یانە زوان مەبەستئەشناسای Pragmatics

مەبەستئەشناسای Pragmatics

71

مەبەستئەشناسای Pragmatics  

وەڵینە

ئانزان ژیوایشنە گرد کاتێ زوانش بەکار ئاوردەن پەی پوٙڕنای هەرمان و کاری ڕوانەیش، پەی یاوای بە ئامانجەکانش، پەی مەرامو ویٛش. زوان پیٛسەو تیخیٛوی دووە دەمی بەکار ئاومان دەمێش پەی وەشی و ئاسودەیی پەی پتەوکەردەی پەیوەندیە کوٙمەڵایەتیەکان، پەی ئاشتی و پیٛوەرەکریای و ژیوای، دەمەکەی تەرش پەی جەنگی و ئاشوبی، بەکار ئاوردەی زوانی پەی مەبەستی خراپی هەزارن کەسیٛش دێنیٛ کوشتەی، جەنگیٛ زلیٛش میانو میلەتانو دنیای و دەوڵەتانیوە هوٙرگیسنێنیٛ، تەنیا بەکار ئاوردەی واتێوە کە جوٙرێ بوٙنە مەبوٙنە بایسو قوٙمیای ئاژاولیٛ، پەی نمونەی سەرباسو ڕوٙنامێوە یام هەواڵیٛو تەلەفزیوٙنێوی ئەگەر بە جوٙرێ بمجیوٙرە کە واتێوە نا کڵوٙکارە بەکار بارینە و مانای خراپە بیاونوٙنە دلیٛ خەڵکینە مەبوٙنە باسیو ناوەشی و دڵ ئیٛشەی و سەرئیٛشەی پەی مەردمی و کوٙمەڵی و شار و دەگای و وەڵاتی تا خایتێ جەهانینچ. مەبەست ئەشناسای زانشتێوی تازەو ماناین، گرنگی بە بەکارئاوردەی زوانی مەڎوٙنە، کاتێ سیمانتیک، مانائەشناسای نەتاواش بە گردینی کیٛشەو مانای چارەسەرە بکەروٙن جە زوانەنە، چون بڕێ جوٙریٛ مانای بیٛنیٛ کە چوارچوٙ مانائەشناسای نەتاویٛ بگیٛروٙشانە ویٛ، پەوکای جوٙرێ تەر جە مانازانای کە مەبەستزاناین ئامانە دلیٛ پەی چارەسەری، زانشتو مەبەستئەشناسای جە چوارچوٙ پەیلوایو بەکار ئاوەردەی مانای لەیەک مەڎوٙوە پەوکای بڕێ جاریٛچ پەنەش مەواچان زانشتو بەکار ئاوردەی زوانی the science of use  مەبەست زانای یانی چەنیەتی بەکارئاوردەی و وینای زوانین دلیٛ کوٙمەڵینە، میانو قسیٛکەری و ژنەواینە، ئەنەیاواین ئەو هوٙرزو نیشتو خەڵکی، زانشتو وانایو مەبەستین، مەبەست و قەسدو قسیٛ خەڵکی کە مەکەروٙنشان میانو ویٛشانەن، مەردمیچ چەنی میاووٙشانە و لەیەکشابڎوٙووە، یام لەیەکەودای مەبستو قسیٛکەری و چەنیەتی بەروستەی قسەکانشەن، تا کوٙگە بڕ مەکەرانیٛ، وەرو پەشت چەنی لەیەکشان مەدوٙوە، چەنی وەنەشان حاڵی مەبوٙن.  ئی زانشتە چەمو زانشتەکانی تەرو زوانئەشناساینە کەمتەر جوٙیایش سەرکریان، ئانە دیارەن کە زوانو گوران-هەورامانی چی بارەوە هەڵای ئینا خاڵەو سفرینە، متاوو بواچوٙ چی بارەوە کەسی سەر نەنویستەن، چون ئی سەردەمە سەردەمو نویستەی زانشتین جە گرد ویارەکانو ژیوانیە، مانائەشناسایچ یوٙن جە کریٛڵی تەرین لقەکانو زوانی، ئەگەر جە قسان و دوای و واتچنەکانو زوانی نەیاوینە، نەزانی مەرام و مەبەستش چیٛشەن ئانە یانی هیچش وەنە حاڵی نەبیەنی و هیچ کەلێش چەنە هوٙر نمەگیری، زوان هەکە یاوایشەنە یانی ئا زوانیە مزانی و فیٛرش بیەنی، پاسەبوٙ تا ماناو زوانی نەزانی فیٛرنەبیەنی، ئینە نەک تەنیا جە ویارو زانشتو زوانئەشناساینە، گیٛرە گردو زانشتەکانو ئانزانیەتی مەگیٛروە، مەشوٙ چەنەش بیاوینە تا هەرمانەت بویەروٙنە، یام هەر ویٛما کە زوانو هەورامی زوانو ئەڎای و زوانی یوەممانە کەم کەسما هەن جە مانائەشناسای و مەبەست ئەشناساییش بیاومیٛنە، چون زانشتێن مەشوٙ سەرش بوانیوە و حەزو ئارەزوت بوٙنە پەیش. مەبەست ئەشناسای یانی وانای و زانای و ئەشناسای مانای پیٛواریٛ، مانای نادیارە، ئەرەپوٙژیێ، پەی نمونە واتیٛ چامنیٛ هەنە کە تەنیا ویٛش بەرو تێکستیوە چندە مانایێ مەبەخشوٙن، هەم تەنیا ویٛش و دلیٛ واتچنی و دلیٛ تیکستینە دلیٛ مەردمیچنە چەنیەتی بەکار ئاوردەی پەی مەبەستی تایبەتی ماناش جیاوازە بەرمەشوٙن، جاری چامنە هەن مەپەرسی ئەو هامساکەی ئەریٛ خاسنی، ئادیچ پەیواچنە مەواچوٙ ئەریٛ بەپەرسای توٙوە خاسنا، چی کاتنە ئی پەیواچە مانێوە تەرە مەبەخشوٙ کە پیٛوارنە، مەبەستش ئانەن کە خاس نیەنان، چون توٙ هەواڵو هامساکەیت نمەزانی و نمەپەرسی، یانی هەر قسێوە یام واتچنێو کە مەواچینەش بڕێ جاریٛ مەبەستێ شاریاوە هەن دلیٛ قسەکاتنە تەنیا کەسی وەرانوەر کە پیٛوەرە قسیٛمەکەردیٛ جە مەبەستو قسەکانت مەیاووٙونە چون توٙی قسیٛکەر (کیانا) مەبەستێ تەرت هەن چیٛرو قسەکاتنە، چیٛرو واتچنەکەیتەن هەکە شاریانەوە و ژنەوا (گیرا) مەیاووٙتنە. پراگماتیک ئەرکو سەرو شانەو سیمانتیکیش کەم کەردەنوە کوٙمەک و یاردی مانائەشناسای مەڎوٙنە پەی لەیەکەودای و شیکەردەی مانای ئاڵوٙزیٛ و پیٛواریٛ و چیٛرینیٛ، مانێوە کە نا ئاساییە بوٙنەو ووەرو پەشت نەیاواشنە، مەبەست ئەشناسای زانشتێوی ئاڵوٙزەن تیٛکەڵو زانشتە جیاجیاکانی تەری بیەن، شوٙنەماش نیێنەرە سەرو ویارو سیاسەتی و ئەدەبی و ئەریاونای، هەرپاسە هامکاری ویٛستەیەو تاوانیٛ و ئەتکیٛ و کوشتەی مەکەروٙن جە لەیەکودای ماناینە تا خایتێ کومەکو ئەشناسانای نەوەشیە دەرونیەکانش هەن، چون مەبەستئەشناسای گردو ئا ڕەفتارە زوانیانە مەڎوٙنەوەرو جوٙیای و وشکنای، چون مانا چوارچوٙ مەبەستینە لەیەکە مەڎوٙوە. پاسە بوٙ پراگماتیکس ئا مانایان لەیەک مڎوٙوە هەکە فەرهەنگییٛ نەبانیٛ “هەر مانایێوە نەلوٙنە دلیٛ مانای فەرهەنگیوە ئانە پراگماتیکیەنە”، پراگماتیکس جوٙیای و وشکنای نیەن جە مانای فەرهەنگییٛ، بەڵ وشکنایەن جە ماناو قسیٛکانو قسیٛکەری، تواناو قسیٛکەری نیشانە مڎوٙ جە ئەنەیاونای ژنەوای و وەردەنگی بەهەر شیٛوێوی بوٙ هەکە چەنو مانا فەرهەنگیەکیٛ یوٙ نەگیٛروٙوە، یام “ماناکیٛ جە ڕاو پەسێوی ئاساییوە مەیاووٙ لاو گوٙشگیٛری، هوٙرگوٙزتەین جە پەشتەو قسەکانوە” یام جە پراگماتیکەنە قسیٛکەر-دوا چیٛوێو مەواچوٙ و مەبەستش چیٛوێوی تەرەن، گوٙشگیٛریچ چیٛوێو مژنەووٙ و چیٛوێوی تەر لەیەک مڎوٙوە”.

ئەدەبیاتو گوٙرانن-هەورامانی ئەدەبیاتێوە دیٛرینەن ئەچی وەڵاتنە، فرەو ویارەکانو زانشتو زوانینە نوسیەتیش هەن، پیٛسەو شعران و ڕازان، وەلێم بە نونگەو کەوتەی لیٛژی هەسارەو زوانو گورانی داخەکیٛم جە بڕێوی تەرو ویارانو نویستەی زانشتی و زوانئەشناسینە کوڵما ئاوردەن، مەگەر ئەچیٛولای دڵسوٙچنیٛ زوان و فەرهەنگو هەورامانی قوٙڵیٛشان هوٙربماڵان و پیٛسەو میلەتانی تەری جە گردو ویارەکانەنە بنویسانیٛ تاکو ئی کەلەبەران پەڕیٛ ببانوە. نویسا: د. ناجح گوڵپی

 dotnet
Load More In زوان

وەڵامێک بنووسە

پۆستی ئەلکترۆنیکەت بڵاو ناکرێتەوە . خانە پێویستەکان دەستنیشانکراون بە *

بابەتو دماتەری

تازەتەرین بەرویرو نویسای د. ناجح گوڵپی جە ئایندێوی نزیکنە چاپ و پەخش مەبوٙنەوە

تازەتەرین بەرویرو نویسای د. ناجح گوڵپی جە ئایندێوی نزیکنە چاپ و پەخش مەبوٙنەوە کتیٛبو (مان…