یانە پەیلوای “گوٙرانییەت” فەلسەفەو بژیوانیەن

“گوٙرانییەت” فەلسەفەو بژیوانیەن

17

گوٙرانییەت” فەلسەفەو بژیوانیەن

“فەرهەنگ، سونەتە فکریی، مەتن، داستانە، فلکلوٙر، رەوایەت”

نویسەر: ژیار سڵامەتیان

٢٠/٧/١٣٩٩ مەریوان

سەرنامە

گوٙران، پەیکەرەو فەرهەنگیٛوەن، ئەئی فەرهەنگە داراو سونەتی فکریەن، ئەچی سونەتە فکریەنە، مەتن مەوجودەن و زیندەن. ئەچی مەتنیٛنە، داستانەو جامیٛعەو گوٙرانی ئینشا کریاینە. ناوەخان و سەرنامەو ئەئی مەتنیٛنە، ڕوٙحە ئینسانیە گوٙرانەکان ئەنمانیان. هەزاران پەرسیٛ کریاینیٛ. هەزاران جوابیٛشان پەنە دریاینیٛوە. ئەئی سونەتە “مدرا” نییەن و نەبییەن. ملەتیٛوە کە دەرکش جە جەهانو بیرونی ژە سونەتە فکریە ویٛش گیٛرتەنش. ئینسان دلیٛ سونەتە فکریە گوٙرانینە مەزوٙنە، مەڕازیوٙنەوە. مەسازیوٙنە. “سەنەتە فکریە گوٙران” ڕاگاو ئەوەیوٙستەو  وەشبەختی و خاسیەکانەن. ئەئی سونەتە کارش ئانە بییەنە کە پەنەو ئینسانە گوٙرانی جوابو گەورەتەرین پەرسەو عالەمو هەستی بدوٙنەوە یانی: “چەنی مەشوٙم بژیومیٛنە”؟ سونەتە فکریە ئیٛمە ڕامان پەنە مەنمانوٙنە و   مەیوٙزوٙنەوە و  ڕاگاو وەشبەختیش پەی ئەنماناینمیٛنە. ئینەنە روایەتەو ملەتو ئیٛمە. ئەچی نویستەنە سەرو یەریٛ مەسەلان باس مەکریوٙنە: یوٙوەم جەنگە ئیٛمە پەریٛ چە هەدەفیٛوەن؟ دوهەم: شەخسیەتە گوٙرانیە ئیٛمە کامەنە و نەقش بازیکەردەو ویٛمانەکان چەنینەن؟ ڕەوایەتو ئیٛمە ژە ویٛمان کامەنە و چکوٙگەوە سەرچەمە مەگیٛروٙنە؟

جەنگە ئیٛمە جەنگو بژیوانیەن

جەنگە ئیٛمە جەنگو فەلسەفەو بژیوانییەن. جەنگە ئیٛمە جەنگو سونەتە فکریەن. نە جەنگو  زوانییمان هەن  نە جەنگە قوٙمی. چەنیو هیچ قوٙم و قەبیلە و ملەتیٛوە جەنگە “یوٙشیەی” “یوٙنەشیەی”مان نییەن. چون ئیٛمەی گوٙران، بە سونەتە فکریمانوە دیگەری و ئەویتەری لەیەک مەدەیمیٛنەوە و ویٛمان واوەی مەژناسنمیٛ. ئیٛمە هەر چیٛویٛوە کە جە چوارچوٙ “سونەتە” گوٙرانینە بوٙنە مەپەسەنمیٛنەش و هیٛمنیٛش پەنە مەبیمیٛنەوە. هەر چیٛویٛوەیچ چوارچوٙ تاریفە سونەتە گوٙرانینە نەتاووٙنە قەرار بگیٛروٙنە مەبوٙنە بە “بیٛگانە”. پەوچی بە غەڵەتش مەزانونە کە بواچمیٛنە کە گوٙرانەکان ئەو کیٛی مەشان و ئەو کیٛی نمەشان. گوٙران، سونەتەن، فلکلوٙرەن، داستانەن و ڕەوایەتو بژیوانیو ملەتیٛوەن کە قەدریی هەزاران ساڵین ئەپا ڕەنگە تاریف کریان و مەژیووٙنە. پەوچی چندە نادروسەن کە بواچمیٛنە گوٙرانەکان ئەو کوردەکان مەشان و یا نمەشان، ئانەیچە نادروسەن کە گوٙرانەکان چەنیو تورکەکان و عەرەبەکان لەیەک بدەیمیٛنەوە.

ئەگەر مەسەلیٛ ئینسانی بوٙنە زاهرەن گردینمان ئینسانەنمیٛ و ئینسان بییەی ئەچی تاریفەنە یانی ئانە کە ئیٛمە گردمان زاهرمان پیٛسەو حەیوانی نییەنمیٛ. بەڵام مەسەلیٛ ئانیٛنە کە ئیٛمە کام ئینسانەنمیٛ؟ ئەگەر باس باسو ئانەیە بوٙنە کە ئیٛمە فرەتەر ئەو کام یوٙ ئەچی قوٙمانە مەشمیٛنە؟ بیٛ وەرچەم گیٛرتەو سونەتە فکری، و ڕەوایەت و داستانە گوٙرانیمان ئیٛمە فرەتەر بە عەرەبەکانوە نزیکایەتیمان هەن تا کوردەکان. دەلیلەش ئانیٛنە کە ٩٠جە سەدو ملەتو گوٙرانی “ئیسلامیەن” گردینو گوٙرانەکان سوٙحیٛ چەنیو عەرەبەکان مەهوٙرزانەوە و ئسولەکانو ئیسلامی پیادە مەکەران و مەلان مەکە و مەدینە و هەتا ئامادیٛنیٛ ڕاو ئیسلامینە گیانیشان بەخشان. ئینەنە کە ئانانە کە مەواچان “زوانە هوٙرامی و سوٙرانی” کوردەنیٛ. قسەکانشان هەر ئانە برەوش هەن کە بواچمیٛنە “گوٙرانەکان گرد ئیسلامەنیٛ و عەرەبەکانیچ گرد ئیسلامەنیٛ” پەوچی گوٙرانەکان عەرەبیٛنیٛ. تاریفیٛوە کە ئیٛمە چەنیو عەرەبەکان و کوردەکان جیاوە مەکەروٙنە ؟ڕوٙحە بژیوانیە ئیٛمەن”. ئیٛمە هەتا ئیسلامی ئەپاسە لەیەک نمەدەیمیٛنەوە کە عەرەبەکان لەیەکش مەدانەوە چون “ڕەوایەتە گوٙرانیە” ئیٛمە دینە ئیسلامش ئەپا شیٛوە تاریف کەردەن کە ویٛش پەسەن کەردەن نەک ئانە کە فەرهەنگە عەرەبی پەیش تاریف کەردە بوٙنە.

 ئیٛمە نمەبوٙنە چەنیو کوردان یا ملەتەکانو تەری بگنمیٛ باس و  گفتوٙگوٙ سەرو ئانەیە کە ویٛمانشان پەی تاریف بکەرمیٛنە و بژناسانمان، نمەبوٙ فەلسەفەو ویٛمانشان پەی بەیان بکەرمیٛنە. نمەبوٙنە و نیاز نییەن مەتنە گوٙرانی پەی کوردان ڕەوایەت بکەرمیٛنە تا بەڵکوم بیاونمیٛشانە کە چیٛش مەواچمیٛنە تا بەڵکوم دەرکە سونەتە ئیٛمە بکەران. ئیٛمەی گوٙران “شەخسیەتە تاریخیەنمیٛ”. پەوچی شەخسیەتە گوٙرانی چەنیو شەخسیەتە کوردی جیاوازەن. هەر چندە دانیٛوە کورد و دانیٛوە گوٙران و دانیٛوە فارس شایەت بتاوان یەک جونبشەنە قەرار بگیٛران نەقشو کمونیست یا فمینیست یا ناسیوٙنالیستی کوردی بازی بکەران. بەڵام شەخسیەتە گوٙرانی ئیٛمە نمەتاووٙنە ویٛش بکەروٙنە بە کورد. هەر پاسە کە کوردیٛوە یا تورکیٛوە نمەتاووٙنە بە سونەتە فکری و  ڕوٙحە جەمعیە ئیٛمە بژیووٙنە و  ڕەفت بکەروٙنە. ئەگەر کابرای هوٙرامانی گوٙران زوان ئاروٙ ویٛش بە کورد مەدوٙنە قەلەم، و پەی پوڵی، و مقامی و مەنافعی شەخسیش شەخسیەتە گوٙرانیە ویٛش مەدوٙنە وارە. ئینە تەنیا دەلیلەش ئانیٛنە کە ئەئی سونەتە توشیارو “کارەڕەهاتی ماریفەتشناسی” بییەن.  ئەچیٛگەنە تەنیا ڕانما و ڕاحەل پەی گوزەر ئەچی ویەریە “ئەوەژیوناو سونەتە فکریە گوٙرانیەن” و “زینەکەردەیوەو مەتنە گوٙرانی و  ڕەوایەت کەردەیشەن”. ئیٛمە مەشوٙم وەرپەنگو ئانەیە بمدرمیٛنەوە و نازمیٛنە “یادگای تاریخی” ئەئی ملەتیمانە ئەپیٛسە بشیٛونان. بە ئینسانەکانش “نەقش” بازی بکەران. ئینسانە گوٙرانی جە فەلسەفە و  مەرام و سونەتە فکریە ویٛش ببەران جبەر . گردینمان مەزانمیٛنە کە هەر کەس کە چوارچوٙ کوردینە هەرمانە مەکەروٙنە بەڵام گوٙران زوانەن، تەنیا و تاق خەریکەن “نەقش” بازی مەکەروٙنە پەی کوردی. چون جە ئەسڵەنە ئیٛمە مەشوٙم “شەخسیەتمان” کوردی بوٙنە تا ببیمیٛ بە کورد. نەک ئانە کە “هویەتە ئینسانی و شەخسیەت و  بژیوانیمان” گوٙرانەن بەڵام نەقشە کورد، فارس و  تورک بگیڵنمیٛنە. هەر پاسە کە موساییٛوە نمەتاووٙنە بە فەلسەفەی ئیسلامیانە بژیووٙنە. هەر پاسە کە “هیندویٛوە” ئەگەر “گوٙشتو گاویٛ” بوەروٙنە، لەعنەتش مەکەران و تا حەدو مەرگی ویٛش لوٙمە مەکەروٙنە و نەوەش مەگنوٙنە. ئەپا شیٛوەیچە ئیٛمە بژیوانیمان و  فەلسەفە و  سونەتمان گوٙرانەن و نمەتاومیٛنە چیٛویٛوەتەر بیمیٛنە. “هەر ئینسانیٛوە گوٙران زوان کە ئەچی ٧٠ساڵەنە بە خاس و بە خراب لوان دلیٛ بازی سیاسی کورد، ئیران، عراقی و یا هەر ئایدئوٙلوٙژییٛوە سازیا “پیٛسەو کمونیستی. لیبرالیستی و . . .” ڕاگاش وڵاوناینە و  نەقشش بازی کەردەن، ویٛش دور وستەنوە ژە ڕوٙحە گوٙرانیش. شەخسیەتە واقعیە ویٛش پوٙژنانشەرە، شەهامەتو ئەنماناو خودی واقیٛعیش نەبییەنش.

نمونیٛوە وجیکلە کە ئەمن نامیٛش مەنیەونە “فولکلوٙر” تا گردی بگیٛروٙنە وەر، ئەچی تاریفەنە ئەمن مەنزورم هەر ئا “داستان” “دەسکرد” “دەمکرد” و  “ڕەوتکردییٛنیٛ” کە مەردمو جامیٛعەو گوٙرانی ویٛشان پەنە بەیان کەردەن. ئەچیٛگەنە گەرەکمەن باسو “سیاوچەمانەی” یا “هوٙرەی”یتان پەی بکەرونە. شایەت فراوان خەیلیٛ لاو کوردیٛوەنە “گوٙرانییٛوەو ماموٙسا عوسمانیتان یا هەر گوٙرانیواچیٛوە سیاوچەمانە واچیتان گوٙش دابوٙنە؟ کوردەکە هیچ پەیوەندییٛوە مانایی، و  ڕوٙحی چەنیو گوٙرانیەکان نمەگیٛروٙنە و هەتا فرەو جاران کوردەکە ئیندە مەشیٛویوٙنە و مەژگش ئەزیەت مەبوٙنە گیرە تەوهین بکەروٙنە بە سیاوچەمانەکەی و خەڵکە گوٙران زوانی. ئەچیٛگەنە تەنیا “ڕوٙحە گوٙرانین” کە مەتاووٙنە مانا و مسداق، و پەیوەندی مەعنەوی چەنیو گوٙرانیەکیٛ بگیٛروٙنە. ئینە هەر ئا ڕوٙحەنە کە ئیٛمە چەنیو کوردان جیاوە مەکەروٙنە نەک خودو سیاوچەمانەکەی و  ریتمو دەنگەکەی. بەلکوم تەنیا ئا “ڕوٙحە ئینسانیەنە” کە مەتاووٙنە ببوٙ بە “ئامیانو جەسەو  ئینسانە گوٙرانی” و بەڵام کوردەکە نمەتاووٙنە پەیوەندیش چەنی بەرقەرار  بکەروٙنە.

شەخسیەتە گوٙرانی ئیٛمە و نەقش گیٛڵناو ویٛمانەکان

ئاروٙ مەشوٙم فرە بە پاریٛزوە بلمدیٛ ڕانە و  ژیرانە. ئەنەیاوایمان ژە مەسەلەکان ببەرمیٛنە سەر. ڕەوایەتمان ژە ملەتیمان دروس بوٙنە. پەوچی ئیٛمە نمەبوٙنە سەرو کورد نەبییەو ویٛمان دەس ببەرمیٛنە پەی هیچ فاکتیٛوە بە تایبەت”فاکتە زوانیەکان” و ئا فاکتانە کە سورەت مەسەلیٛو ئیٛمە وجیکلانە مەکەرانەوە. ئیٛمە ویٛچمان گەرەکمان بوٙنە کوردیٛ بیمیٛ دیسان نمەتاومیٛنە چون “ڕوٙحە گوٙرانیمان” ڕا نمەدوٙنە. پەوچی هەر جوٙریٛوە و هەر کەسیٛوە گەرەکش بوٙنە ویٛش ئامیٛتەو کوردان بکەروٙنە تەنیا نەقش بازی مەکەروٙنە و  نەهایەتەنە مەبازوٙنەش. چون نمەتاووٙنە “شەخسیەتی” کوردیش بوٙنە. ئەچی مەوردوە مەگیٛڵنانەوە و مەواچان: ژە کابراییٛوە سوئدی مەپەرسان؟ پەی چیٛش دماو٦٠ساڵا بژیوانیت جە ئینگلیسەنە دیسان نەتاوانت فەرهەنگە “ئینگلیسیی” پەسەن بکەرینە و  ویٛت هەزم بکەرینە چەنیش و  ویٛت بکەری بە ئینگلیسیی. جوابو سوئدیەکەی کە جوابو ئیٛمەی گوٙرانیچەن ئینە بییەنە: “فراوان خەیلیٛوە کوٙششم مەکەرد تا ویٛم بکەرونە بە ئینگلیسی و  گردو  ویەرەکانم تاقیوە کەردیٛ جە پوٙششی بگیٛرە هەتا زوانە ویٛمم کەرد بە “ئینلەندیانە” و ئانە نەقش بینە بازیم کەرد تا بەشکەم ڕوٙحە ئینگلیسی ئەو ویٛم بگیٛرونە، بەڵام دیسان نەتاوام ببون بە ئینگلیسی واوەی “ڕوٙحە سوئدیە”ویٛم زاڵ بیٛنە. پەوچی دەرکم کەرد کە تەنیا بە فەرهەنگ و سونەتە”سوئدیانە” مەتاووٙنە بژیونە و بیاونە بە وەشبەختی. دەرکم کەرد کە هەدەفەکانو بژیوانیم چوٙڵەپیٛچەنو فەرهەنگو سوئدیەنیٛ و جگەم ئەچا فەرهەنگەینە نمەبوٙنە و نمەتاونە پەنەشان برەسون. ئینەیچە جوابو ئیٛمەن پەی گردینو  ئانانە کە جەنگو هویەتیمان چەنی مەکەران. گەرەکشانەن سورەت مەسەلیٛو ئەئی ملەتەیە پاکوە بکەران و  توەو  کوردیەتیش پوٙرە بدان. تەنیا یەک کەلیمە جوابو گردینو پەرسەکانەن “ئیٛمە گوٙرانەنمیٛ” و “ڕوٙحە گوٙرانی و گوٙرانییەت”مان هەن. نمەبوٙنە ئیٛمە وەرانوەرو چندە ئەلواتانوە کە گردینو عومریشان نەقششان بازی کەردەن. نەقشو “پوازیٛ” پەی بیٛگانەکان بازی مەکەران، ڕاگاکیٛمان وڵآونمیٛنە. کەسیٛوە کە تەژنەو مقام و مەنافعیەن با هەر  ئانە بوٙنە و  کەسیٛوە کە هەدەفش بە کوردی کەردەو جامیٛعەو گوٙرانییەن نە دەردەو کوردی مەوەروٙنە و نە گوٙرانی. چون ئینسان مەشوٙم “شەخسیەتش” چەنیو نەقشیش جیا نەبوٙنە. ئەئی جەماعەتە توشیارو ئەئی نەوەشیەینی و ویٛشان دەرونەن مەزانان کە مەشوٙم زو بە زوو ئەچی نەقش بازی کەردەیەنە بەیان جبەر و شەخسیەتە واقعیشان بنمانان.

گوٙرانییەت، ڕەوایەتە بژیوانیە ئیٛمەن؟

“گوٙرانیەت: هویەتەن، سونەتە فکریەن، داستانەنە و ڕەوایەتو یەکدانە ملەتین کە “روٙحیانەتی تایبەتش” ئەچی سەرو بومیوە هەن. پەوچی تەمامو پەرسەکانو بژیوانی ئیٛمە بە پابەندی بە “گوٙرانییەتی” مەیانە دی. گوٙرانییەت هەزاران پەرسیٛ جواب مەدوٙنەوە و ڕاگاو گردینو ئەئی پەرسانشە ئەنمانان و مەنمانوٙنە: پەرسە کریاینە کە “چەنی بژیومیٛنە”؟ چەنی ڕەفت بکەرمیٛنە؟ چەنی هوٙرزو نیشتەکانمان سازمان بدەیمیٛنە؟ پەرسەو ژەن و ژەنوازی؟ ساختارو هوٙرچنیەو یانەگایمان؟ پەرسەو هەرمانکەردەیمان؟ ڕەوشتو ئەرەنیشتە، هوٙرئیستەی؟ ئیٛحترامو گەورە و وردیمان؟ ڕەوشتو ئیٛحترام پەی پیاپیرەکان و ئەداپیرەکان؟ خاسی و خرابی کامەنە؟ ئەخلاق دلیٛ گوٙرانییەتینە داراو چە تاریفیٛوەن؟ نەقشو یانەی موشەخەسەن؟ یانەگا پەی ئیٛمە موقەدەسەن؟ ئەدا نەقشو ڕانمای، پزشک و فیٛرکاریش هەنە و روٙحە گوٙرانیمان بە زوانە گوٙرانی پەنە فیٛر مەکەروٙنە و هوٙرز و نیشتەکانمان هەر ئەچا ئەوەلاوە پەنە مەنمانوٙنە و جە سەردی و گەرمی بژیوانی مەچڵاکنوٙمارە؟ مەڵای ئائینی هەتا تاوانش باسو ئەخلاق، ئەدەب، کاری خاسە و  خزمەت بە مەردمی و خواپرسیش کەردەن، مەڵا جە هوٙرامانەن و دلیٛ گوٙرانەکانەنە پەی رەزاو خوای جامیٛعەش رانمونی مەکەرد و مەکەروٙنە، مەلای کشاوەرزمان هەن مەڵای ئوسابەنامان هەن، مەڵای هیتیارمان هەن، گوٙرانییەت پەنەمان مەواچوٙنە کە پەیوەندیمان چەنی دینەکان بە چە ڕەوشتیٛوە سازمان بدەیمیٛنە؟ و. . . .جوابو هەزاران پەرسا دریانوە. ئەچی جوابانە، ماناو بژیوانی مەردمو گوٙرانی ئاشکرا مەبوٙنە. ئەچی ماناو بژیوانینە. ئیٛمەی گوٙران وەشی و وەشبەختی و ژیوای خاس دەرک مەکەرمیٛنە و واتاو تاریفش پەی مەیوٙزمیٛنەوە. ئەچی تاریفو ئیٛمەنە. ئینسانیٛوە گوٙران مەزوٙنە و سەرو ئەئی بومیوە ساکن مەبوٙنە.

زوان و ئه‌ده‌بیاتو گوٙرانی

 hewraman
Load More In پەیلوای

وەڵامێک بنووسە

پۆستی ئەلکترۆنیکەت بڵاو ناکرێتەوە . خانە پێویستەکان دەستنیشانکراون بە *

بابەتو دماتەری

دەمنای

دەمنای چەمەی سادەی ویەرەن، چاوگی تێپەڕە، transitive infinitive ئینەیچ تەشکو چەمەی ئەرەتاشی…