یانە گردین دژمانی و دژماندای هەورامانەنە

دژمانی و دژماندای هەورامانەنە

44


دژمانی و دژماندای هەورامانەنە!

نویسەر رەزا بەهمەنی؛ ٢٠٢١/٠١/١٧

بە پەنەزانای و حوٙرمەت پەی گردو ئا ئازیزا کە ئی بابەتیە مواناوە و هەر پاسە داواو چەنەویەردەی جە خانما و ئەدا و واڵە وەشەویسەکاما، مشیوٙ ئینەیە واچوو کە ئی باسە “دەقی” بیٛ زیاد و کەموو ئا گوفتمان و قسە کەردەیەنیٛ کە دلیٛ کوٙمەڵگایەنە بە هەزاران ساڵیٛن باویٛ بییٛنیٛ و هەنیٛ. بڕیٛو چی “دژمانا” جە خیٛتانەو حوٙرمەتیەنە ملا بەر و پەی نویسەی نمەشیا، وەلیٛم بوٙنەو ئانەیەو کە کروٙکو بابەتەکەی بە شیٛویٛوی زانشتیانە بلوٙ وەرەو، ویٛم بە وەرپەرس مزانو تا ئا قسا خەڵکیە کە هەمیشە مژنەویا و ماچیاوە، پیٛسە ویٛشا بیٛ کەم و زیاد فاروشاوە ئیٛگە.

ئی باسە هەرەقەتیە باسیٛوی کوٙمەڵایەتی و زانشتیا کە قوڵ بوٙرە دلیٛ رەوانشناسی و بەشوو پەروەردەو جامیٛعەی. هەر پا بوٙنەو من لوانا شوٙنیەرە و سەرچەمیٛم ئیٛسیٛنیٛوە تا پەیم روٙشن بوٙوە کە ریٛخە و بنەڕەتو ئی شیٛوە دژماندایە و قسە کەردەیە چکوٙوە ئامان.

چیٛگەنە وەڵیٛ ئانەیە باسەکەی دەس پەنە کەرو، چن (چند) پەرسیٛ مەیا وەرەو کە یاگیٛ سەرنجیٛنیٛ.

ئایا ئیٛمە بە گردی پیٛسە خەڵکو گوٙرانی و بە تایبەت پیٛسە خەڵکو هەورامانی، وەڵیٛ ئانەیەنە زوانەکەما و فەرهەنگەکەما گنوٙ وەرو پەلامارەو داگیرکەرەکا، ئا شیٛوە گوفتمان و دژماندایە باو بیەن دلیٛمانە یا نا؟

ئایا فەرهەنگو وەڵاتەکا دەور و بەریما، فارس، عەرب و تورک، تا چ رادیٛو ریٛخەش کوانەرە لاماوە و ئی فەرهەنگو دژماندایە هەر چادیشاوە تیٛکەڵو ئیٛمە بیەن؟

ئایا بە عام خەڵکو دنیای هوٙرگیریٛ ئی شیٛوە فەرهەنگیە بییٛنیٛ یا نا؟

سەرەڕاو ئی گردو ڕەگ و ریٛخە فەرهەنیگا کە باس کریای، دژماندای و فەحاشی کەردەی بەشیٛوی فرەش شەخسیا و هوٙرگیٛڵوٙوە سەرو تەربیەت و ئاوەزو کەسەکاو دلیٛ کوٙمەڵگای.

دژماندای قینیٛوەی دەرونیەنە کە بە شیٛویٛوی نائاسایی جە دەرونو کەسانیٛویەنە مەی بەر کە هیچ ڕایوەتەرەشا پەی بەروسەی ئا قینیٛ نیەنە.

دژماندای جە زوانو کەسانیٛویەو مژنەویوٙ کە بەشیٛوو فرەو ژیوایشانە ناکامیٛ و ناهوٙمیٛدیٛ بییٛنیٛ و هیچ بەرنامیٛوی روٙشنشا جە ژیوایەنە نیا.

دژماندای جە زوانو کەسانیٛویەو مەی بەر کە هیچ شعوور و مەنتیٛقیٛو پەی بەیانوو واتەکاشا شکە مەبەرا. ئی کەسیٛ جە گرد بواریٛوەنە کەم مارا و پەی چارەسەر کەردەی مەسەلە سیاسی و کوٙمەڵایەتیەکا، جیای ئاوەز و ئەندیشەی “ساق و سەلیمیدژمانی بەکار مارا.

دژماندای نەوەشییٛوی دەرون رەوانیا کە دژماندەری دماو دژمانەکاش ئارام کەروٙوە و ویٛش بە سەرکەوتە مزانوٙ.

دژماندەر: باوەڕ یا ویر و پەیلوای هیچ کەسیش لاوە پەسەند نیا، پاسە مزانوٙ ویر و ڕاو ئادی جە هینوو گرد کەسی راستەرا.

کوٙمەڵگاو بەشەرو ئاروٙی ملیوٙنها ساڵیٛن گوفتمان و قسە کەردەی دلیٛشەنە دەسش پەنە کەردەن. چەرخیای زوانو بەشەرەکا دلیٛ دەمیشانە بە پاو نیازیشا بە دریٛژایی ئی ساڵە فرا، فرم و شکڵش پەیدا کەردەن و هەرکام بە پاو وەزعیٛویٛ و سروشتیٛوی کە چەنەش ژیواینیٛ، داواکاریەکیٛشا، ئەشق و وەشەویسیشا، ئاوات و ئارەزوەکیٛشا، هەر پا زوانیە باس کەردەن و یەکترشا یاونانەنە.

ئی بەشەریٛ: جە پاڵو ئەوەفاڕای ئی ئیحساسیەنە، “قینە و تووڕەیی” ویٛچشا هەر پا زوانیە بە یەکتری یاونان. ئی قینیٛ و تووڕەییە بە ویەرو زەمانی ویٛش پیٛسەو “دژمانیٛ” ئەژناسنان و نەسڵ دماو نەسڵی کەوتەن سەرو زوانا و بیەن بە فەرهەنگو کوٙمەڵگای.

دیارا ململانیٛ و کیٛشەی تەبەقاتی، فەرهەنگەکیٛش جە یوٙی جیای کەردیٛنیٛوە. دلیٛ دەسەڵاتو سەرمایەداریەنە بە تایبەت جە ئوٙروپانە شیٛوەو دژماندای بە جوٙریٛوتەر ویٛش مرمانوٙ کە جیاوازییٛوی فرەش چەنی فەرهەنگە سونەتیکا هەن. جە سوٙئیٛدەنە دژماندای تەنیا مەسەلیٛوە شەخسیەنە بەنیو ئا دوە کەسەیەنە کە بەروٙکەو یەکتریشا گرتیٛنە. ئیتر مەیاووٙرە لاو “ئەدا و تاتەی و کەسیٛوتەری” پەی نمونەی ئەگەر بە سوٙئیٛدییٛوی واچی “کوام تاتەیت” جوابەکەش ئانەنە ماچوٙت پەنە “توٙ کارت سەرو تاتەیمەو چیٛشا ئەگەر موشکڵیٛوەت چەنی تاتەیم هەنە، لوە چەنی ئادی باسش کەرە.

بەڵام دیسان هەر چی وەڵاتە بە حەساب وەرکەوتانە، وەڵات پەی وەڵاتی دژمانەکیٛشا فەرق کەرا. جە ئەمریکانە بوٙنەو چن نەتەوەییەو و فەهەنگە جوٙراوجوٙرەکاوە کە تیٛکەڵیٛ بییٛنیٛ، ئەگەر توڕیٛ با و چەنی یەکتری قسیٛ عادییٛ کەرا، جە چوار قسیٛشانە دویٛشا “فەکا” کە کەروٙ هەمان “کوام”ەکەو ئیٛمە. فەک یوٙ “کوام ئەو ،،،،،.

جە فرەو ئا کوٙمەڵگایانە کە پیاسالاری دەسەڵاتش هەن، دژمانەکیٛ فرە پیستەر و قیزەونتەر ویٛشا بەر وزا. چی جامیٛعەنە پیا “دمش” پیٛسەو چەک و ئەسڵەحەی هەمیشە پەنەشا و هەر وەختیٛو توڕە بوٙ بەکارش ماروٙ. “کەردەم پا یاگیٛتەرە” “بەردەم بە ریشوو بابەو بابەیتەرە.” “ناموس” و حوٙرمەتو بەشەرەکا چی دلیٛ کوٙمەڵگایانە، فرە وارەو حەساب کریوٙ و بڕیٛو کەسیٛچشا، ئی حوٙرمەت و ناموسیە، تەنیا جە دلیٛ گەڵانە وینا.

هەر دلیٛ ئی کوٙمەڵگایەنە “ژەنی” فرە مەزڵومەنە چون چەکش نیا بەکارش باروٙ. ژەنی جە هەورامانەنە فرە کەم دژمانی ناموسییٛ مدوٙ. ئەگەریچ جە دەمو ژەنیٛوەو دژمانیٛوە ئەژنەویای بوٙ، وەسیلەکەو پیایش بەکار ئاردەن. “کەردەشا قەبرەو تاتەیتەو

ئینە گرد جە یاگیٛ ویٛشانە پیٛسە فاکتیٛوی هەنیٛ و هینکاری نمەکریا. جە پاڵو گردو ئی ڕاسیانە، دیسان دژماندای و دژماندەر هوٙرگیٛڵوٙوە سەرو شەخسەتو تاک بە تاکو بەشەرەکا، پەی نمونەی جە هەورامانەنە پیای چامنە پەیدا بوٙ کە جە ویەروو عەمری هەشتا نەوەد ساڵەیشەنە تەنیا پەی یەک جاریچ هیچ کەسی دژمانیٛوەش دەمەو نەژنەویەن. نمونەو ئی پیایا و ژەنا، فریٛ بییٛنیٛ هەورامانەنە. وەلیٛم جە پاڵو ئانەیچەنە کەسانیٛوی دەم پیسیٛ و چەناکە بازیٛ بییٛنیٛ و هەنیٛ، کە کار و کردەوەشا جە وەختو و ناوەختەنە دژماندایا بە تایبەت توڕەبیەیەنە هەر ئانیٛنیٛ کە سەرەو باسم کەرد.

بڕیٛو دژمانی هەنیٛ کە سەمەروو هەورامانی ویٛشەنیٛ، ئەو ئانەیە نمەشوٙ جە فەرهەنگیٛوتەریەو ئامیٛبا.

سەرەت بەردە “سیٛتڕیٛ” بابەو ساحیٛبیتەرە. پاسە بزانو “سیٛتڕیٛ” مشیوٙ تەنیا هەورامی بوٙ.

سەگی سەگ بابە، گەماڵی گەماڵ بابە. ئی دژمانیٛ ئەو ئانەیە مشا کە جە فارس و عەرب و تورکیەو لاو ئیٛمە یاوایبا. ئینە نەک تەنیا بیٛ حوٙرمەتیا بە بەشەرەکا، بەڵکو تەوهین و دژماندایا بە حەیوانیٛوی پیٛسە توتەی کە رەفیٛق و دوٙسو وەفادارو هەزاران ساڵەو بەشەری بیەن.

بڕیٛو دژمانی هەنیٛ کە پیا ئیتر وەسیلەکەش بەکار ماروٙ و سینەش بەرپڕنوٙ و ویٛش بە سەر کەوتە مزانوٙ. “با نەکەرو قەبرەو تاتەیتەو”، “با تاتەیت نەگەو” کەردەم چیرو سەرەو ئا کەسیەو کە نەهاش بڕیەی! قەباحەتو ئی دژمانیٛ ئینا چانەیەنە کە؛ ئا کەسە کە نەهاکەش بڕیەن مومکیٛنا پیا یا ژەنیٛوەی حورمەدارە یا حوٙرمەتدار بیەبوٙ، کەچی بە بیٛ ئانەیە ویٛش خەبەرش بوٙ چیروو سەرەیش “گەیان

ئیجا وەشتەر ئانەنە کە بڕیٛو چی دژمانا بیٛژگەم بیٛ حوٙرمەتیەکەی، هەڕەشیٛ و تەهدیدیٛنیٛ.

بیە هەو چیٛشت پەنە ماچو “جاریٛوتەر دلیٛ ئا خیاریەنە وینوتەو، ئا تاتەیتە مگەو

بە ڕاسی من شەرمم مەی وەنە دژمانە ژەنانەکا کە نامیٛ ئەدا و واڵەکا دلیٛشانە بەریوٙ گیٛڵنوەو. تەنیا باسو ئا بەشا کەروو کە پیای گیٛراوە، چون ئا دژمانیٛ کە بە ژنا ماچیا، فرە پیسیٛنیٛ و پەی واچیای نمەشیا.

جە هەورامانیچەنە مەنتیٛقە بە مەنتیٛقە دژمانەکیٛ شکڵ و شیٛوەو تایبەتو ویٛشا گیٛرا. بڕیٛو دژمانی هەنیٛ توٙزیٛو ئاوەز و هوٙششا چەنە بەکار لوان: “بابەو هەری پەی هوٙڵیەریش” ئی دژمانیٛ سەرەڕاو بیٛ ئیٛحترامی بە “هەری” دلیٛ ویٛشەنە موچیارییٛوش چەنەن یانی کابرا ویٛش “هەرا” پەوکەی کوڕەکەیچش بە “هوٙڵیەر” بەر شیەن.

جە گرد چیٛوی قەڵب و شەرم ئاوەرتەر ئانەنە کە وەسیلەو حەیوانیٛوی بیٛ زوانی جیای وەسیلەو ویٛشا بەکار مارا. “هەرم نیا ئەو ،،،،،، هەرم پڕنا ئەو،،،

جە پاوە و دەوروبەرشەنە دژمانەکیٛ جوٙریٛوتەریٛنیٛ و بڕیٛوشا رەنگەو شوٙخی و گاڵتەی گیٛرا بە ویٛشاوە.

بابەیت بنیەو قەننەم دوور کیٛر و گونەکەیش!” ئی دژمانیٛ هەتا قووڵ بیەو وەنش خوەادارتەر و جە نەوعو ویٛشەنە بیٛ ویٛنیٛنە.

ئیتر مالوم نیا ئی کابرای دژماندەرە، بابەو ئەویتەری پا لاشە زل و زەبەلاحەو منیەو قننەش، وەلیٛم پەی ئا کوچەو “کیٛر و گوٙنیە” ئینا زەلالەتەنە! ئینەیچە دیسان هوٙر گیٛڵوٙوە سەرو مەسەلە ناموسیەکیٛ.

ڕیام تەختە چەناکیٛ بابەیتەرە!

گوو بشواروو حەڵقوو بابەیتەرە!”

کورە با نەونە، سی و دوو ددانەو بابەیت بە “گوو” بەنکەشی بکەروو!”

لەعنەتەو بابەو ئا کەسیە دییٛنیش و کاڵاینیش!”

توتەی بتڕنوو روٙحو بابەیتەرە.”

گوو بە بنەچەقت

گوو پا قەوریٛ مەلیشەنە

لەعنەتەو بابەو ئانەیە پیٛچنایش پەڕوٙیوە

گوو کەروو تەختە ملیٛ بابەیتەرە

لەعنەتەو بابەو ئانەیە نامیٛش نیای و شەو حەفتیٛش پەی گرتی

گوو قەورەو بابەو ئانەیە ئاستیش جیا

لەعنەتەو حەفتا و حەفت پەشتیٛت

گوو قەورەو ئانەیتە حەفتا ساڵیٛ چیوەڵی توٙپان تا ئیسە

ئینیٛ تەنیا نمونیٛوو جە خەرواریٛویەنیٛ کە ئی کوٙمەڵگاو ئیٛمە بە وەخت و ناوەخت ماچوٙشاوە و چەنیشا مژیووٙ.

مەسەلیٛوەتەریچ کە بە داخەو هینەو ویٛما نیەنە و ئاماینە دلیٛما، فەرهەنگو “چابلوسی و نەوکەر سفەتی و سووک و سەلیم کەردەیەنە. بە تایبەت دلیٛ فەرهەنگو فارسیەنە ئی واتیٛ فرە مژنەویا:

مخلصتم، نوکرتم، خاک زیر پاتم، چاکرتم، غلامتم.” ئی واتە سووک و سەلیمیٛ بە داخەو ئامیٛنیٛ دلیٛ هەورامانو دیموو ئیٛرانی. کاکە نوٙکەرتەنا، موخلستەنا، خاکو چیروو پەیاتەنا. وەختیٛو کەسیٛو ئی واتا سەرو یوٙی دووبارە کەروٙوە، پاسە مزانوٙ کە قەدر و ئیٛحترامو کەسەکەیش بەردەن سەر، کەچی ئی قسە سووکیٛ بیٛژگەم تەسلیم بیەی روٙحی و ویٛ کەم زانای هیچیتەر نیا.

ئیسە ئیٛمە مەیمیٛوە سەرو ئانەیە کە چ ڕا و چارەسەریٛو بیٛزمیٛوە، تا بتاومیٛ توٙزیٛو ئا سووکایەتی کەردەیە بە تایبەت بە خانمەکا، کەم کەرمیٛوە. دیارا کوٙمەڵگا جە خانەوادەوە دەس پەنە کەروٙ، دمایی ملوٙنە دلیٛ سیستمو پەروەدەی و دماتەریچ دانشگا و یاگاتەری. وەشبەختانە دلیٛ گەنجەکانە ئی مەسەلیٛ ئەژناسییٛنە و مەسیروو وەرکەوتەی و تەکاموڵو ویٛش بەرای بەروٙ وەرەو. هەر کەس متاووٙ جە لاو ویٛشەو دەس پەنە کەروٙ. دیارا ویەروو زەمانی و خاستەر بیەی ژیوای خەڵکی متاووٙ یاردیدەریٛو بوٙ پەی فاریای ئا وەزعیٛ.

 hewraman
Load More In گردین

وەڵامێک بنووسە

پۆستی ئەلکترۆنیکەت بڵاو ناکرێتەوە . خانە پێویستەکان دەستنیشانکراون بە *

بابەتو دماتەری

شوشمیٛ و نەوسوڎە تا روانسەر چەنی کاک ولی فتاحی نویسەر و محقق

شوشمیٛ و نەوسوڎە تا روانسەر چەنی کاک ولی فتاحی نویسەر و محقق ▫️سلام پەی ڕوحو کاک ولی فتاحی…