یانە ئەدەب و هونەر وەلی دیٛوانە؛ عاشقیە غەریو جە هەورامان

وەلی دیٛوانە؛ عاشقیە غەریو جە هەورامان

93

وەلی دیٛوانە؛ عاشقیە غەریو جە هەورامان

هەر من نا شادم هەرمن ناشادم/ گشت عاڵەم شادەن هەر من نا شادم/ هەر من  نەیاوان وەلای حەق دادم/ هەر من نائومید قاپی مورادم.

ئەگەر یوسف و زڵیٛخا و لەیلیٛ و مەجنون ئوستورەو دنیاو عیٛشقو دڵداری عەرەبی و ئەگەر شیرین و فەرهاد دویٛ عاشقیٛ ئیرانیی جە حەوزەو پەهلەوی واچەکان بە حەساو مەیا و ئاروٙ دنیانە نامیٛشا هەنە و بە سەرمایەی ئەدەبی ئی وڵاتانە بە حەساو مەیا وەلی دیٛوانە و شەمە دویٛ عاشقیٛ ناکامو غەریبیٛ هەورامانی بە حەساو مەیا.

ئی عاشقانە جە ناوچەو گوٙرانی بە عام و هەورامان بە خاس لایەشا لاوە نەکەردیٛنیٛ و ئانە کە شایانو پلە و پایەی هوٙنەری و ئەدەبی وەلی بوٙ پەنەش نەدریان هەر چەند بەشیە جە دیوانەکەیش جە لاو ماموٙسا سابر رازیوە کریان بە کوردی و بیەن خەزانەو گوٙرانیاو کوردەواری بەڵام وەلی جە زید و ماواو ویش بە بیٛ کەسی و نەزانی مەنەنوە .

وەلی دیٛوانە جە خیٛڵو کەماڵاین، یانیٛ خیٛلو دەگاو کەماڵای جە پاڵو هەورامان تەختینە و دەورانو ژیوایش زەمانو مەولەوی  و سەیدی بیەن. وەلی دیٛوانە نە تەنیا عاشقیە و شەیدایە سەرگردان بەڵکو شاعیٛریە تەوانمەند و شون کەوتەو سەبکو ماموٙسا بیٛسارانی بیەن پەی نمونەی:

1. شەمع شەوانەن بەزم پەروانان/ دەلیلەی قەتار دیدە قەترانان

2 . ئاهوی بەیدیٛ گیٛڵ سایە پەروەردە/ هەزاری چون من جە داخش مەردە.

کە جە باری مەحتەواییوە بە شیٛعری بیٛسارانیوە نزیکیٛنیٛ .

یاگیٛ پەرسای و سەرەنجیٛن کە چەنی نویسندە هەورامیەکان ئاوڕیەشان جە قەزیەو وەلی دیٛوانەی نەداینەوە و وەلیٛ بە شاعیٛریە تەوانمەند جە حەوزەو هەورامانی نەشناسیان؟

تەوفیر وەلی چەنی عاشقە وەڵینەکان: توٙفیرو وەلی ئانەنە داستانەو یوسف و زلیٛخای، شیرین و فەرهادی و… کە شەرحەو حاڵو ئی کەسانە ویشان بەیان نەکەردەن بەڵکو قەریحەو شاعیٛرانەو  کەسانیە پیٛسەو نیزامی گەنجەوی، خانای قوبادی و….کە ئانەنە  جە زوانو عاشقو مەعشوقیوە بەیانو ئیحساساتی نسبەت بە یوترینی نیشانە دریان بەڵام وەلی دیٛوانە کەلامی شاعیرانەو ویشەن و؟کەسیە نەلوان هاناشوە بە سەرئامەو ژیوایش بە دەسو ویش نویسیەن ئانەنە بە سەرئاماکەیشا بەیانو ئیحساسو شەمیٛش پیٛسەو شیرینیٛ یا زڵیٛخایش چەنە نیەن و شیٛعرە عاشقانەکان یەکتەرەفیٛنیٛ .

ئەهمیەتو شیٛعرەکاو وەلی دیوانەی جە چندە خاڵیٛنە نیشانە مەدریا پیٛسەو:

1 . وەلی ویش پیچ و خەمو دنیاو دلداری ویش  وشەمیش ئاشکرا کەردەن و پیٛسەو دویٛ دڵداریٛ ئوستورەیی چی وڵاتە نامیٛش ماندەگارە بیینە.

٢ . ئینە کە وەلی و شەمە هەردوی جە مەکتەبەنە دەرسشا وەنەن و چاگەنە کەوتیٛنیٛ دامەو دڵداری نیشانە مەدوٙ کە چا وەخت و زەمانە وەنەی پەی کناچان چی وەڵاتە مەنعە نەکریان و جە نەزەرەو تاریخیوە وەڵتەر جە مەستورەی ئەردەڵانیٛ و جەهان ئاراخانمیٛ پاوەیی بە کناچا دەرس واچیان.

٣ . زوانی شیٛعری وەلی: زوانی شاعیٛرانەو وەلی دیوانەی حەر ئا زوانەنە کە جە سەرتاسەرو گوٙرانی بە تایبەت هەورامانی شیٛعریٛش پەنە واچیاینی و ئینە نیشانە مەدو ئی زوانە جە گرد یاگیە ریشەش پیٛکان و کەسیە پیٛسەو وەلی کە خیٛڵو کەماڵاین جە هەورامان تەخت ئی زوانشە بە زوانو ویش زانان و پا شیٛوە ئیحساسو ویٛش نیشانەدان.

٤ . ئی شیٛعراو  وەلی دیوانەیە ئا نەزەری کە کەسانیە پاسە ویری کەراوە کە ئی زوانە جە بەرو هەورامانینە باو بیەن خەتیە سورە مەکیٛشوٙ ملشەرە و بەتاڵشوە مەکەروٙ چون بە غەیر وەلی شاعیٛرانیٛ ساحیٛو نامیٛ پیٛسەو ماموٙسا سەیدی ، عەبدوڵابەگ هەورامی ، مڵا ئەحمەد نوٙدشی و…پا سەبکە شیٛعریٛشا واتیٛنی .

٥ . شیٛعری وەلی دیوانەی خەزانەو گوٙرانیاو کوٙرد و گوٙرانینی و دماو ئانەیە ماموٙسا سابر رازی دیوانەکەو وەلیش هوٙرگیٛڵناوە سەرو زوانی کوردی شیٛعریٛ وەلی جە گرد یاگیەوە بیی بە سەرمایەو گوٙرانیاو ئی وەڵاتیە.

6 . شیٛعریٛ وەلی دیٛوانەی حەر جە چوارچیٛوەو عیٛشقی مەجازی و زەمینیوە هوٙرمەسەنگیا؟ چی بارەوە ئاد جە هەورامان یەکەمین کەسەن کە گردو ژیوایش نیان راو عیٛشق و ئیحساسیش و بیٛ پەردە تاوانش سکاڵاو دڵو ویٛش نیشانە بدوٙ.   

وەلی دیٛوانە شاعیٛرانیە پیٛسەو رەنجوری و مەولەوی بە باشی نامیٛشام بەردەن. ماموٙسا مەولەوی وەختیە ویٛش لاوانوە واتەنش:

گا مەویەرد نەسەر هوٙن چەمەی چەم/ تیٛکرار مەکەرد فەرد دیٛوانەکەی شەم/ سەیری سەربەرزان لەیلاخان کەردی/ ئەی شەم حەیفت کەرد من جەیاد بەردی.

جە بارەو وەلیوە:

جە سەرچەمە تاریخیەکانە ئامان: وەلی کوڕو قیٛخا حەمە سوری و خیٛڵو کەماڵایەن و شەمیٛچ کناچی قیٛخا قادری ئادیٛچ حەر کەماڵایەنە. ئیجا ئی دوە خیڵە حەیوانداریٛ گەوریٛ بیینیٛ گەرمیان و کویسانشا کەردەن و بە ئیسڵاح جافی بیینیٛ. جاف جە ریٛشەو جاوان یا گاوانی ئامان بە ماناو حەیوانداری گەورەی و کەسیە گەلەو گاوەلش فرە بیەبو. ئیسە جافیٛ هەم کوردیٛ بیینیٛ هەم گوٙرانیٛ. و جە هەورامان هەواریە هەن بەنامیٛ گاوانی ئیستەیچ حەر پانامیٛ مەنەن. وەلی نامیٛ خیٛڵو شەمیٛش بە مرادی نامیٛ بەردەن. ماموٙسا حەسەن زیرەک جە گوٙرانیەشەنە نامیٛ خیٛڵو مراد گوٙرانی مەوەروٙ.  مراد گوٙرانیەکا هەنیٛ دەور و بەرو دیواندەرەی و سەقزی و.. کە شەمە جە تایفەو ئادیشانەنە وەلیٛ جە ئەسڵەنە کەماڵایینیٛ .و جە بڕیە یاگیٛوە وەلی بە شارەزوری نامیٛ بریان وەڵیٛ جە تاریخو مەشاهیر کوردینە  وەلی و شەمە هە ردوی بە خەڵکو کەماڵای شناسیاینیٛ.جە بارەو وەلی  دیٛوانەیوە ،پەرساما ماموٙسا مەڵا موٙحمەدئەمین میرزایی فەرماواش ، وەلی جە خیٛڵو کەماڵایین وجە ئیمەن .دەگاو کەماڵای ، چا خیٛڵیەنیٛ .

با بە یوە سەریە بدەیمیٛ شیٛعرەکانو وەلی دیوانەی:

وەسیەتم ئیدەن شای شەم روٙخساران  بەینە باڵینم چون بەینەت داران

 بیٛ خوٙف و ئەندیش جە کەس نەکەی شەرم    هوٙردارە پەردەی حیٛجابت بە نەرم جەبین نەپوٙشی شەمس خاوەری      بوٙ وە زانودا چون ئاسمان پەری

 بوٙ وەزانو دا بە تەکمین و ناز          بوانم سورەی یاسین و ئاواز.

چەند ساڵەن کە  رەنج ریازت بەردم    هوٙن زوٙخ و زام ریشەی دڵ وەردم

ئاخ و داخم بیٛ شەوان تاوەڕوٙ          بوینو باڵای  شەمیٛ عەنبەر بوٙ

 خاو ی مەرگم بیٛ خاوم کەردەبیٛ     دیدەم نە خاو بیٛ شەم ویەردەبیٛ. 

جە تەرجوٙمە کوردیەکەشەنە ئامان:

یاران وەسیەتم ئەمەبیٛ لاتان    هەرچەند کەوتومە دورە وڵاتان

 تەنیا گوٙڕە کەم لە ڕی خیٛلان بیٛ  

 نزیک هەوارگەی کورد و گوٙران بیٛ

 کیٛلیکی بەرزیش بە قەد باڵای شەم 

 لەژور سەرم بیٛ  بیٛ زیادو کەم.

جە ئاخروە وەختو ئانەیە یاوان کە پەی ئاشتوە کەردەو وەلی دیٛوانەی و شەمیٛ چەنی وەتەنو ویشا ئەنجومەنە ئەدەبیەکاو هەورامانی جە مەریوان بە تایبەت ئەنجوٙمەنو بیٛسارانی جە کەماڵا یادمانیەشا پەی گیٛرو و ئی شاعیٛرە عاشقەیە ئاشتوە کەروٙ.

سنە ٩٩/٦/١٠

حەمە شەریف عەلیرەمایی

ماناو واتەکان: عاشقیە: عاشقێ، خەتیە: خەتێ

 hewraman
  • جەهان ئارا خانمەو پاوەی

    جەهان ئارا خانمەو پاوەی هه سارێوه پرشنگدار جه‌ ئاسمانو ئه ده بو گوٙرانی جه هان ئارا خانمەی…
  • فەتە فرە باوڕش بە وانای«ئانلاین»ی نیا

    فەتە فرە باوڕش بە وانای«ئانلاین»ی نیا وەروو کروٙنای مەدٚرەسە تەعتیلا و فەتەیچ وەروو ئانەیە…
  • فەتە و کوٙنفرانس

    فەتە و کوٙنفرانس -سلام بچەها صبحتان بخیر. -سلام ئاقای موٙعەلیٛم سوٙبحیٛ شوٙما هەم بخەیر. -…
Load More In ئەدەب و هونەر

وەڵامێک بنووسە

پۆستی ئەلکترۆنیکەت بڵاو ناکرێتەوە . خانە پێویستەکان دەستنیشانکراون بە *

بابەتو دماتەری

دەمنای

دەمنای چەمەی سادەی ویەرەن، چاوگی تێپەڕە، transitive infinitive ئینەیچ تەشکو چەمەی ئەرەتاشی…