یانە زوان دماگیٛرو”نە”ی

دماگیٛرو”نە”ی

95

    دماگیٛرو”نە”ی      

ئەگەر سەرنجەو زوانو گوٙران- هەورامی بڎەیمیٛ مەوینمیٛ، نویسە، دەنگو(ن) نونی فرەن چەنەش، فریچشان دماو واتیٛوە مەیانیٛ، سەردەمو زووینە وچیان و نویسیان، وەلێم ئەچی سەردەمنە مەوینمیٛ خەریکەن، نمەوچیوٙنە و نمەنویسیوٙنە، چی باسە کوڵەمانە مەلمیٛ لاو جوٙریە نونی کە مەلوٙنە سەرو کەردەوی نەویەردەی و ئەرنیای”ئلتزامی”، ئیسەتیٛ و ئەوسایچ بەکار ئاومان قسیٛکەردەینە و نویستەینە، با بزانمیٛ ئی نونە چیٛشەن و هەرمانەش چیٛشەنە؟ ئەگەر بواچمیٛش یام بنویسمیٛش چیٛش مەبوٙنە؟ ئەگەر نەواچمیٛش و نەدرکنمیٛش چیٛشی تەر مەبوٙنە، بفەرماودیٛ چەنیما بیدیٛ.

فرەو قسیٛکەرانو هەورامانی وەختو قسیٛکەردەینە مەوینمیٛ و مژنەومیٛ، کە دماگیٛرو(نە) ی بەکار ماوەرانە و مەلوٙنە سەرو کەردەوەی نەویەردەی، ئتر بکەر تاق و کوٙ بوٙ فەرق نمەکەروٙ، ئی دماگیٛرە مەلوٙ  دماو دمایۆ، یانی دماو یاگەگیرو نامە پەیوەسەکانیچەو: مژماروونە، مدروونە، مارینە، فاڕینە ، مسانوٙنە، مکیانوٙنە، مەکاڵمیٛنە، شانمیٛنە، شوٙردیٛنە، هوٙرگیٛروٙنە، سەرەتاشینە، ملوٙنە…

ئی دماگیٛرە مەلوٙنە سەرو کەردەوەی نەویەردەی هەواڵی و ئەرەنیای(ئیخباری و ئینشائی، التزامی)  ئتر کارەکە سادە، ئەرەتاشیا، ئامیٛتە بوٙ”ویەر و نەویەر” پەی کەسی یوەم، دووەم، یەرەمی تاکی، مەنویسوٙنە، مەنویسوٙن، هەرپاسە کۆ، کەسی یوەم، دووەمیچ: مەنویسمیٛنە، مەواچمیٛنە، مەڕەمدیٛنە، مەشاندیٛنە،   

وەلێم ئی دماگیٛرە کەسی یەرەمی کوٙنە مەفاڕیوٙ پەی(نیٛ): منویسانیٛ، مەواچانیٛ، مڕەمانیٛ، مەشانانیٛ. ئاشکرا نیشانیٛ(یٛ) کوٙی مەلوٙنە سەرش.

شیاوو واتەین، هەکە ئی دماگیٛرە هیچ واڕای نماروٙ ملو ماناو کەردەوەکەیرە، هەرچنڎ بڕێ مەواچان ماناو ئیساتیٛ مەڎوٙ، یام پیٛسەو تاکید کەردەیێو پەی ئەنجام دای هەرمانەکیٛ مەبونە. ئەگەر کەمێو بگیٛڵمێوە دماوە مەوینمیٛ جە شعرەکانو شاعرەکانمانە تەنیا(ن) بەکار ئاومان، یانی فاڕیای ئامان ملشرە و ئەچی زەمانەنە بیەن بە(نە). نمونیٛ چی بارەوە:

ئەر زەلیل دەس بیٛ شەرتان نەبوون      کەی مەبوٙ مەیلت فەراموٙش کەروون”مەولەوی”

یاگێو تەر نیەن داد ویٛم کەروون               جە دەس توٙ بیٛداد وەلای کیٛ بەروون

خەمە فرسەتیٛ ساتێ وەبیٛخەم               گەردیٛ پاڵاکەش بگیٛروون وەچەم

ئیمشەو وەهەر حاڵ شەو وەڕوٙ بەروون   ئەی خوا سامەرگێ، سەحەر چیٛش کەروون(چێگەنە”ن” لوان سەرو کەردەوەی ئەرەنیای”التزامی” بەروون، بکەروون، بگیٛروون .

ئیمکان هەن ئەوسا بەربشیم جە دڵ     پەی چی؟چەنی دەرد ویٛم مەبوون خجڵ”بیٛسارانی”  

دما قسیٛم مەواچو کە(ن) پەی نێری بەکار باوەرمیٛ و(نە) پەی میٛڵیٛ و(نیٛ) پەی جەمی، من وێم جە نویستەکانمەنە ئینەمە وەرەچەم گیٛرتەن. ئیجا ئیسە ئی(ن، نە) گم بیەن پۆ کەردەوەی نەویەردەی و ئەرەنیایۆ، فرەکەم بەکار مەیوٙنە، بەخاترەو ئاسانکاری جە درکناینە pronunciation  جیاتی کەروونە، کەروون: کەروو، بەروونە، بەروون: بەروو، نەک هەر ئینە کەردەوە ئەرەنیاکەیچ سازەو(ب) وەڵیٛوە نەمەن، کە ئی جوٙرە پەی شیٛونای ڕیٛساو قاعدەو زوانی زیانبارەن. ئی(ن، نە) جە ژاوەروٙنە، هەم جە لهوٙنیچنە، بە جوٙریە تەر درکناش، مەواچان(نیٛ)، کەروونیٛ بەروونیٛ. جا ئی تەشکە مەشوٙ یەکلای بکریوٙوە جەلاو زوانئەشناسانو هەورامانیوە، من پەیلوایو وێم واتەنم، چەمەڕاو شمەنان.  چێو دمایچ قسە و باس سەرو نونەناکانی تەریچ مەکەرم.

جە کتیٛبو ڕازوانو هەورامی بەرگی یوەمی کەلکم گیٛرتەن و فیٛشتەر سەرش لوانان.

د . ناجح گوڵپی 29/9/2020                                        

 hewraman
Load More In زوان

وەڵامێک بنووسە

پۆستی ئەلکترۆنیکەت بڵاو ناکرێتەوە . خانە پێویستەکان دەستنیشانکراون بە *

بابەتو دماتەری

دەمنای

دەمنای چەمەی سادەی ویەرەن، چاوگی تێپەڕە، transitive infinitive ئینەیچ تەشکو چەمەی ئەرەتاشی…