یانە پەیلوای نالی و مەستوورەی ئەردەڵانیە

نالی و مەستوورەی ئەردەڵانیە

57

نالی و مەستوورەی ئەردەڵانیە

وەڵتەڕ باسمان جە کەسی نالی و نۊعو ویرکەردەیێش و گۊفتارو ڕەفتارش وەراوەرو ئا کەساوە هەکە چەنی ویرکەردەیۆ ئاڎی نمەگۊنجیا کەرد، کاردایۆ نالی وەراوەرو تەکیەو خانەقاو صۊفی و کەسە زاهېدەکان و ناحەزەکان و نالی بە جۊرێ کە پۊشاکی ئەدەبیش وەتەن و بە تۊڼتەرین و گەرمتەرین پەیتواچ (جواب )ش دێنێ.

بەڵام نالی جە وەرانوەرو خانمێ ئەردەانیۍ (ماه شەرەف خانم ) مەستورەی ئەردەڵانی پەردەو شەرمیش هۊرماڵان و بە دەرونێ تاریک و دڵێ قین ئامېز پەلامارو مەستورەیش دان و ئۆپەڕو بەها ئینسانییەکان و عادەت و تەقالیدە باوەکۍ کۊمەڵیش ترازنێنۍ و ماڕێنۍ، جە قاڵبێ بە نام ئەدەبینەو بە شېوازێ غەیرە ئەدەبی و غەیرە باوەنە بە چن پارچە شېعرێ هېرش مەکەرۊن پەی سەرو مەستورەی بە

نویستەی شېعرێ بۍ پەردۍ ئەپا شکڵە.

گەر وەڵینێوە ئەدەبی و جەنگە (شەڕە ) شېعرێ میانو نالی و مەستورەینە وجودش بیێ مەواچېنمۍ کارێ ئاسایین و مەگنۊنە چوارچېوۆ ئەدەبیات و (ڕوو هۊرماڵیای ) ئەدەبیات و هەجوی، بەڵام پېسە مەزانمۍ ئا شکڵە ئەدەبییە وەڵینەش نەبیەن و مەستورەی ئەردەڵانییە تەنیا بە زوانی (هۆرامی و فارسی) شېعرېش نویستېنۍ.

پەلاماردای نالی پەی مەستوورەی پەشتینێ دوورش بیەن و ئەقڵیەتێ ناوچەیی و دەمارگیری مەزهەبی زاڵبیەن ملشەرە و هەم ئاڵەنگاریێ نالی بیەن پەی مەستوورەی.

نالی پېسە مەڵڵێوە ئاینی بەرشیەو خانەقاو مەدرەسە دینییەکان و سلېمانی و کۊردستانی، سۊڼە مەزهەب، مەیلدارو دەسەڵات و بابانەکا و عوسمانیکان و گیرۊدەو دەمارگیریێ ناوچەیی ٫ حەزش بە وینای خانمێ هۆرامی نویسۍ ئەردەڵانیە و شېعە مەزهەبۍ نەبیەن.

ڕەنگە هۊکارێتەر و نویستەی شېعرێ ئەپا تەرزۍ بەخېڵی و جیاوازی میانو مەکانەت و هەردوی بیەن کە مەستورە کناچێ گەنجەی میرزادۍ و هامسەرەو خەسرەو خان و ناکامی والی ئەردەڵانی، بەڵام نالی مەڵڵێوە ئاینی بۍ کەسو پەشتو پەنا.

دماتەر ڕەنگە ئەقڵیەت و پیاسالاری دلۍ زهنیەت و نالینە زاڵبیەن کە نەتاوانش دەسەڵات و تەواناو ئافرەتێ هۊرکۆتۍ خاوەن دەسو خامێوە ڕەنگین بوینۊ کە دەسەڵات و هەم تەواناو ژەنېش نمایېش کەردەن جە دنیاو ئەدەبی و ئازادی ژەنېنە و خاوەنۆ چڼڎین کتېبا دەربارەو مېژوو ئەردەڵانیەکا و بابەتە دینی و شەرعیەکا.

مەستورە خاوەن و درېژتەرین شېعرەی شیوەن ئامېزەنە کە پەی مەرگ و هامسەریش خەسرەو خان و ناکامیش واتېنە

وەنەوشەو سونبول نەسرین و شەوبۊ

تا قامی قیام بەرنەیان جە کۊ

‌ نە ڕېژۊ سیوەیل ئېساڵ چوون ساڵان

ڕەنگزەرد نەکەرۊ بەرگ نەهاڵان

چونکم خەسرەو بەند نە تۊی مەزارەن

مەستوورە جە سەیر وەهار بېزارەن

وینمۍ هەر چا زەمەنەنە مەستورەی ئەردەڵانییە مەکانەتێ گۆرەو دیارش بیەن و یاگۍ سەرنجەو زاناو شاعېراو کەسەکان بیېنە مەولەوی جە تاریفۍ مەستورەینە ماچۊ:

خۊرشیدەکەی ناز ئەوجی بورجی سەور

سەر توغرای دەفتەر مەحبوبانی دەور

ها نە یانەکەی بورجی شەرەفدا

نوور ئەفشانیشەن وە هەر تەرەفدا

ئەحمەد بەگی کوماسیچ مەواچۊن

مەستوورەو فەردش وېنەی گەوهەرەن

نە موڵکی عەفاف ئەو چوون جەوهەرەن

ڕەزا قوڵیخان هەدایەتیچ ماچۊن:

مەستورەی ئەردەڵانیە جە ژەنە نەجیبزادە و دامنەپاکەکان و شارو سنەینە.

وەشەویسی مەستورەی و ڕېزو حۊرمەتش لاو خەڵکە نامدارەکاوە نالیش توشو بارێ دەرونی کەردەن کە سینەشەنە کۊ قینۍ وەراوەرشۆن دروسکەرۊن.

نالی جە پارچە شېعرەکېشەنە باروو وەرمێ وېش مەگېڵنۊوە کە مەستورەش چەنە دیېنە و داواش جە نالی کەردەن پەی کارێ ناشەرعی. وەرمەکەو نالینە مەستورە داواو پېوەڼڎیێ وەشەویسی جە نالی نمەکەرۊن، وەرمەکەو نالی دورەن جە دنیاو ڕومانسیەتی و وەشەویسی پاکی، دورەن جە گرد پېوەڼڎییە ئینسانیەکان و میانو ژەن و پیای، بەڵکم وەرمێن دنیاو حەزو ئارەزوبازی ویرە شەیتانییەکۍ زاڵېنۍ چەنەش . نالی وەرمەکەشەنە مەستورەی مەوین و کە پەنەوازیش بە ئالەتێن پەی بە (ژەن ) کەردەیش، کە وېش جە (هینەکە )و نالینە مەوینۊوە .

مەستورە کە حەسناو ئەدیبە بە حسابێ

هاتە خەوم ئەمشەو بە چ نازێک و عیتابێ

ماچۊ (ئەدیبە بە حسابێ ) یانی دڎانش نمەنیۊ پۊرە کە ئەدیبەنە.

هاتووم، وتی، عوقدەم هەیە قەد مومکینە وابێ

هی تۆم ئەگەر ئەم مەسئەلە حەلکەی بە جەوابێ

عوقدە یانی (لکە ) گرێ، کە کنایەن پەی کناچەیی ژەنۍ، جەوواب جە زوانی عەرەبینە کینایەن پەی (هینەکەو پیای ) . وەرمەکەشەنە مەستوورە ماچۊن من هەڵای کناچېنا و گەر تاوی لکە و کناچەییم پەی کەریۆن؟ .

دماتەر ماچۊن

ئاینە بە ماینە دەبێ ڕەنگ نومابێ

مەستوورە بەم ئەستورە، ئەبێ موهرە گوشا بێ

مەستورە ئەشۊم بە (هینە قایمەکە ) و نالی گۊشاڎە کریۊن .

سوکایەتی نالی جە مەستوورەینە نمەمدرۊ، بەڵکم گنۊ پەلاماردای صوفی و تەکیەو ئینجا گومەزو مزگی و پیاخاسانی ، وەرمەکەشەنە مەستورە تاریفۍ (هینەکاش ) مەکەرۊن و یەکچوونشان مەکەرۊن بە گومەزو پیاخاسان و دماتەر (هینەکاش ) یەکچوون مەکەرۊن بە (صوفی ) کە ئینان خەڵوەتخانەنە و یاگێوە پەناو نادیارەنەو کەس نمەتاوۊ دەسشان یاونۊ لاشان

دوکانی توحەف، کانی حەیا، کانی بەقا بێ

قوببەی لە قیبابی نوقەبا بێ، نە قوپابێ

وەک هیممەتی صۆفی کە لە نێو خەڵوە خرابێ

مەستورو عەزیزی شەرەف و ڕیفعەت و جا بێ

مەستورە دلۍ وەرمەکەو نالینە بەردەوامەنە سەرو پەرساکاش و گەرەکشەن نالی مەتەڵەکېش هۊرباۊ کە (ئانۍ ) باسشان مەکەرۊن چېشېنۍ؟

ماچۊ:

ئا چېوە چېشەن کە پېسەنە زیو و تەڵاو دەسو ئینسانی ڕەزیلی و هیچ کەس دەسش نمەیاوۊ پەنەو بەرەشان وزیانەرە پېسە مشتەو مەڵڵای کە دایېم قۊجیێنە؟

یا کۆمەڵە زیوی بوخەلا دوور لە سەخا بێ

موغلەق بە بەخیلی بە مەثەل مشتی مەلا بێ

ئینجا ماچۊن: ئانە چېشەن کە کاسێ شوشەین سەرو ئاوێوە نونیانۆو جە وەرو بۍ حەد ناسکیش درزێ گۊلانېش بیېنەنە؟ کە دیارەن (هینەکۍ ) مەستورەینۍ

کاسێکی بلورینی نخونی لە سەرابێ

نەختێکی لەبەر مەوجی لەطافەت قڵەشابێ

ئینجا مەستورە وەرمەکەو نالینە مەپەرسۊ نالی و ماچۊن: ئینە چېشەن کە پېسەنە تەپۊڵکێوە صاف و چەرمەی و هیچ جۊرە گژو گیواوێش چەنە سۆز نەبیەن؟

یا گردەکی گردێکی کە شیرین هەڵیدابێ

گردی نمەکین، یاعنی گیای لێ نەڕوابێ

ئینجا مەستوورە وەرمەکەو نالینە جە درېژەو پەرساکاش جە نالی پەی هۊرئاردەی مەتەڵەکۍ فرە بۍ لەزەتانە (هینەکاش ) تەشبیە مەکەرۊن بە (سەرێوە ڕووتی بۍ کڵاوو هەتیمێ) کە هیچ کەس نیەن دەسێ بارۊن سەرەشەرە

یا ڕەئسی یەتیمێکی کە بێ بەرگ و نەوا بێ

غەڵطان و سەراسیمە نە دایکێک و نە بابێ

‌ئینجا ماچۊ:

خرچێکی مدەووەر بە عەسەل ئاو درابێ

‌ نەختێکی لەبەر حوسن و حەلاوەت قڵەشابێ

یانی: ئا کاڵەکە کاڵە نەیاوا چېشەن کە سەرەڕاو کاڵییەکەیچش ئڼە شیرینەن ماچی بە هەنگوین ئاوی دریان و جە وەرو شیرینییەکەیش شەقش بەردەن و درزێش بیېنەنە؟

ئینەیچە چوون یەکیێ فرە نا مەنتېقی و نا ئەدەبین کە مەستورە (هینەکاش ) بە کاڵەک چوون یەکی کەرۊن

دماتەر نالی هەر بەردەوامەن، ئیتر گەرەکشەن ئاسانکاری جە مەتەڵەکېنە کەرۊن بە دەمو مەستورەیۆ، بەڵام دیارەن بە بۍ ئاگا ملۊوە سەرو هەمان باری ماچۊ یاخود وەک و خۆی شاهیدە با وەصفی وەهابێ

سیمین مەمکێکی هەکە تازە هەڵیدابێ

یا تازە هەنارێکی کە ناری گوڵی مابێ

بێ درزو قڵیش میثلی شەمامێکی تەڵا بێ

یانی ئیتر مەتەڵەکۍ یام چېوە پەرسا وەنەکریێکۍ هەر پېسە وېشان چەنینېنۍ ئەپاسە باسشان مەکەرمۍ و چوون یەکیشان (شوبهاندن ) پەی نمەکەرمۍ ئەپۍ نۊعە: ئا مەمە چەرمە زیوینە کامەن کە تازە بەرکۆتەن؟ یام ئا هەنارە تازە کامەن کە هەڵای گۊڵەکەش نە ڕېزان؟ درزەو قڵیشەش نەبەردېنە پېسە هەنارێ واران و پاییزی وارابۊ ملشەرە ، یام ئەجۊ شەمامەی زەڕینەن کە بە وایەو تامکەردەی و تاقیکەردەیۆ درزێ گۊلانۍ ئڼەو سەرەچەنێش بیېنەنە؟

وینمۍ نالی دیسان گېڵانۆ سەرو چوونیەک کەردەکەی و ( مەمە و هەنارو شەمامە ) ش وېناکەردەن پەنەشان دماتەر ماچۊن:

‌ یاخۆ مەثەلا میثلی نە وا بێت و نە وا بێ

مەشهورو خەفی هەروەکو عەنقا و وەفا بێ

یانی:

ئا چېوە چېشەن کە نە پېسە ئا چېوانە وەڵتەر نمونەمان ئاردێ، نە پېسە ئا چېوانە کە دماتەر نمونەمان پەنە ئاردێ؟ بەڵکم چېوێ بە نامبانگەن و دیاریچ نیەن؟ پېسەنۍ باڵدارو عەنقای کە باڵدارێ ئەفسانەیین و نامش هەن و ڕەنگش نیەن، یام پېسەنۍ (وەفا )ی سیفەتێ مەعنەوین و هەن و دیارنیەن؟

وینمۍ تەمامو چېوەکان کە نالی چوون یەکی کەردېنۍ بە (هینەکا )و مەستوورەی نا جۊرۍ و نەگۊنجیێنۍ

دما بەیت و بەشوو یەکەمو شېعرەکېنە کە تایبەتەن بە پرسیار کەردەی بە شکڵ و مەتەڵۍ نالی پەردەو ڕومەتیش هۊرماڵۊو قینەو دلۍ دڵیش بەیان کەرۊن

ماچۊ

کێ بێ لە جیهاندا ج گەدا بێت و چ شا بێ

تەرکێکی(کچێک)ی وەها ناسک و پڕ لەذذەتی نەگابێ؟

دمای ئا گەلپەرسایە کە مەستوورەی ئەردەڵانی مەکەرۊشان ئەو نالی، ئیتر ئەشۊم نالیچ پەیتواچ (جواب )ش بۊنە پەیشان، بەڵام نالی وېش بېدەنگەن و (هینەکە ) ش مێوە جواب (دېوانەکەش )

دێوانە کە زانی کە دەبێ عوقدە گوشا بێ ‌ هەساوو گوتی: ئەشکی ڕەوانم بە فیدا بێ

ئیتر (دېوانە ) کەو نالی ڕاس مەبۊوەو مەگنۊ تاریفدای وېش، ئەشۊم شانش پېسە بۊ باڵش پاسەبۊ، بەڵام نالی مەگنۊ سنوور بەزنای (سنوورەی شەرعی و کۊمەڵایەتی ) ، ماچۊن:

دېوانە مشیۊم نەرم و بەرهەمدارو وەش بۊنە و توولانی و درېژ و بەرز پېسە (دەسو دۊعێ ) بۊنە

نالی دەسو کەسێ موسڵمانی کە بەرزش مەکەرۊن پەی دۊعا کەردەی و لاڵیایۆ جە خوڎایش چوون یەکیش مەکەرۊن بە (هینەکێش )

‌ نەرم و خۆش و مونتیج وەکو بەسطی ئودەبا بێ

‌ ‌ طولانیی و بەرجەستە وەکو دەستی دوعابێ

جە بەیتێ دماتەرینەنە (هینەکەیش ) چوونیەک کەرۊن بە (عەلەم ) ەو وەربەرەو ئێمام ڕەزای! (عەلەمی بابی ڕەزا بێ ) کە سەرچەمەش قینێ مەزهەبیەنە.

جە بەیتێ تەرەنە بە مەرامو گاڵتە و سوکایەتی بە صوفی و تەکیەی، مەستوورەی ۋزۊنە حاڵەت و (جەزبە )ی کە شېخەکەش (نالی ) مەکېشۊش پەی لاو وېش (مەجزوب صیفەت )

کێ بێ وەکو تۆ بەم شەوە ڕەحمی بە منا بێ

مەجذوبە صیفەت، یەعنی صیلەی ڕەحمی تێدا بێ

جە کۊتایی شېعرەکېنە نالی بە ڕوکەش یام بە ڕاسی، فامای عەیبەی یام گلەیۍ خەڵکی، خەریکەن پەشیمانی بەرمەوزۊنەو نویستەی شېعرێ بۍ شەرمانۍ و دوور جە ئاداب و خەڵک و کۊمەڵی بە عەیب و عارو قسۍ هەلەق و مەلەقۍ مەزانۊ

نالی وەرە هەزلێکی کە عاری شوعەرا بێ

ڕووڕەش مەکە پێی صەفحەیی هەر لەوح و کیتابێ

سەراپاو شېعرەکۍ جە سەر تا دامان هیچ لەزەتێ ئەدەبی، هیچ جوانیێ شېعرۍ، هیچ بابەتێ گرنگ و مانادارش نیەن چەنە

هۊنیەرو شېعرەکۍ بنیاڎنەرو مەدرەسێ ئەدەبین بە نامۍ (مەدرەسەی بابان )، بەڵام پاسە مەوینیۊ کە شاعېرێ بەئەزمونی متېبۊرە، زیاتەر جە کارو شاعېرێ تازەڕەسی نۊهاڵی و فەقیێ خانەقای کە بە مەرامو خەندەی و وەشی نویستېبۊش.

پەیتواچ و مەستوورەی پەی نالی

دیارەن مەستورەیچ دەسەپاچۍ نەبیېنە و پەیتواچێ(جواب) نالیش دانۆ ئەپی تەرزە

نالی جافەنی، نالی جافەنی

چېش واچوون وە تۊ، تۊ کە جافەنی

چوون ژەنی بەدکار وە گەزافەنی

پەوکا هەر خجڵ، پووچی و لافەنی

چوون موری نەبەرد قولەی قافەنی

دوورجە(ڕستەک)ی عێل و نافەنی

دیارەن ئەنیری بۍ نافو دوودەی

پەوکا هەر خەریک واتەی بۍ هوودەی

هەی هەی تۊ جە کۊ، ڕاگەی من جە کۊ؟

سا واچوون قۊلێ چوون مەبۊن بە کۊ!

ئەگەر تۊ مەردی پا بنیەر نە پېش

قسەی بۍ هوودەو پووچۍ یانی چېش

مەردی ئەو مەردەن بەیۊن وە مەیدان

پەلش بشانۊن بە وېنەی ڕەندان

ئینە نیشانەی بۊزۊرگی نیەن

ئینە ئازاتی و سوتورگی نیەن

مەرد هەر ئەو مەردەن کە قسەش جوان بۊن

دووڕ و گەوهەرش نە سفرە و خوان بۊن

نەک بە وېنەی تۊ، بۍ تۊخمەو زۊڵ بۊن

پەسەک بۍ شەرمیش هەمێ نە کۊڵ بۊن

سا وەسەن ئیتر وەس گفتوگو کەر

کۊتاکەر باست، چېش ماچی وە هەر

پشتیوانی تۊ عەلی و بەتوولەن

دژمەنت دژمەن ئالی ڕەسوولەن

با شەرمەزار بۊن، نە دنیای بۍ پۊ

هەر ئینە وەسەن، مەستوورە پەی تۊ.

نویسا: ئەسحەد هەورامی

 dotnet
Load More In پەیلوای

وەڵامێک بنووسە

پۆستی ئەلکترۆنیکەت بڵاو ناکرێتەوە . خانە پێویستەکان دەستنیشانکراون بە *

بابەتو دماتەری

هەجو دلیٛ شیٛعرەکانو شیٛخ ڕەزای تاڵەبانینە

شیکاری ئەدەبین سەرو شیٛعرەکانو شیٛخ ڕەزاو تاڵەبانی، بە قەڵەم و ئەندیٛشەو ئەسحەد هەورامی، ب…