یانە پەیلوای سەبتی جەهانی هەورامانی پروٙژیٛوی فیکری و فەرهەنگی زیاتەر چیٛویٛو نیەن

سەبتی جەهانی هەورامانی پروٙژیٛوی فیکری و فەرهەنگی زیاتەر چیٛویٛو نیەن

26

سەبتی جەهانی هەورامانی پروٙژیٛوی فیکری و فەرهەنگی زیاتەر چیٛویٛو نیەن

ویەردیٛو بدرکنمیٛ و ئاوەزمەند بیەو جەهانی بیەی هەورامانی پەیمان ئاشکرا مەبوٙنیٛوە. ئیٛمەی گوٙران جە نەسڵو سەیارەو نیبروٙیوە کە فەزاوە ئامەینمیٛ و جە قەومو سومریەکانوە کە تان و پوٙشان زانان، مەبیمیٛ. کە ئاروٙ سنعەت حەنناشەن قوددرەتمەنتەر دیاری مەدەوٙن. بەڵام بەحس چانەیەن کە پەنەوازی خەڵکو فەرهەنگی هەورامانی شوٙنکەوتیٛ ئی ئەرکی بییٛنیٛ و ویٛشان شەونەوتەیشان کیٛشان تا بە ئاروٙ کە بڕیٛو جە وەرپرساو سیستمی ئەوەجەشان دا بە داواکاریەکەو خەڵکی، کە ئەی جەهان بزاندیٛ ئیٛمە حەقو ژیوایمان هەن و زوانمان پەنەش ئەندیشەش مەخلقیوٙ چەنە و مەنویسیوٙ و مەدرەسەکانە و دەربارو چنها قەڕنان دەرزش مەواچیان پەنە. پی بوٙنەو ئاروٙ سەربەرزیٛنمیٛ کە بیٛ نەخشەو نیگاریٛو جە تایفەکان یا عەشیرەکان یا زوانەکاتەری و فەرهەنگانیٛتەری ویٛمان جوغرافیای دیاریمان هەن و بیٛ مدرامان، پەی سەلەمنای دەسەڵاتیمان مانیایش پەی مەکیٛشمیٛن. نمەک سوٙڵیٛ نیەنمیٛ، دەسو ئانیشان وەش بوٙن کە باوڕشان پی قودرەتو فەرهەنگیە دەوڵەمەننەیە بیەن و هەن بیٛ تەماع شونگیرانە، تا ئاروٙ زوانو گوٙرانیشان کەردوە نیشانیٛ پەی بەرحەق بیەو ژیواو تاڕیٛخدارو ئی قەومی و ئی هوٙویەتی. بەڵام سور سوریٛو ئاشکرا گەرەکمانەن بواچمیٛ، ئەر ئاروٙ زوان، تەبیٛعەت، میٛعماری، موسیقی، دیمەن، جوغرافیای دیاری جە کرماشان تا نزیکی ئازەربایجانی وەرنیشتی  و جلیٛ و خەڵکش و چاشتیش و باخداریش و هانەچەمەکانش و هەوارنشینی و قەڵاکانش و ڕەسم و یاساکان و ئایین و عرفان و 99پیرەکانش ومەشاهیرەکانش و ئەدیبەکانش و ئامارەت نشینیەکان و  بە ئاشکرایی نەبیایا و شەونەوتەو ئەنجوٙمەنەکان چی یەرە دەهەنە(بیٛ حیچ ئەولەویەت بەننییٛو، جە بنەڕەتەنە یانەو فەرهەنگ و ئەدەبو بیٛسارانی هەورامانی، ئەنجوٙمەنو سەیدی ژاوەروٙی، ئەنجوٙمەنو ئەدەبی پاوەی، ئاروٙ ئەنجوٙمەنو نەسیمو پاوەی، یانەو فەرهەنگی، ئەدەبی ڕوٙجیارو هەوارامانی، قەڵەمو هەورامانی،  ئەنجوٙمەنو ژیوگا پاریٛزنو تریفەی، تئاترەکانمان و گوٙرانی واچەکانمان و چاپەمەنیەکانو ئیٛرانی، کارگەردانەکیٛمان، سینماکارەکانمان، ئیمام جەماعەتەکانو دیٛهاتەکانمان، عەکاسەکانمان )نەبیایا، ئاروٙ هازو هیٛزو ئی هەرمانیٛ نەدرکییٛ وەنەو یوٙنکسوٙی. پەنەوازەن بە ئاشکرایی هەرمانەکانشان بدرکنو کە بییٛ بان باعیسو سەرئەفرازی و گرتەو حەقو ئینسانی و شارومەندیشان و تەمەدوٙنی بەینولنەهرینیشان. ئانە کە 25ساڵیٛن کەڵاسیٛ فیٛرکاری زوانیمان نیارەو بە خەڵکی یەهەرمان داوە کە ئیٛمە مەنیەتی فەرهەنگی ویٛمانشان چەنە گرتیٛنمیٛوەو تاکو چی پەنجا ساڵەنە زوٙرشان کەرد سەرمان کە شمە کیٛ بیەیتان کەسیٛتەرەن و بڕیٛو جە جامیعەشان مەسمو کەردە بیٛ کە شمە گوٙران هەر ئی کەمیەتە کوردەندیٛ، بیٛخەبەر چانەیە کە فاشیستانە دەسەڵاتو گورانیشان پەی ئاشکرا نەبیەن و تاریخشان شارانوە، ئیٛمە زوامان پەنەمان،نویستوە. کە هەن وەرچەموە ئاروٙ  عەیبەن کەسیٛو بەزوانیٛو غەیر جە گورانی هەورامی نەنویسوٙن. ئینە خزمەتی ئاشکران کە یونسکوٙ بیٛشک وەرچەمش گرتەن کە میللەتش ویٛشان گەرەکشانن بماناو بژیوان.

ڕازەکانو کولە داستانەکاو، ئەفسانەکانو وەڵاتیمان، گردو هەورامانی جە مانیایی ئازیزانو یانەو ئەدەبی نەسیمو پاوەی؛  غەزڵ واچەکانمان کە هەمقەتارو ئەدەبیاتو کەڵاسیکو گوٙرانی کەمشان ناوەردەن. جە حەقیٛقەت ئی فەرهەنگ دوٙسانە بییٛنیٛ کە یاردی دەریٛ ئی ڕا سەخڵەتیٛ بییٛنیٛن، نمەتاومیٛ بواچمیٛ ئەر ئاسنگەرەکانمان، ئوٙسابەنایەکانمان، شاژەنە لەتەرەڕیٛسەکانمان و لالوٙی جواڵ وراز و چوٙخەڕانک کەرو شاریمان و ئاساو کەماڵای و نەوسودیٛ  و پاڵنگانی و ئەرخەوان بافەکانو سنعەتە چوینەکانمان جە هەورامان،تەخت و دیٛوەزناوی و داریانی نەبیایا سەخت بیٛ لاقوٙریٛ هیٛقمتەرە هوٙر بگیٛرمیٛنە،پەی ئی زیننەوە بیەو ڕوحو هەرمانە گەوریٛ. ئینیشا نمەبوٙ بشاریاوە و نامیٛشان نەبریوٙ. تەوەنماکانو سەرو هانەکان نمادو باوڕی ویٛپای بە هەرمانەی جەماوەری و باوڕەکانشان بە خاڵقیٛوی پایەداری بەشیٛو جە ستونو ئی سەبت جەهانی بییٛنیٛن. بەشی پزشکی و دەسەڵاتی دەرمانی پیٛسنەو مەکتەبو شیٛخ عوٙسمانی کە دارو دەرمانش بیەن و ئیسەیچ خەڵکی هەر شوٙنکەوتیٛ ئا ڕاو نیشانانیٛ و هیشتای جەڕاحی سوننەتی بابەن و قودرەتو دەسەڵاتو بیٛ نیازی ئا میللەتیەشە ئەرمانان بە دەورو بەرەکانش و ئاروٙیچ ڕوٙکنیٛو چی سەداقەتی کاری بیەن کە سەرش جە سەبت جەهانیەنە نویسیەیان و کەس نمەتاوٙ حاشاش چەنە بکەروٙ. ئاوەدان ئاستەیوە ڕاو جاکانو ویەردیٛوی متمانداری پەی ژیواو تەمەدوٙنی یەکجانشینی گوٙرانەکان، کە نمادو حکومەتداری جە ئی تاریخو ئینسانانە بیەن و ئینیشانە بییٛنیٛ کە باعیسو ئانەی بیەبوٙن دەنگو کارزانەکان بیاوٙ هەورامان و وەڵاتو گوٙرانی.  شەونەوتەی فەرهەنگ دوٙساکان بیەن کە ئاروٙ وەشبەختانە چەمیٛ ناحەزانو ئی تەمەدوٙنە بەرزەو گوٙرانی ناوینا ببان کە گەرەکشان بیٛ نازان گوٙران و هەورامان جە چیٛرو پەرچەمەو زاڵمە بیٛ دەسەڵاتەکانوە ڕزگار ببوٙن. لەبیک مەواچمیٛن پەی بەرز گرتەو ئی ڕوٙ موبارەکەی کە پەنەوازەن ویٛمان “هەورامان مشوٙم ڕو بە کام مەسیر بلوٙنە”  لوٙسەکیٛ بگیٛرمیٛنە سەرو شانەیمان.  شوکر کە چی یەرە دەهەنە زوانەکەمان، زاق زاقیٛو دیسان ئاردمانوە سەرو باوەڕی جەماوەری و گردین و خەڵکی پەنەش مەژیوٙ. دیارا ئینە گەورەتەرین جوڵەن پەی میللەتو گوٙرانی کە فرەتەر جە جارانی ئی دارشانە چوزە و لەقیٛ بەر بکەروٙن و پەنەش بنویسان و تەرجمەو زوانە لاتینیەکان و ئی ئیٛرانیانە کە بە جەماوەر سەرزەمینو گوٙرانی ئەژناسە کریان و هەمتەر زوانەکاتەری چەنەش مەژیوان، بکەرمیٛش و جاڕە بدەیمیٛن عاڵەمی.  بەڵام تەنیا گوٙرانەن کە بیەن باعیسو ئەوەمانای ئیٛرانیچ جە پانایی تاریخیەنەو ئاروٙ بە دمایچش.

ئەرکو ئیٛمەی ئەدیبەکان و زوان ژناسەکان چیٛش مەبوٙن… نمونەش مشوٙم بەیمیٛ تەمامو ئا دەسەڵاتە(میٛعماریە، دەسکردیٛ دەسییٛ چوٙتاشی و نمەدبافی و فەرەنجی وەش کەردەی و ئەرخەوان بافی و ویٛژەن کەردەی و چاشتەکان و باخداریەکەیمان و ڕوٙبگیری و خەلەو خەرمان و کوٙشمیٛش وەش کەردەی و کیشاوەرزی سوننەتی و نان پەتەی و گاوداری و جڵ و بەرگیما، کیٛڵە وەڵینەکانمان و ئایین و مەراسمەکانمان و سەدان چیٛویٛتەریٛ بە زوانو ویٛمان ئەژناسەشان بکەرمیٛ و ژناسنامەشان پەی وەش بکەرمیٛنەو پاڵشەنە بە زوانو فارسەکان و لاتینەکان و کوردەکان و عەرەبەکان بنویسمیٛوە). ویٛمان ئامادە بکەرمیٛ کە فەرهەنگیمان ئەژناسە بکەرمیٛ بە وەڵاتانو دنیای، نە ئانە فەرهەنگی ناڕەوا و سەخت ئەفزار ڕوەمان بکەروٙنەو بوٙن باعیسو هەمتەردیسانە کاری ئەدەبی، کە زوانەکەمان ویر بشوٙنیٛوە. فرەو چیٛوانان هەنیٛ کە بییٛنی باعیسو ئانەیە ئاروٙ هەورامان جە سەبت جەهانی جیا نەمانوٙ… بەڵام زاقتەرینشان گەرەک بیەو خەڵەکەو ئی سەرزەمینەیە کە ناستشا بلان دلیٛ ئارشیوی شاریاوەو تاریخی. پەنەوازەن تەنیا دەسوەشی جە بڕیٛ کەسا بکەرمیٛ کە نیەتشان دەرونی بیەن و فرەتەر دەورشان بیەن جە ئی هەرمانیٛ. کە تەنیا بوٙنەو موحیٛبەتیشانوە یان ئیسە، نامیٛچش بنیەمیٛ زەڕیوە، یان مەرامی کاریشانوە فرەتەر وەخت بنیارە. ئی کەسیٛ ئەرکو جەماوەری ئی چیٛوانە کە ئەم ئیشارەم پەن کەردیٛنیٛ، هەڵبەت نەک بە گردین بە یاگیٛشان ئاوردەن و سەرەو ئاوەزیشان پەی مەنامنمیٛرە…

 گوٙران و سەرکەوتەیی ڕوٙزگاری کاریٛوشان مەکەرد کە ئانیشانە  ماتڵیٛ بیٛنیٛ کزیٛ بگنمیٛ بە حەق ئا هەڕەشیٛشانە، کە زوانشان هەن خەتەرەنە کوٙراویەشان ئاماو ئانە ویٛمان بیەمیٛ، گەرەکمان بی بژیومیٛ و زوانیمان پاریٛزنمیٛ. مبارەکتان بوٙ میللەتی هەرگیز نەمر.  

سەرکەوت عەزیزی. وەرپرسو یانەو فەرهەنگ وئەدەبو بیٛسارانی هەورامانی

5گەلاویٛژو 1400

 dotnet
Load More In پەیلوای

وەڵامێک بنووسە

پۆستی ئەلکترۆنیکەت بڵاو ناکرێتەوە . خانە پێویستەکان دەستنیشانکراون بە *

بابەتو دماتەری

هەجو دلیٛ شیٛعرەکانو شیٛخ ڕەزای تاڵەبانینە

شیکاری ئەدەبین سەرو شیٛعرەکانو شیٛخ ڕەزاو تاڵەبانی، بە قەڵەم و ئەندیٛشەو ئەسحەد هەورامی، ب…