوانی بیٛ، دویٛ دەییٛ ژیوایش چی دمایەو ئەمریکانە ویەرنان. ئی بابەتە بەندەن سەرو هاماکاری میانو قسیٛکەری و ژنەواینە، یانی هەتا قسیٛکەر قسەکانش مەیاونوٙ گوشوٙ ژنەوای مەشوٙ هامکاریٛ یوٙترینی بانیٛ، وەروئانەی کە واتمان سەرکەوتەبوٙنە مەشوٙ یوٙ چەمداری و هاگاداری قسەکانشبوٙنە هەتا دووربگنوە جە پاشیٛلو بنەڕەتەکانو دوای، جەڕاسینە گرد کەس نمەتاووٙ واتمان بە ڕیٛک و پیٛکی و بیٛ عەب و بیٛ لەکە بیاونوٙ ئەنجام، یانی ملچیٛرو بنەڕەتەکانی نمەبوٙن، نمەللوٙنە چیٛرو چەمداریو بنەڕەتەکان، کوٙمەڵێ نونگیٛ هەنیٛ کە ئەنزانی پاسە پەنەمەکەرانیٛ قسیٛکەر لا بدوٙنە چی بنەڕەتان، پیٛسەو تەرسە، شەرم، ورکەو دڵی، دڵەتەپیٛ، خەمناکی، یاگیٛ بەویٛ نەگیٛرتەی…یام گەرەکشەن زانیاریێوەت چەنە بشاروٙوە کە ویٛش مەبەستشەن. شوٙنیەرە ژنەوایچ جاری چامنە هەن بە تەمامی نمەیاووٙنە جە قسیٛکەری، پەوکای سەرو ژنەوایەن کە گردو هازیٛش بەکارباوەروٙنە پەی ئەنەیاوای قسیٛکان، ئینڎا دماجار واتمانەکە مەگنوٙنە و سەرکەوتە نیەن. پاول گریس ساڵەو ١٩٧٥ ئی بنەڕەتیٛ هامکاری واتمانیشە بنەرەت بڕییٛ و نامیٛش نییٛ بنەڕەتیٛ هامکاری، لافیٛش دێ وەنە و واتش وەرو ئانەی پەیوەندی واتمانی کاریگەر ببوٙنە مەشوٙ دوا- ژنەوا پابەندیٛ ئی بنەڕەتان ببانیٛ. گرد بنەڕەتێو یاساو ڕاگاو ویٛش هەنش مەشوٙ قسیٛکەر و ژنەوا کوٙت بوٙ پۆشەوە، ئەگەر یوٙ ئەچی بنەڕەتان پاشیٛل violated, flouted کریا بەمەبست یام بیٛ مەبەست و بیٛئاگا، ئاوەختە واتمانەکە هەرەسە ماوەروٙن، بە واتمانیٛ سەرکەوتە نمەنریوٙرە (کاناڵەو یوتوبو د. خالد الخطیبی).

  1. بنەڕەتو چندیەتی Maxim of Quantity: زانیاری ببەخشە، یانی بەشداری بکەرە بە زانیاریەکات تا ئا ڕادە کە داوات وەنەکریان پەی مەبەستێ کە ئیسە هەن و قسیٛش سەرکریانیٛ (بەپاوە پەیوازی قسیٛبکەرە)، قسیٛ زیادیٛ نەکەری، کەمیٛچ نەکەری، نەکەم نەزیاڎ، بەشو ئانەی کە داواکریان وەنەت. پەی نمونەی ئەگەر کەسێ پەرسەش کەردە واتش ئانە کیٛنە چەنی کاوانی؟ توٙ مەشوٙ بواچی ئانە گوٙنای دەسگیرانەشەنە. تەمام هەر ئیٛنڎە وەسیٛن. ئەگەر واتت ئانە گوناو لالوٙ ئەولقادرینە، هامسا باخەشانە، ئیسە دەسگیرانەشەنە… ئیتر زیادەت واتەن و مەلوٙنە یانەو ئانەی کە ترازیانی و ئیهانە و تند و تیژیت کەردەن جە چندیەتی قسەکاتنە یانی فرە دوانی!. یام ئەگەر بواچان سات چندەن؟ توٙ پەرچەنە بواچە سات هەشتەن. ئتر ئینڎە وەسیٛن. مەشوٙ چیٛوی زیادە نەواچی پەی پەرچدایوە، کە قسیٛکەری داوا وەنە نەکەردەنی، ئەگەر واتت سات هەشتەن و کاتو نانواردەین، ئانە پاشیٛلو (مخالەفە) ئی بنەرەتیتەکەردەن (کاتو نان واردەی) زیادە واچەن violated، ئەگەر پەڕو پەرسەکیٛ جوابت داوە ئانە observed پەسەنڎەن،  ئەگەر زانیاری کەمیچ بدەی هەمدیسان پاشیٛلو بنەڕەتەکەین، نمونە: چکوٙبیەنی؟ بەرۆ، مەپەرسی کوڕەکەیت چی دیٛرئامایۆ، چکوٙبیەنی، مەواچوٙ بەرۆ، ئاخر بەر مەبەستت کوٙگەن، مشوٙ زانیاری تەمام و وەسیٛ بڎوٙ. یانی کوڕەکە گەرەکشەن بواچوٙ ئینە هەرمانەو توٙ نیەنە مەپەرسیم وەنە چکوٙبیەنی تا من بە دریٛژەی پەیت باس بکەرون، پاسەبوٙ زانیاری کەمیچ پاشیٛلەن. نمونیٛتەر: کوڕ: توتەکەت یوٙی گەزوٙ؟ کناچیٛ: نا، کوڕکە لوا نیشترە توتەکەی هەلمەتە وەنەدا، واتش بە کناچەکیٛ ئەی چی واتت توتەکەم یوٙی مەگەزوٙ، کوڕەیچ واتش ئانە توتەو من نیەن. چیٛگەنە کناچەکیٛ زانیاری کەمشدا، پەوکای پاشیٛل و بنەرەتو چندیەتین. (کورسیێما هەن یەریٛ پیٛچیٛش کەوتیٛنیٛ، ئیسە ئەگەر وەشش بکەرمیٛوە، دویٛ پیٛچیٛ کەمیٛنیٛ پەی وەشکەردەیشەو، چوار پیٛچیٛچ فریٛنیٛ، مەشوٙ یەریٛ پیٛچیٛ بەکارباوەرمیٛ پەی ئانەی خاسش بکەرمیٛوە). یانی وەسیٛ بواچە، فرەیچ نەواچی (Introduction to pragmatics:2013).
  2. بنەڕەتو پەیوەندی Maxim of Relation یام گونجیای: پەیوەندی دارببە، یانی مەشوٙ قسەکیٛت پەیوەندی داریٛ بانیٛ پا بابەتیوە کە قسیٛش سەرکریانیٛ، لانەدەی پیلاو پەولارە، بەرنەشی جە بابەتی، چیٛویٛ لابلاییٛ نارینە دلیٛ. یانی مەشوٙ قسەکیٛت گونجیێ بانیٛ چەنی وەروپەشتیcontext . پیٛسەو: چایی چەنینیت پەی باوەرو؟ با ڕوٙشن بوٙ. چێنە پەرچەکیٛ پەیوەندی دارەنە بە چایەکەیوە، بە بابەتەکەیوە. گوٙرانیەکیٛ عوسمانی چەنینەبیٛ زەماونڎەکیٛنە؟ هەر فرە وەشەبیٛ. چندە ساڵیٛ تەمەنتەن؟ پەنجا ساڵیٛ. ئی دووەنمونیٛ هەردوی پەیوەندی داریٛ و گونجیێنیٛ چەنی پەرسەکیٛ. نمونیٛ پەی پاشیٛلی: گورانیەکیٛ عوسمانی چەنینەبیٛ؟ بەخوا فرە قوٙزبیٛ. ئی پەرچە پەیوەندیدار نیەن بە پەرسەکیٛوە، یانی پاشیٛل بیەن، یانی بە ڕایێ پەڕئیٛژانیٛوەpolite   واتەنش گورانیەکیٛش وەشیٛ نیەنیٛ. تەمەنت چندەن؟ سڵامەت بی یاخوا، خاسنا. هەمدیس پەرچێوە ش دانوە کە پەیوەسەنینە چەنی پەرسەکیٛ، پاشیٛلو بنەرەتەکەین. ڕەنگە جە پەرسەکیٛ نەیاوابوٙنە یام حەزش نەکەردەن کەس تەمەنش بزانوٙ. ماموٙسا پەرساش: چی ئەرکو یانەیت نەنویستەنوە؟ وەنیار: ماموٙسا بلو کوچێ ئاوی بوەرو تەژنەمەن. چیٛنە پەرچو وەنیارەکی پەیوەس نیەن بە پەرسەکیٛوە، گەرەکشەن ویٛش بدزوٙوە، ڕەنگا شەرم بکەروٙ یام ئەرکەکەش نەپوٙڕنا بوٙ. (من گەرەکمەن گوشت توا بکەرو، داوا مەکەرو کاردیم پەی باری، وەلێم توٙ ملی چەمچێوەم مڎەی دەسۆ، هەکە هیچ پەیوەندیش نیەن چەنی گوٙشتی، مەشوٙ کاردیم پەی باری).
  3. بنەڕەتو ئسلوبی Maxim of manner، یام شیٛواز: هەرمانەکیٛت با ڕوٙشنیٛ ببان،  بنەڕەتێوی فرە باڵان چون مەشوٙ ئسلوبو واتەی قسەکانت فرە ڕوٙشنیٛ و تەرتیبیٛ بانیٛ، فرە تایبەتیٛ بانیٛ بە بابەتەکەیوە، ئالوٙزیٛ نەبانیٛ، تیٛکەڵ و پیٛکەڵیٛ نەبانیٛ، بەڕوٙشنی بەرشان بوزی، نەک بە لیٛڵی و تەڵخی، بە کوڵی و پوختە بەرشان بوزی، بە تەرتیب، وەرو دما نەکەری بە ماناکیٛشان تا خەڵک سەرش وەنە نەشیٛویوٙ، جوان ماناکیٛش بیاوانە. نمونیٛ: ماموٙسا چیٛشش سەرئاما دماو وانەی؟ کلاسش جیا ئاست و لوا نویسگاو ویٛش. ئینە پەرچێ ڕوٙشنە، تەرتیبە، کوڵە، پوختیٛ، لیٛڵی و ناڕوٙشنیش نیەن چەنە. کاوان چکوٙ مەژیوٙون؟ بڕێ جاریٛ مەلوٙ پایگەلان. چیٛنە پەرچێوە لیٛڵەش دێنەوە، بەڕوشنی نەواتەنش کام یاگیٛنە مەژیووٙ. یام حەز نمەکروٙ کەس بزانوٙ چکوٙ مژیووٙ، یام ئاڎ نمەزانوٙ کاوان چکوٙ مەژیووٙ. ئینە پاشیٛلو بنەڕەتو ئسلوبین کە سەرو چوار چیٛوان بەندەن (Avoid obscurity of expression, unclear. A void ambiguity, having two meaning. Be brief. Be orderly). ناڕوٙشنی جە بەروستەینە. لیٛڵی جەمانانە، کوڵ و بەتەرتیب شوٙنەوە یوٙیرە بانیٛ. ئی بنەڕەتە پەنەما مەواچوٙ هەکە بە شیٛوازێوی گونجیا و یاگیٛ ویٛشانە بدوٙمیٛ، بەندەن سەرو یەریٛ چیٛوان:
  4. مەشو قسیٛکەر ئا واتا بەکار باوەروٙنە هەکە ژنەوا خاس بیاووٙشانە. یانی قسیٛ چەنی وەنیارو دماو بنەڕەتی جیا بوٙ چەمو وەنیارو زانگاینە، مەشوٙ زوانی گونجیا (مناسب) پەی هەردوی بەکارباوەری.
  5. واتمانەکەیت یەکسەر و ویٛڕاس بواچە، نمەلە دەورپەشتشرە بخولیەوە تا نەزانوٙ مەبستت چیٛشەن، کات مەکوشە.
  6. بە ڕوٙشنی و تەرتیب واتمانەکەیت بوزە ڕوە، دووربگنۆ جە لیٛڵی، تا ئامادەبییٛ (ژنەوا) سەروەنەشیٛویێ نەبانیٛ.
  7. بنەڕەتو چەنیەتی Maxim of Quality: ڕاسواچببە، ئانەی بواچە کە باوڕت پەنە هەن ڕاسەن و بە بەڵگە بسەلەمنیش، بنەڕەتێوی باڵان چون پەنەت مەواچو بەشداریت پەی ئانەین کە ڕاسی بواچینە، بە ئسلوبێ تایبەت، چیٛوێ نەواچی کە باوڕت پەنە نیەن، یانی چیٛوێ نەواچی کە هەڵەن، چیٛوێ نەواچی کە مزانی درویٛنە، هەم چیٛوێ نەواچی کە بەڵگەو سەلەمنای ڕاسیەکەیت نیەن، یانی ئەگەر ڕاسیچت وات مەشوٙ بەڵگە باوەریوە پەی پەشتگیریکەردەیش بەشیٛوەی زانشتی(Finch. 2000). یام چیٛوێ نمەواچە کە ئەوەجەش بە بەڵگەی بوٙن. نمونە: هیزی شەویٛ چی دیٛرئامایوە؟ ماشینەکەم مەڕیا بیٛ. چیٛگەنە زانیاری ڕاس و دروسش دان، ماشینەکەش مەڕیابییەن. نمونە پەی پاشیٛلی: تەمەنت چندەن؟ سەدو ویس ساڵیٛنا. چیٛنە درویٛش دێنە، ڕاسش نەواتەن. ئینە پیٛسەن ئانەی کاتیٛو کیٛکە وەشەمەکەری بواچی بە کناچەکیٛت ئا قەنڎمە بدە پەنە، ئاڎە مەکیت بڎوٙ دەسۆ پەی ئانەی کەریشانە دلیٛ کیٛکەکیٛ. پەی پەرچەو واتمانی سەرەتا دویٛ جوریٛ بیٛ پەسەنڎ و پاشیٛل، وەلێم چی دمایەو بڕێ زوانئەشناسیٛ هورزو نیشتو قسیٛکەریشا کەرد بە چوار پەرچیٛ ئەپی جوٙرە:

یوٙ: وەرەچەم گیٛرتەی بنەڕەتەکەی observe a maxim یانی یاگیٛ ئیٛژانەی و حورمەتین (پەسەنڎەن).

دویٛ: پاشیٛلو بنەڕەتەکەی violate a maxim. ئی دویٛشا نمونیٛما پەی ئاوردیٛنیٛوە لای سەریوە دلیٛ باسکەینە.

یەریٛ: سوکایەتیکەردەی بە بنەڕەتەکەی flout a maxim، یانی پاشیٛلتکەردەن، ژنەوا بە دەسی ئەنقەست و ئاشکرا وستەنش پەشتەو گوٙشا، ویٛش هاگاڎارن کە چی پاسە مەکەروٙن (تجاهل).

چوار: بەتەمامی کیٛشیایۆ، ڕەڎ کەردەی بنەڕەتەکەیOpt out ، کیٛشیایۆ جە بنەڕەتو هامکاری، یانی گەرەکم نیەن بەشداری بکەرون، نمونە: کاتێ ژەنەکیٛم باسو گرفتا یانەی مەکەروٙن پەیم، منیچ تەمام قەڵس بیەنان، نەمو ڕوٙنامیٛ، کتیٛبێ دەس مەکەرو بە وانایشەو، یانی گوٙش نمەدار و گەرەکم نیەن قسسیٛش سەر بکەرون، هەر پەرچەیچش نمەڎەوە، سەرەم داران ملو کتیٛبەکەیرە و کتیٛب مەوانوە (Introduction to pragmatics:2013). پەی نویستەی سەرو ئی بنەڕەتانو هامکاریە کەلکم جە حەوت سەرچەمان هورگیٛرتەن(زانستی پراگماتیک. مەبەستناسی. کاناڵەو یوتیوبو د. خالد الختیبی، semantics. Linguistic terms and concepts ).  Pragmatics. Introduction to pragmatics).

نویسا: د. ناجح گوڵپی 29\8\2022 هەڵەبجە

واتارێنە جە کتیبو (مانائەشناسای و مەبەست ئەشناسای)

 dotnet
Load More In زوان

وەڵامێک بنووسە

پۆستی ئەلکترۆنیکەت بڵاو ناکرێتەوە . خانە پێویستەکان دەستنیشانکراون بە *

بابەتو دماتەری

کتیٛبو (مانائەشناسای و مەبەستئەشناسای- سیمانتیک و پراگماتیک) چاپ و پەخش بی

کتیٛبو (مانائەشناسای و مەبەستئەشناسای- سیمانتیک و پراگماتیک) چاپ و پەخش بی تازەتەرین بەروی…