یانە ویەردە و هەورامانی شۆنەمایما هەنە، بەڵام نە دەنگما هەن، نە ڕەنگ

شۆنەمایما هەنە، بەڵام نە دەنگما هەن، نە ڕەنگ

65

شۆنەمایما هەنە، بەڵام نە دەنگما هەن، نە ڕەنگ

ئی کورتە باسە کە دلێ سەرچەمەکانە جە بارەو دەگاو “ئەبیانە”یوە ئاورد٘ەنم و دەقا و دەق منیەوشەرە خزمەتتانە، فرەو چێواش یاگە سەرەنجێنێ و ئەگەر نەختێ فکریەیمێنە و ورد٘ێ بیمێوە بڕێ فاکتۆرێما گنا وەروو دەسی کە شۆنەماو هەورامی بیەی ئەبیانەی جە ویەرد٘ەنە ـ و گێرە ئیسەیچ بڕێ چێوێش مەنێ با و هەڵای ڕەسەنیما هاوار کەرا ـ، دوور جە واقێعی نەبۆ!

دەقە فارسیەکەی سەرەنج دەیدێ:

              “ابیانە”

روستای تاریخی ابیانه در ۴۰ کیلومتری شمال غربی شهرستان نطنز، در دامنەی کوه کرکس، واقع شده است. این روستا به اعتبار آثار و بناهای تاریخی متنوعش از استثنایی ‏ترین روستاهای ایران به شمار میرود.

در زبان محلی به ابیانه، ویونا (Viuna) می‌گویند. وی (Vi) به معنای بید و ویانه (Viyane) به معنای بیدستان است و دلیل انتخاب این نام به گذشته ابیانه برمی گردد که سابق بر این، بیدستان بوده است. در طول زمان، ویونا به اویانه و سپس به ابیانه تغییر یافته است.

بافت خانەهای روستا، حلزونی شکل بوده و مربوط به سه دوره سلجوقیه، صفویه و قاجاریه می باشد. بیشتر خانەها به شکل مکعب با در و پنجرەهای مشبک چوبی است و به صورت پلکانی بر روی هم قرار گرفته است. ساختمان های قدیمی ابیانه، پوششی از خاک سرخ رنگ دارند. این خاک خاصیتی دارد که هر چه باران بخورد محکمتر می شود.

زبان مردم ابیانه، فارسی با لهجه خاص ابیانه ‏ای است.

پوشیدن لباس سنتی، هنوز هم میان اهالی این روستا رواج دارد. مردان، شلوار گشاد از پارچه سیاه و زنها نیز از پیراهن بلند با پارچەهای گلدار و رنگارنگ استفاده می نمایند. علاوه بر این، زنهای ابیانه معمولا چارقدهای سفید رنگی بر سر می گذارند.

مهمترین بنا و اثر تاریخی این روستا، مسجد جامع بوده و قدیمی ترین اثر تاریخی این مسجد نیز منبر چوبی منبت‏کاری آن است که در سال ۴۶۶ هجری قمری احداث شد. مسجد قدیمی دیگر ابیانه، مسجد “برزله” است که این بنا مربوط به دوره ایلخانان می باشد.

مسجد تاریخی دیگر ابیانه، مسجد “حاجتگاه” است که کنار صخرەه‏ا و در کوهستان بنا شده و بر در ورودی شبستان آن تاریخ ۹۵۲ ه.ق. مشاهده می‏ شود. 

آتشکدەای نیز به نام آتشکده هارپارک در این روستا واقع است. این آتشکده را نمونەای از معابد زرتشتی دانستەاند که در مناطق کوهستانی ساخته می شد.

در داخل روستا کوچەهای باریک و ساباط، جویهای آب و سایبانها عناصری برای نشستن و ‌استراحت به چشم میخورد و آنرا از دیگر روستاها متمایز می‌کند.

زنان پا به پای مردان در معیشت خانواده می کوشند و ‌در جای جای روستا زنان جلوی خانه هایشان نشسته اند و میوه خشک (به اقتضای فصل) به بازدید کنندگان میفروشند.

ئا فاکتێ کە یاگێ باسینێ پی شێوە ڕزشا مد٘ەیمێ و سەرشا باس کەرمێ و تەتڵە و لەنگەریشا کەرمێ:

 یاگە نامەکێ:

ابیانە (ئاویانە):

چێوێ کە دیارا ئی واتێ دەوە بەشەنە و بە پەیلواو وێم ڕەنگا درۆسش ئینە بۆ: (ئاو + یانە). یانێ یاگێوە کە ئاویش فرێ و ئەوەدەرەنە. بە پاو ئانەی کە دلێ دەقە فارسیەکەینە ئامان و ئاخرش واتەنش جە ویەروو زەمانینه (ویونا) بیەن بە (اویانە) ڕاسی قسەکێما گنۆ بەر و چا بەشیچەنە کە ماچۆ جە (وی + ویانە) وەش بیەن و بە ماناو یاگێن کە ویکۆڵێش فرێنێ، ئەجۆم هەڵە لوان.

مسجد برزلە:

بەرزڵە یا بەرزەڵە واتێوە وێمانێ ڕەسەنەنە و دەلالەت سەرو ئانەی کەرۆ کە ئی مزگیە یا یاگێوە بەرزەنە هۆرکەوتەن یا جە یانەکا بەرزتەرا.

وەنەش مشۆ ئی مزگیە چەو مزگیەکا ورد٘یتەر بۆ، چوون نیشانێ “ڵە”ی کە گولانەیی مرمامنۆ، پێسە دماگیری ئاخرشۆ ئامێنە.

مسجد حاجتگاه:

واتێ حاجەتگای واتێوە هامبەشەنە بەینو هەورامی و فارسینە و نمونێ فرێ و فراوانێما هەنێ، پێسە: قوربانگای، سراجگای، کەلگای، زیارەتگای و …

ئی مزگیە کە بەرزیگایوە هۆرکەوتەن یاگێ ڕاز و نیازی و بە گا ئاورد٘ەی ئاوات و مەرامی بیێنە و هەورامیەکێ دایم حەزشا جە بەرزی و کەش و کۆساری کەرد٘ەن و هۆرکەوتەی ئی مزگیە چی یاگە بەرزێوە ئی خۆ و ڕەوشتما مارۆوە ویر.

 آتشکدەی هارپارک:

ئایرگاو هارپارکی گێرە واتەکێش پی جۆرە درۆسە بۆ (ئارپاک). (ئار) کوڵ کریاو ئایرین و (پاک) یانێ ئەهوورایی و بێ عەیب. سەرجەم یانێ ئایرگای ئەهوورایی (مقدس).

داخەی گرانەم ئی واتە ڕەسەنێ بە درێژایی تارێخی فاڕ و گۆڕی ناڕێک ئامان ملشارە و دوخت و تەشکشا فرە ناشیرین فاڕیان و مەگەر بە سەرەنجی ورد٘ لەیەکشا دەیوە و بێزیشاوە.

 معماری:

 پلکانی شکل بودن روستا:

دیارا وەرەچەمتەرین جۆروو ئی مێعماریە تەنیا جە مەحاڵوو هەورامانینە باو بیەن و گنۆ وەروو چەمی و ئینە یادگاری دێرینوو هەورامی زوانەکان و هیچ یاگێ وەڕەداوێش نیەنە چەنە. چی جۆروو مێعمارینە یانەکێ دامانوو کەشێوەنە جۆرێ بینا کریا کە بانوو یانەی وارینی بۆ وەرووبەرەو یانەی سەرینی تا پی جۆرە تاوا وێشا وەرانوەروو دژمەناوە پارێزنا.

ر و پنجرەی چوبی مشبک:

بە کار ئاورد٘ەی چوێ پەی بەرە و پەنجەرەی و دیمەکێ یۆ جە نیشانە تایبەکاو مێعماری هەورامانینە و پێسە هونەرێ ڕەسەنی ئۆسا سەلێقە وەشەکێ هەورامانی میراتبەرێ و میراسد٘ارێشەنێ و ئیسەیچ هەورامانەنە هەڵای نیشانێ فرێ و فراوانێش مەنێنێ.

کوچەهای باریک و ساباط:

دیسان کۆڵانێ تەنگەلانێ و باریکی و داڵانە دوێ هێما  و نیشانێتەروو مێعماری هەورامانینێ. ساباط یانێ داڵانە. هەورامیەکێ بە درێژایی تارێخی چی فەننێ کەلکشا گێرتەن. داڵانە و وەرداڵان هامنێنە فێنکێنێ و یۆ چەنەشا سەیۆوە و زمسانەنە گەرمێنێ و ئینسانی و گیانداری جە تەڕ و تووشی پارێزنا.

پوشش و لباس: مردان از شلوار مشکی رنگ گشاد و زنان از پیراهن بلند با پارچەهای گلدار و رنگارنگ و چارقدهای سفید رنگ برای پوشاندن سرشان استفادە می کنند.

بە پاو ئی نام و نیشانیە کە دریان ئی جل و بەرگە تێقانتێقو جل و بەرگو هەورامانی مرمانۆ و هەر ئا چێوە مارۆوە ویرما کە ئیسە دلێمانە باوا.

شغل و کار مردم: باخداری و خشک کردن میوە و فروش آن توسط زنان، همراە بودن زنان با مردان در امور روزمرە و تامین معیشت.

دیسان ئی خۆ و ڕەوشتە فرەتەر دلێ هەورامیەکانە باوا و گنۆ وەروو چەمی. هەورامیەکێ بە درێژایی تارێخی و سەروو مۆچیاری پێغەمەری ژیری و دانامەیشا “حەزرەتوو زەردەشتی” چەنی باخداری و دار و درەختی وەششا ئامان و بە بێ باخی و باخداری مەتاوۆ ژیوا. هەر یاگێ هەورامی بۆ چاگەیچ ئاوەد٘انی و دار و درەخت باڵا کێشۆ.

هەرپاسە ژەنەو هەورامانی دایم یارد٘یدەرەو پیایش بیێنە و بە سەلێقەی وەشش وێما واتەنی گونێ بەرانینە پەنێرەش کەرد٘ێنە تا بە هامکاری پیایش یانەی بەرۆ ڕاوە.

 زبان: فارسی با لهجەی خاص ابیانەای.

دڵنیا بە جە هەریاگێ ئی وەڵاتینە کەوت گۆشتا و واتشا ئانە فڵان زوانی کۆنەن، ئەسێح بزانە هەورامین و هیچ شکێوەش نیەنە چەنه.

دڵنیانا شێوە زوانی تایبەو ئاویانەی هەر زوانی هەورامین و جە بیۆگرافیەکەنە تاوی پی نەتیجەیە بیاوی.

 دین:

بیەی ئایرگای نێشانێ زەردەشتی بیەی ئا مەحاڵینە. پێسە پاوەو وێما.

دیارا چی بەشیچەنە ئاویانە و هەورامان واڵە و برانێ و شکەش نیەنە چەنە.

دما واتە: هەورامی گرد٘وو ئێرانینە شۆنەمایش هەنە، بەڵام نە دەنگش هەن، نە ڕەنگ!!!

وەنەش مێژۆ سەر دەی ئی یاگێ و جە پیرا و ژیراش پەرسا و جواب کەری تا چێوێ عالتەریت دەس گنا. ئی بابەتە بە پاو دەقە فارسیەکەی لەیەکش سەر دریاوە و پەیچش هەن پاسە نەبۆ.

سوبحان ئەمینی (هانەگەرمڵە)

٦، ۱۰، ۱۳۹۹ کۆچی ڕۆجیاری

 hewraman
  • زەماوند٘ەو پیشالیاری

    زەماوند٘ەو پیشالیاری چیٛویٛ کە ئاشکران ئانەن ئی زەماوند٘یٛ دویٛ بوٙنیٛش چەنەنیٛ: زەماوند٘ە…
  • جەهان ئارا خانمەو پاوەی

    جەهان ئارا خانمەو پاوەی هه سارێوه پرشنگدار جه‌ ئاسمانو ئه ده بو گوٙرانی جه هان ئارا خانمەی…
  • باباناوس

    باباناوس وەڵیٛنە: جە ویرەوەری زاڕوٙڵەیمەنە بابا ناوس یاگێوە تایبێش هەنەن، ویرم مەیوٙ ئاوەخ…
Load More In ویەردە و هەورامانی

وەڵامێک بنووسە

پۆستی ئەلکترۆنیکەت بڵاو ناکرێتەوە . خانە پێویستەکان دەستنیشانکراون بە *

بابەتو دماتەری

شوشمیٛ و نەوسوڎە تا روانسەر چەنی کاک ولی فتاحی نویسەر و محقق

شوشمیٛ و نەوسوڎە تا روانسەر چەنی کاک ولی فتاحی نویسەر و محقق ▫️سلام پەی ڕوحو کاک ولی فتاحی…