یانە هەورامانی بشناسدیٛ هەورامان و گوٙنجنایش جە ڕیٛکوزیاو یوٙنسکوٙی

هەورامان و گوٙنجنایش جە ڕیٛکوزیاو یوٙنسکوٙی

79

‌  هەورامان و گوٙنجنایش جە ڕیٛکوزیاو یوٙنسکوٙی

ئیبراهیم یەعقوبی

جە ویەردەی کوٙنوە پاگاو ڕەسەنایەتی میٛژویی و فەرهەنگی هەورامانی کەوتەن وەرچەمو دنیاگیٛڵ و میٛژو نویسەکانو وەرکەوتی و تەنانەت هامسا لایەکانو دەور و بەریش و باس کەردەیش چیلا و چەولاوە کەوتەن سەرو زوانا.

ئا تایبەتمەندییٛ بییٛنیٛ بە هوٙ ئیٛژایی وەڵاتو هەورامانی و نامیٛش بە قوٙرسایی مەبریوٙ و شیرازە و تان و پوٙ فەرهەنگیش هیٛقم کەردەنوە، فریٛنیٛ. چیگە مەپەردەچیەیمیٛ بە بڕیە ئە چا تایبەتمەندیە ڕەوا و بنچینە دارانە.

۱- ڕەسەن و هوٙزی ڕیٛخەد٘ار؛ بە باوەڕو من ئاخیٛزو نیشتگاو هەورامانی هەر جە دەمانی ویەردەی کوٙنوە ( وەڵتەر جە دەمو ئاسنی و گڵیٛنەی) بیەن و بە بوٙنەو دەوڵەمەننی یاگەیی و بەگا ئاوردەو قوت و بژیوی سەرەکیوە خەلکی تاوانشا بەر ببەران و پەی ماوایە دریٛژی چەنەش بژیوان.

۲- پاگیری و بنج پیٛکای؛ بە بوٙنەو بکری و سەرتەڵی و دورەدەسیوە لایە و دەرەکی نەیارانشا بەیان دلیٛش و بوٙژەش بکەران و داب و نەریتش بە پاکی و بیٛخەوشی مەنەنوە و خەڵکی بە ڕامیاری پاک و بیٛگەردشا تاوانشا بنەڕەتەو مەدەنیەتی و شارستانیەتی بد٘ارە و دەسکەرد و پەنەوازی ویٛشان بکەران ئامیانو تەجرەبە و زانایی بواری بژیوانی و هوٙرزاونیشتی.

۳- دەسکەرد و هونەری تایبەت؛ ئەوەمەنەیشان جە چوار چوٙوەو وەڵاتی و زیٛد٘یشان و کەل نەوستەیشان ئەو لایەی بیەن هوٙ بەرزایی ئاستو ژیری ئاوەزی و بەگا ئاوردەو دەسکەردی سەربەویٛ و چیٛرخانو بژیوانی.ئە چی بوارەنە مەتاومیٛ بە چەنیەتی ڕامیاری ئاژەڵی و کەڵک گیٛرتەی چەنەشان و پەنە یاوای بە زانایی و هونەرو چیٛ کەردەو جل و بەرگی تایبەت و پەنەوازی ژیواری.

٤- ویر و باوەڕی هیٛقم و بە یاگە؛ ژیوەریٛ هەورامانی هەر جە دەمانی زوە ویر و باوەڕشان بە تاکە پەرسی بیەن و هەتا پەرە ئەساو ویر و باوەڕو ئیسلامی و دروٙس سەلەمیایش جە لایەنو خەڵکو هەورامانیوە و بە پیریەوە لوایش و بەردەوامیشا سەرو ئا ویر و ڕایوە . بەڵگە و سەنەدش ، نەویەو قەوارەو تەوەنە تاشیایاو خوٙد٘ایان و ئیٛلاهەکانەن.

٥- زوان و فەرهەنگی تایبەت؛ دیارەن بنەما و بنج و ڕیٛخەو زوانیە پەڕ و پتەوی پیٛسەو زوانی هەورامی جە قوڵایی هزر و ئاوەزی بەرزیوە سەرچەمەش گیٛرتەن و واچ بە واچش ویری بنەڕەتیش سەروە کریان و چەنی گڵیٛسپەو داب و نەریتو جەماوەرو هەورامانی پرشنگەو شوٙڵەیش پەلیٛش یاواینیٛرە و ڕیٛک و پیٛک بینیان یوٙرە و بنجوٙش بە پتەوی شیلیان و ئاستو دەرەتانەو واچاش وەر وەڵاوەن و نمەمانوٙرە. هەر پاسە هەسارەو فەرهەنگیش چەنی سەر و وار کەردەو دەمان و قەڕنا شوٙڵەش کز نەبیەن و بە لاساری نەلوان و لەق و پوٙ و قوٙتەی هیٛقمش توەر و توەرداسو ناحەز و نەیاریش مەڕدەن و جە ویٛحەننو تاو و توٙفو ڕوٙزگاری سەربەرز مەنەن و خیٛڕەش نەواردیٛنە.

٦- دڵپاکی و ڕاسی؛ جەماوەرو کوٙمگاو هەورامانی پیٛسەو زوانی ئاهورایی و جل و بەرگی پاک و بیٛگەردیش، دڵپاکیٛ بییٛنیٛ و دروٙ و دەلەسە و لارە ڕەفتی لیٛشانە نەبیەن و هەر ئانە بیەن هوٙ ئانەیە دلیٛ ویٛشانە ئەرکیٛ ژیوای و ژیواری بە باشتەرین جوٙر ببەرانیٛ ڕاوە و کەمتەر ئەوەجەشا بگنوٙ بە ئەودیمو وەڵاتو سەربەویٛشان و فریە کەل و پەل و ئامرازیٛ ژیوایشان جە دلیٛ ویٛشانە بەرهەم باوەران.

۷- پاریٛزناو سروٙشتی؛ ئەگەر بە وردی و بە چەمی ڕوٙشن بد٘یەیمیٛ، مەوینمیٛ هەر یاگیە هەورامی ژیوا بوٙ و بژیوٙ، ئەگەر درەختیەش بڕیە بوٙ، نەمامیەش چەقناینە و سروٙشتش بە پاکی و جوانی ئاستەنوە و تەنانەت پەی پەروەردە کەردەو ئاژەڵا و حەیوانا سروٙشتش ڕازنانوە و سەرسەوزش کەردەن . پیٛسەو سەوز کەردەو کەما و لوٙی و ڕیواویٛ و ماباقی ئا گیاوە پەنەوازانە کە پەی ویٛ کەردەو ئاژەڵان بە گا ئامیٛنیٛ. هەر پاسە پەی پەنەوازو دەسکەردی تیٛخشا ئەو ڕیٛخەی نەد٘ان و جە چیٛوانیە نەئیٛژای باشتەرین کەڵکشا هوٙر گیٛرتەن.

٨- دادپەروەری؛ جە هەورامان بە دریٛژایی میٛژو بە یوٙوە ژیوای، پەی ژیوایە وەشتەری، پیا و ژەنی شانە بە شانەو یوٙترینی هەرمانەشا بەردیٛنە ڕاوە و جە گرد بواریەنە پاڵپەشتو یوٙی بییٛنیٛ و تەنانەت جە بوارو مەملەکەتداری ئەرکو بە ڕاوە بەردەو دەسەڵاتی دریان بە ژەنا و  پەی حەکەمیەتی هوٙرچنیەی بە باشتەرین و جوانتەرین تەشک لوان ڕاوە.

۹- پەلامار و دەس دریٛژی نەکەردەی؛ خەڵکو هەورامانی پەی سەلەمنای ویر و باوەڕ و هەستی پاکیشان ، دەس دریٛژی و پەلامار لاشاوە قیزەوەن بیەن و چەپوانەیچش گوڵش کەردەن و تا ئا یاگیٛ تاوابوٙشا، ناستەنشا تاکیە دەس دریٛژی و پەلامارشا ئەوەنە بد٘وٙ و بە گوٙرجی وەڵاوەشا بە نەیاری کەردەن و مەڕدەنشا. ئەگەریچ تاوابوٙشا جە بەرو سنورو ویٛشان چەنی نەیاری گژیاینیٛ و دەسشا کوٙتا کەردیٛنی.

یاوگە؛ جەفتو ئی تایبەتمەندیە ڕەوایانەن کە سەبرو ئاوەزیش کەردەن جەخت و هەورامانش پیٛسەو کوە بەرزەکانش سەربەرز کەردەن و هەنگو جەمینیش شانەش نیاینەوە و شیرەو گوڵیش

 نیشتەن سەرقوٙڵ و تامو دەمو تەماد٘ەری شیرین مەکەروٙ و دڵیٛ هەزار دڵیٛ ئاشقش مەبان.

ئیجا ئیسە پەی ئانەیە کە سەلەمنمیٛش کە هەورامان بیٛ یاگە ئی ئیٛژاییشە پەنە نەد٘ریان و پاو سەخاوەتیش پاچقولاپەو ڕاویاریش نمەد٘وٙ و باوشیش ئەوە کریاینە، مەشیوٙ قوٙڵیٛ هیممەتی هوٙرماڵمیٛ و پەی ئاوەد٘انی و سەربەرز کەردەیش جە گردو بوارەکان ڕوەما سورە بوٙ و بە ئیٛژانەو فەرهەنگی و ئەدەبیما کیٛشانەو ئاوەزی بەرزیما بکەرمیٛ و ژیرانە و ئاوەزمەننانە باوشیما ئەوەکریای بوٙ، هەتا پیٛسەو وەڵیٛنەیما زەلو ڕوٙزگاری بە مەرەکەفی تڵاین سەرو ویەردەی و ئاروٙ و سەوای پەڕ پیتیماوە هونەر بنمانوٙ.

 dotnet
  • وەز تەکنای

                 وەز تەکنای باخ و …
  • فەرەنجی

    فەرەنجی میللەتو هەورامانی تاوانش فرێوە جە ئەوەجەکانش جە دیٛرزەمانۆ بە دەسیٛ ویٛش وەش بکەرو…
  • جە یونسکوٙوە پەی ھەورامانی سەربەرزی

    جە یونسکوٙوە پەی ھەورامانی سەربەرزی هامدەردان ئامان ئەر مەنەن هوٙشم          سەڎاییٛ وەشەن…
Load More In هەورامانی بشناسدیٛ

وەڵامێک بنووسە

پۆستی ئەلکترۆنیکەت بڵاو ناکرێتەوە . خانە پێویستەکان دەستنیشانکراون بە *

بابەتو دماتەری

هەجو دلیٛ شیٛعرەکانو شیٛخ ڕەزای تاڵەبانینە

شیکاری ئەدەبین سەرو شیٛعرەکانو شیٛخ ڕەزاو تاڵەبانی، بە قەڵەم و ئەندیٛشەو ئەسحەد هەورامی، ب…