یانە ویر هەورامی چی قارەمانش نیا؟

هەورامی چی قارەمانش نیا؟

51

هەورامی چی قارەمانش نیا؟

ئاراس ڕەفیٛق

بەشـــــو(1)

وەختیٛ باسو قارەمانی کەرمیٛ جەڕووە سیاسی و سەروازیەکەیشوٙ پەیش مدیەیمیٛ، مەبەستمانە واچمیٛ قارەمان ئاکەسەنە هەکە دلیٛ میلەتەکا تەرو کوردینە هورکەوتەن، ڕەگو ڕیشیٛوە خیٛڵەکیانە پەشتیش گیٛروٙ، دلیٛ زەمینیٛوە عەشایەری سەرو بنەماو زاڵبیەی پەیدابوٙنە و هیٛزیٛوە سەروازی ویٛ نەویست پەشتیش گیٛروٙ گوٙش پانەی مەدوٙ ئی کەسە هەقەتیناو ئینا سەرو ڕیٛوە حەقیٛ بەڵکو سەرو ئابنەمیٛ هەرمانەکەروٙ هەکە زاڵبوٙ ملو ئەویشای تەریرە، ئەویتەر هەرکەسیٛوە یان هەرگروپیٛوەن بەدژمن و ویٛش مزانوٙش.

کەسی قارەمان ڕەگو ڕیشیٛوە دەرەبەگی و ئەغەواتیش هەن و هەمیشە کوٙمەڵیٛ سیفەتیٛش چەنە بەرگنا نیشانیٛنیٛ پەی گەورەیی دلیٛ عەشرەت و خیٛڵەکەیشنە، پیٛسە سەخاوەتی و میٛماننەوازیش، و ساحیب دیوەخان و بویٛریش.

ئانیٛچ هەکە ئینیٛ دەورشنە نانەوەریٛ ئاکەسیەنیٛ و داواکاریەکاشا جەڕاو ئا هیٛزە زاڵەو قارەمانەکەیوٙ بەگا مارا. وەرانوەریچنە ویٛشا مدا کوشتەی جەڕاو فەرمانەکاو قارەمانەکەینە، چیٛگەوە پیٛناسە و ناسنامەو پیایی شیٛوەگیٛروٙ و پیایی ئانەنە هەکە دلیٛ عەشرەتەکەینە ویٛنەش کیشیان.

ئیٛمە ئەگەر تەماشەو دەگایەکاو شارەزووری و گەرمیانی کەرمیٛ فرەو دەگایەکانە ئاقارەمانشە چەنە هورکەوتەن و جەڕاو ئاییوە دلیٛ ئەحزابی سیاسیچنە یاگیٛ ویٛش کەردیٛنەشوٙ و داواکاریەکاو خەڵک و خیٛڵەکەو ویٛش جابەجا کەروٙ، تەنانەت ئەگەر کیٛشەی کوٙمەڵایەتیچشا بوٙ ئا پلەو یاگیٛ ویٛشە وزوٙ خزمەت و خیٛڵەکەیش و دەسو خەڵکی ماچ کەروٙ پەی وەشکەردەی ونیٛ و حەلکەردەی کیٛشەکاشا.

وەلیٛ وەختیٛ مەیمیٛوە دلیٛ هەورامی چی یاگیٛنە کوٙڵاو نەتاوانش پاشیٛوە هەکە دلیٛ غەیرو هەورامیەکانە هەن قارەمانش چەنە پەیدابوٙ، ئینەیچ گیٛڵوٙوە پەی ئاجیاوازیە بنەڕەتیا هەکە دلیٛ هەورامیەکانە هەن و دلیٛ ئەویشا تەرینە مەوینیوٙ، هەوڕامیەکیٛ وەختیٛ ئەرەنیشتیٛبا و دەگا دروسکەڕا خیٛڵ و عەشیرەت پیٛیسە عورفی ورمەگیٛراو ئا دەسورە دلیٛ خیٛڵیٛوە شارەزوورینە یان دلیٛ خیٛڵیٛوە گەرمیانینە هەن چیٛگە مەوینیوٙ، وەختیٛ یوٙ جەهەورامیەکایچ یان بنەماڵیٛوە جەهەورامیەکایچ مەیلشا پەی ئی جوٙرە جە عەسەبەی بوٙ مەتاووٙ دلیٛ هەورامانینە گەشەکەروٙ یان زوو پوکیوٙوە و وازش چەنە ماروٙ یان جەدەسورە هەورامیەکەی ورگیٛڵوٙوەو ملوٙ پاڵو هیٛزیٛوە غەیرە هەورامینە خزمەتکەروٙ و چاگە زەمینەو گەشەکەردەی ئا مەیل و زاڵبیەییشە پەی پەیدابوٙ و وردەوردە بەرگنوٙ، وەلیٛ نە هەورامیەکیٛ پەشتیش گیٛرا نە ئاییچ خزمەتوو هەورامی و هەورامانیش پەنە کریوٙ، چیٛگەوە تەنیا خزمەت و ویٛش و ئاشوٙنیٛ تاووٙ کەروٙ هەکە ڕاشا کەردەنوٙ دلیٛشنە بەدەسوریٛوە خیٛڵەکیانە گەورەبوٙ.

گەورەبیەی هەورامیەکەی وابەسەو ئادەسورینە هەکە دلیٛ گروپە غەیرە هەورامیەکەینە هەن، بەمانیٛوەتەرە ئی کەسە جەهەورامیبیەی گنوٙو بوٙ بەچیٛویٛوە تەر بیٛجگە جەهەورامی، هەروەختیٛوەیچ ئاگروپو خیٛڵە هەکە قارەمانە دروسکریاهەورامیەکەش چەنەن دەسش چەنەورگیٛراو بەکەسیٛوە غەیرە تەماشەش کەرا ئیتر هەورامیەکە قارەمانیەکەش مەمەنوٙ و بوٙوە بەکەسیٛوە ڕووتەڵەو ئاسایی، بەمانیٛوەتەرە قارەمانیەکە جبەروٙ دریانش پەنە، گردو مەسڵەحەتەکاش جەدەس مدوٙ و میٛوە دیسان گلەییٛ جە هەورامی کەروٙ، هەورامیەکیٛچ گەرەکشا نیاو پەشتیش مەگیٛرا ماچا چیٛشش پەی هەورامانی کەردەن تا ئیٛمە پەشتیش گیٛرمیٛ، جە عەسڵیچنە هەردووی ڕاسمەواچا، مەزانا کیٛشەکەشا ئیناچکوٙوە.

دکتوٙر حەمەمین هەورامانی بەڕەحمەتبوٙ، دلیٛ یوٙ جەکتیٛبەکاشنە باسو هەورامی کەروٙ ماچوٙ هەورامی عادەتو ژمارە (سفر)یش هەن بلوٙ پاڵو حەر ژماریٛوەتەری دەقات زیادش کەروٙ بەبیٛ ئانەی ویٛش نامیٛشبریوٙ، ماچوٙ ئەگەر بلوٙ پاڵو ژمارەحەوتی کەروٙش حەفتا و کاتو وانایوٙ ژمارەکەینە تەنیا حەوتەکەبەرگنوٙو بوٙ بەحەفتاسفرەکەیچ مەونیوٙوە و دلیٛ زوانینە مەوچیوٙ جەوەختیٛنە سفرەکەیچا حەوتەکەش زل کەردەن.

بەشـــو (2)

هەورامان شناسنامەی کەلتورینە زیاتەر بەرکەوتەن، ویەردەنە هەڵسوکەوتش، پەیوەندیش، ڕیٛککەوتەی کوٙمەڵایەتیش، گفتارش، دینش، حوننەرش، ئەدەبش، چی شوٙنانە شناسنامەش فرە بەهەسی هەورامیانە بەرکەوتەن.

هەرپاسە دلیٛ شارستانیەتیچشنە ڕەنگەش دیٛنوٙ، جە بیناسازیشنە، پیشەگەری و سەلیٛقەو خولقنایش هەمیشە بییٛنە.

ئینەیچ سەرچەمەکەش ویروٙکەردیٛوە دەسەجەمیینە پەیدابیەن، ئی جوٙرە جەویروٙکەردەی ویٛش ڕات نیشانە مدوٙ شیٛویٛوەنە بەرگنی، جە (پیٛکهاتە) کەلتوریەکای تەری نەشی، چیٛگەوە تاومیٛ واچمیٛ دلیٛ ئی سیستەمینە زەمینەو قارەمانی خیٛڵەکی وەشمەبوٙ، ئەسڵەن ئاشوٙنیٛ حەر پیٛویستش بەقارەمانی چانەی نیا.

سەد ساڵیٛ چیٛوەڵتەر هەورامانەنە یانیٛ یەرەقاتیٛت دروسیٛ کەردیٛبا، پەی ئانەین ڕووانە بلی هەرمانەو شارستانیەتو هەورامانی دروسکەری و دماتەر بەیوٙ ئیسراحەتکەری، هیچ وەختیٛ هەورامی گەرەکش نەبیەن ئانەی دروسشکەردەن و ڕیٛستەنش بوٙوە بەپەژم.

وەلیٛ قارەمان تەنیا شانازییٛوەش هەن ئاییچ خیٛڵەکەیش پەنەبەخشان گەرەکش نیەن جەدەسش بدوٙ، وەرو ئانەی قارەمان مەتاووٙ بوسوٙ و ئیسراحەت کەروٙ.

قارەمان هەمیشە فڕکان فڕکانیشنە پیلارەو پەولارە، خەڵکیٛوەیچش گەرەکا دەورشنەبوٙ خزمەتش کەروٙ، ئاییچ خزمەت و ڕەعیەتەکاش کەروٙ.

ئانیٛ هەکە هەورامییٛ نیەنیٛ ماچا هەورامی زیرەکا، وەلیٛ مەوینی هەرگیز واچا هەورامی ئازان، ئینە چکوٙوە ئامان، چاوە ئامان نەتەوەو کوردی هەمیشە دلیٛ جەنگو جەڵەبەینەبیەن، دلیٛ سیستەمو دروسبیەی عەشیرەت و خیٛڵیچنە بیٛجگە هیٛزی و زاڵبیەی چیٛویٛوە تەرنیا شناسنامەکەیش بواچوٙ، فرەو جارایچ ماچان (هەورامی پیاش چەنە نیەن) دەمارو هەورامیەکا پی واچیٛ گیٛریوٙ خەریکا پوٙسو ویٛشا بزیا، چوون کاریگەری ئاشناسنامە ساختەیشا سەرا هەکە دلیٛ سیستەمو خیٛڵینە پەی پیای کریان.

پیا، بە مەفهومە عەشایەرەکە هەمان سیفەتو (قارەمانیش) هەن، مشوٙم کابراییٛوە (زبربوٙ، کەم خووٙ، توڕەبوٙ، ملو ژەنەکیٛشرە زاڵبوٙ، ژەنی نەیاروٙ وەرش قسیٛکەروٙ، هەمیشە سیلاح یانەشنەبوٙ، سەرو شەرەفی ژەنی کوشوٙ ….هتد)

هەورامیچ چیٛگەوە ویٛش نەشناسان، ئاهەورامییٛچە هەکە مەیلش پەی ئی جوٙرە جەویٛبەروستەی بیەبوٙ، یان بەڕەچەڵەک هەورامییٛ نیەنیٛ، هیچ سەلیٛقەو سامانیٛوەتەرشا نەبیەن، خڎیٛشا دیٛنە ئاژاولا، یان لویٛنیٛ بەرو هەورامانیوە ئاغەریزەو زاڵبیەیشا تیٛرکەردەن.

چیٛگەنە چیٛویٛوە میٛ وەروٙ بەینو هەورامیەکاو ئەویشای تەرینە، ئاییچ شانازی کەردەین بە ئازایەتیوە، بوٙ بەیاگیٛ گفتوگوٙی و فرەو وەختایچ(بەرگری)وەرگیرییٛوە تن بەینو هەردوی لایانە دروسبوٙ، یان بەینو هەورامیەکا ویٛشانە ئینە دروسبوٙ گلەییٛ ئەو ویٛشا کەرا.

پەی ڕوٙشنکەردەیوٙ ئینەی ماچوو، هەرکەسیٛوە قارمانبی مەرج نیا ئازابوٙ، بەڵام هەرکەسیٛوە ئازابوٙ قارەمانی ڕاستەقینەیچا.

قارەمانی ساختە یان خیٛڵەکی(یارایش)بویٛریش چەنەن، بەڵام مەرج نیا ئازایەتیش چەنەبوٙ، فەرقو بەینو ئازایی و بویٛری ئانەنە؛ بویٛر حەق و ناحەقی وەرەچەم مەگیٛروٙ، ئانەی لاو ئادیوە ئامانجا زاڵبیەین، بەدەسئاردەی ئامانجو خیٛڵین، وەلیٛ ئازا، ئاکەسەنە حەق و ناحەق وەرەچەم گیٛروٙنە و حەرشوٙنیٛوەنە زانوٙ ناحەقی کەروٙ، دەس ورگیٛروٙ، ئەگەر کوشیوٙیچ ئامادەنیا ناحەقی یان زوڵم کەروٙ، چیٛگەنە ویریٛ کەردیٛوە کەسیٛوە هەمیشە جەپیٛناوو ویٛشنە خەڵکیٛوەتەری کوشوٙ، یان عەزیەتشابدوٙ، چەنی کەسیٛوە ئامادەبوٙ ویٛش کوشیوٙ بەڵام ناحەقی نەکەروٙ مەرگو ویٛش وزوٙ سەرو دەسیش، کامشا خاستەرا؟

ڕازەو کوڕەکاو حەزرەتو (ئادەمی) هابیلو قابیل، هەکە دینە عاسمانیەکایچنە گلکە نیشان کریان، وەڵیٛ ئانەینە (قابیل هابیل)ی کوشوٙ، گفتوگوٙییٛوە بەینشانە دروسبوٙ، قابیل چەمیٛش سوریٛ بییٛنیٛ و گەرەکشەن هابیلی کوشوٙ، وەلیٛ هابیل ئامادە نیەن، بەرگری جەویٛچش کەروٙ، ماچوٙ ئەگەر توٙ کوشیچم، من ئامادە نیەنا بەرگری جەویٛم کەرو وەرو ئانەی نەگنو دلیٛ خراپبیەیوٙ، چی ڕازیٛوە چیٛویٛما پەی بەرگنوٙ، دلیٛ دینەکایچنە (هابیل) پیٛسەن ڕەمزیٛوە پەی حەقو ڕاسی و ئازایی، بەمانیٛوە تەر(هابیل) قارەمانە ڕاستەقینەکەن، قابیلیچ ڕەمزو خراپەی و ستەمکاری و ڕەزیلەتین، قارەمانە ساختەکەن.

حەرچی ڕازیٛوە ئانەما پەی بەرگنوٙ، ئانەی دلیٛ سیستەمو کوٙمەڵایەتی و کلتوری هەورامیەکانە هەن ئەگەر بەهوشیاری بوٙن یان بەناهوشیاریبوٙن، ڕاییٛوە ڕاسەنەو ڕوٙحە هەورامیەکە ئانەی جە هەورامیەکا وازوٙ، جەڕاو هەورامیبیەی لانەداو بەردەوامیٛبا، هەر هەورامییٛوە چاڕیٛشە لابدوٙ، جەهەورامیبیەی گنوٙو بوٙ بەچیٛویٛوەتەر.

چوونکە هەورامیبیەی تەنیا ئانە نیا توٙ بەهەورامی دوی و جەئەیاو تاتیٛوە هەورامیوە پەیدابیەبی، مشوٙم پاسیستەمە هەورامیە بلی ڕاوە هەکەڕوٙحە هەورامیەکە داوات وەنەکەروٙ، ڕەنگە کەسیٛوە جەئەیاو تاتیٛوە هەورامی نەبیەبوٙ و بەهەورامیچ نەدوابوٙ، وەلیٛ ڕوحیٛوە هەورامیانەش هەن و هەورامیانە ویریٛ کەروٙوە پیٛسە حەزرەتو مەولەوی، بەرعەکسو ئانەیچ ڕەنگە هەورامیبوٙ و هەورامیانە ویریٛ نەکەروٙوە و ناسنامەو کارەکتەرەکەیچش فڵانەکەس هەورامیبوٙ.

چیٛگەوە پەیمابەرگنوٙ هەکە قارەمان کیٛن، قارەمان ئاکەسەنە پیٛسە هابیلی ویریٛ کەروٙوە، دلیٛ هەورامانیچەنە قارەمانیٛ پیٛسەهابیلیما فریٛبییٛنیٛ و فریٛچما هەنیٛ، هەرقارەمانیٛوە پیٛسە قابیلی دلیٛ سیستەمو هەورامیبیەینە ڕاشمەبوٙوە و پیٛویستش پەنەش نیا.

وەلیٛ دلیٛ سیستەمی خیٛڵەکینە قارەمانیٛ ستەمکاریٛ و ویٛپەرسیٛ فریٛ هەن، وەلیٛ ئینە پامەعنیٛچە نیا دلیٛ خیٛڵی و عەشرەتینە ئی جوٙرە جە قارەمانی مەبەستم (هابیلا)نەبوٙ، بەڵیٛ هەن! بەڵام دلیٛ سیستەمی عەشیرەتگەری و خیٛڵەکینە بوٙبەعەیبە سەروشانەو ویٛش وخیٛڵەکەیشوٙ، بەماناییٛوەتەر دلیٛ سیستەمی خیٛڵینە بەشیٛویٛوە گردی مەیلشا پەی قارەمانیٛوە پیٛسە (قابیلین)، بەڵام کریوٙ دلیٛ هەمان خیٛڵینە یوٙ پەیدابوٙ پیٛچەوانەو خیٛڵەکەیش ویریٛ کەروٙوە، سیستەمو خیٛڵەکەیش دەسکاری کەروٙ، چەمکو قارەمانی، جە قابیلی ستەمکاریوە پەی هابیلی خاسەکاری فاڕوٙ.

 dotnet
Load More In ویر

وەڵامێک بنووسە

پۆستی ئەلکترۆنیکەت بڵاو ناکرێتەوە . خانە پێویستەکان دەستنیشانکراون بە *

بابەتو دماتەری

تازەتەرین بەرویرو نویسای د. ناجح گوڵپی جە ئایندێوی نزیکنە چاپ و پەخش مەبوٙنەوە

تازەتەرین بەرویرو نویسای د. ناجح گوڵپی جە ئایندێوی نزیکنە چاپ و پەخش مەبوٙنەوە کتیٛبو (مان…