یانە زوان زانستو زوانی Linguistics

زانستو زوانی Linguistics

48

زانستو زوانی Linguistics

 زانستو زوانی، زوان ئەشناسای، زوانەوانی، متاومیٛ جیاتی لەنگویستکسی بەکارش باوەرمیٛ، بە عەرەبی علم اللغە، اللغویات، بەفارسی زبانشناسی، بە کوردی زوانەوانی، زانستی زمان.

ئەژناسەو زانستو زوانی، زوانئەشناسای: وریتین جە وەنتەی زانستیانەو زوانی، چون مەگنوٙنە شوٙنەو چنڎە ڕیٛبازێ زانستیانەی پەی ئەوەوەنەیش، پیٛسەو چەمڎاری[1]، گریمانە[2]، ئەزمون[3]، ئاقیبەت[4]. وەنەی زانستیانەو زوانی یانی وەنەی ساختار و سازندەو زوانی، پیٛسەو فنەتیکس، فنەلۆجی، مرفۆلۆجی، گرامەری، ڕستەسازنای، ماناسازی، هەرپاسە لزگە جیاوازەکانو زوانی، زوانئەشناسای کۆمەڵایەتی، زوانئەشناسای دەروونی، زوان ئەشناسای کۆمپیتەری، زوانئەشناسای کارپەنەکەردەی، زوان ئەشناسای بەرئاورد و تاریخی…هتد

زوان سیستەمێن پەی پەیوەندیکەردەی میانو مەردمینە، ئی سیستمە، خواکردەن، یانی خوای پەنە بەخشێنمیٛ، یام دەسکردەن کە ویٛمان(مەردمی) وەشکەردەن پەی پەیوەندی. زوان پیٛسەو زوانە جیاوزەکانو جەهانی کە قسیٛش پەنە مەکریانیٛ، نمونەو زوانو عەربی، ئینگلیزی، فەرەنسی. جا پی بوٙنەوە دویٛ لەیەکۆداییٛ هەنیٛ جەلاو زانایانوە: یوەم لەیکدای ساپیری: مەواچونە زوان ڕیٛبازیٛ پوختەی ناغەریزین تایبەن بە ئانزانی، نە ئاژەڵی، پەی ئەرەیاوانای ویر و ئەندیٛشەیش، حەزو ئارەزویش، سوٙچ و وەشەسیایش بەهام فەردەکانش جە ڕاو بڕێ نیشانان، سازانوە کە ویٛشان سازنێنیٛ پەی ئی کاریە، کە پەیوەندی گیرتەین. دووەم لەیەکۆدای هاڵ: هاڵ واتەنش زوان پیٛسەن دەزگایێ کە میانو ئانزانەکانەنە هەن، هەمیشە مەیوٙ و مەلوٙ میانشانە، جەڕاو بڕێ سازانوە یام نیشانانوە، واتیٛوە، کە مژنەویانە، موینیانە، یام پەیوەندیشان نیەن بە ساخت و مانایشانوە(arbitrary) کە پەیوەسیٛنیٛ بە هوٙرز و نیشتیوە(عاڎەت) دلیٛ مەردمینە.(Hm. English, you-Tube).

بنەڕەتو زوانی Origin of language  

بنەڕەتو زوانی، یانی زوان ئەسڵەنە چەنی پەیدا بیەن؟ چکوٙوە ئامان؟کیٛ ئاردەننە؟ سەرچەمە و ڕیٛخەش جە چیٛشیوە ئامان؟ سەرچەمەکیٛ مەواچان مەزندە مەکریوٙنە کە سەدهەزار ساڵیٛ چیٛوەڵتەر ئەفریکانە زوان بیەن، ئانزانە کوٙنەکیٛ زوانشا پیٛسەو عادەتی بەکار ئاوردەن، دماتەر ئی عادەتە بیەن بە دەسور(rule) و یاسا پەی ئەرەنیای دەنگی و واتیٛ، هەر پی بوٙنەوە جە هەریاگیٛ سەرزەمینینە واتیٛ جیاوازیٛ پەی چیٛوەکان نریێنیٛرە، وەروئانەی زوانەکیٛ بە پاو ناوچەی و سەرزەمینی پیٛسەو یوی نیەنیٛ، جیاوازیٛنیٛ و ویٛسەریٛنیٛ (linguistics, Jean aitichison,2010:22). مەلمیٛرە بیٛخ و ئی پەرسا. چندە ڕیٛبازیٛ، گریمانیٛ هەنیٛ کە باسو بنەڕەت و سەرچەمەو زوانو ئانزانی مەکەرانیٛ پەیما؟

یوٙ: زوان بەخششێ خوڎایینDivine source سەرچەمەو ئی ڕیٛبازیە مەفەرموٙ زوان خوای بەخشان بە مەردمی، جە ئنجیل و قورئانەنە باسو ئانەی کریان کە زوان سەرچەمەی خوڎایین پەی بەندەکانش، یانی هەردوی باوڕشان پاسنەن کە زوان خوای بەخشان بە ئانزانی، گرد ئانزانێ ئا بەهرە خوڎایشە هەن.

دویٛ: دەنگە سروشتیەکیٛNatural sound source ئی سەرچەمە مەواچوٙ زوانو ئانزانی جە دەنگە سروسشتیەکان هوٙرگیریان، یەریٛ گریمانیٛ هەنیٛ پەی دەنگە سروشتیەکان.

ئا: دەنگو دەنگە سروشتیەکان Ding- dong theory پیٛسەو تەقەو بەرەی، تەقەدای وەنەو بەرەی، جیڕەو بەرەی، هاژەو ئاویٛ، گڤە و وای onomatopoeia sounds یانی ئانزان ئەچی دەنگانوە فیٛرو زوانی بیەن، دەنگەکان مژنەووٙنە و پیٛسەو واتیٛ مەدرکنوٙشان، دەنگەکە مەبوٙنە بە واتیٛ.

با: لاساییٛ، یەنگیٛ دەنگو ئاژەڵی bow-wow theory پیٛسەو دەنگو جریوە مریچڵیٛ و بلبلی، ژەرەژی، ئاژەڵی، نەڕەو شیٛری، لورە وەرگی، نوزە نوز، ئی گریمانەیچە متاوی پەنەش بواچیOnomatopoeia sounds.

جیم: دەنگیٛ سەرسامی کە ئانزان بەرشان مەوزوٙنpooh- pooh theory، کاتێ وەشیشەن، کاتو ناوەشی و سەختی و ئیٛش و ئازارینە، تەحا، ماشەڵڵا، ئۆی، وای، ئای، ئوفف، ئاخ،  چندەها دەنگێ پەی وەشی و ویارای، سەختی و ناتەسەری هەنیٛ، مەواچان ئەچی سەرچەمەوە زوان پەیدا بیەن.

یەریٛ: زوانو جەستەی oral gesture hypothesis ، ئی گریمانە پەشتی مەبەسوٙنە بە ژڵیٛوە، جمەو دەمی و ئەندامانو لاشەی، پیٛسەو دەسی و سەرەی و چڕوچەمی، یانی زوان ئەچیٛگەوە پەرەش ئەسان.

چوار: کاروەنەکەردەی کۆمەڵایەتی social interaction source ئی سەرچەمە مەواچوٙنە جە ئەنجامو بەکار ئاوردەی هازیٛ جەلاو ئانزانیوە، کوٙمەڵە ئانزانێ پیٛوەرە دەنگە دەنگیٛشان چۆمەی کاتێ هازی و هوٙزمەکەرانیٛ ئەو چیٛوێ زلی وەختو هورگیٛرتیەنە یام کیٛشکەردینە، پیٛسەو نقای و یا ئەڵڵای، جە ئی دەنگاوە زوان سەرچەمەش گیٛرتەن پەنەش مەواچان    yo-he-ho theory(the study of language fifth edition, Georg Yule2014:5).

پەنج :گەشەی سروشی ئەندامانو دوای Development of organs related to speech، ئی سەرچەمە مەواچوٙنە کە ئەندامیٛ لاشەی، هەکە ئەرکشان قسیٛ کەردەین گەشە مەکەرانیٛ و ئتر ئانزان فیٛرو قسیٛکەردەی مەبوٙنە، پیٛسەو جیکە دەنگیەکان، بینی، گڵوی دەم و لوت و دڎانیٛ و زوان و لچیٛ. یام متاوی بواچی physical adaptation source .  

شش: لەم ئاورد Genetic source ئانزان هەکە پەیدا مەبوٙنە ویٛکەرد جە ئەزەلوە ئی بەهرەشە هەن کە متاووٙنە قسیٛ بکەروٙ، ئی گریمانە چەنی یوەم گریمانەی یوٙ مەگیٛرانوە، ئانزان لەم ئاورد متاووٙ قسیٛ بکەروٙنە، لەم ئاورد فیٛرو زوانی مەبوٙنە. ئانزان تەوانای تایبیٛو قسیٛ کەردەیش هەنە، ئا کەسێ هەکە کەڕ و لاڵیٛنیٛ مەوینمیٛ نماتوان قسیٛ بکەرانیٛ وەلێم جە یاگێ تەرۆ هازەو زوانو جەستەیشان فرە بە تینەنە، ئی گریمانە پەنەش مەواچان innateness hypothesis گریمانەی ئەزەلی. د. ناجح گوڵپی، دریٛژەش هەن.


[1] Observation

[2] Hypothesis

[3] Experiment

[4] Conclusion

 dotnet
  • زوانو ئیسپرانتوی Esperanto language

    زوانو ئیسپرانتوی Esperanto language پوختە زوانو ئیسپرانتوی زوانێ وەشکریانconstructed langu…
  • سازەو ئەشناسەی و نەشناسەی

    سازەو ئەشناسەی و نەشناسەی Definite & indefinite articles معرفە و نکرە  چی کوڵە با…
  • نیمە ڕستە

    نیمە ڕستە شبە جملە یام نیمچە ڕستە. دەسە واچە، عبارە…هتد. کوڵتەرین قسیٛو زوانینە، جە …
Load More In زوان

وەڵامێک بنووسە

پۆستی ئەلکترۆنیکەت بڵاو ناکرێتەوە . خانە پێویستەکان دەستنیشانکراون بە *

بابەتو دماتەری

هەجو دلیٛ شیٛعرەکانو شیٛخ ڕەزای تاڵەبانینە

شیکاری ئەدەبین سەرو شیٛعرەکانو شیٛخ ڕەزاو تاڵەبانی، بە قەڵەم و ئەندیٛشەو ئەسحەد هەورامی، ب…