باروڵی زانا

153

باروڵ

باروڵ، نامورەن بە بەهلول، باڵوڵ، باڵوڵی ماهی، زانا وعارف و گەورە ئایندراو ئەهلو حەقی، یارسانین، ساڵەو(126-219 کوچی مانگی) ژیوان جە دەگاو(ماهی کوفە)ی پەیڎا بیەن، ناوچەو دینەوەرینە، گوران زوانەن، باروڵ نامیٛش(عەمرو کوڕو لەهەب)ی بیەن، ساڵەو 219 کوچی قەمەری جە کەشو تەنگەگوڵی پەی دماجاری دنیای جیا مازوٙنە، تەنگەگوڵ نامیٛو کەشیەن، جە دەگاو چەمە چەرمەی(چشمە سفید) شانزە کیلومتری ئیسلام ئابادی غەرب . ئیسەیچ زیارەتگاو ئەهلو یارسانین. باروڵ بە بوٙنەو نامیٛ دەگاکیٛشەو بڕێ جارێ بە بەهلول کوفی نامورەن، هەرپاسە بەهلولی ماهی، چون دەگایٛش نامیٛش (ماهی کوفە- ماد کوفە) بیێنە.

 دماو ئامای ئاینو ئیسلامی، باروڵ یوەم کەس بیەن کە ئاینو یارسانیش پەرە پەنەدان جە هەورامانەنە، بە جوٙریە مەتاومیٛ بواچمیٛ زادگاو ئاینو یارسانی هەورامانەن.

یارسانەکیٛ یوەم دەسە بینیٛ، کە یوٙشانگیٛرتەن و کوٙشانشا پەی زیننڎە ئاسەتەی و ئەوەژیونای ئاینو ویرو باوەڕو کوٙنو ئاریانی، هەر ئەپی ئەساسەیە ویٛشان بەستەنوە بە ئاینو یارسانیوە کە دریٛژەو ئاینەکوٙنەکانو مەردمو ئەیرانی بیەن، پسەو ئاینو میهری و زەردەشتی و  مانوی و مەزدەکی، باروڵ سەرو ئەساسەو ئینەی نیگاداری ویرو باوەڕە کوٙنەکانو ئاریانش کەردەن و هەوڵیٛش دێنیٛ پەی وەڵاو کەردەیش و نەش و نما کەردەیش. جە وەختێنە ئی وەڵاتە چیٛردەسەو عەرەبی و ئیسلامینە بیەن. پەوکەی مەوینمیٛ ئاینو یارسانی تیٛکەڵەیوەن جە ویرو باوەڕە کونەکانو ئیرانی و ئیسلامەتی. یوٙ جە نونگەکانو پەیڎابیە ئی ئاینیە، ئانەن کە دژو زڵم و زوٙرو ئەمەویەکان و عەباسیەکان بیەن جە ناوچەکەنە. شوٙنیەرە گڕ و کڵپەو ئاینەکوٙنەکان دلیٛو دەرونیشانە نەکوشیانوە، هەردەم جە هەوڵیٛ زینڎە کەردەیش بیێنیٛ.

باروڵ سەرەتاو سەدەی دوەمی کوچینە ڕیٛبازو ئاینو یارسانیش جە کرماشان و خانەقی ولڕستانەنە وەڵاو کەردەنوە، وردەو وردەی یاگەپاش قایم کەردەن جە ناوچەکەنە، هەرپاسە سەدەی یەرەم و چوارەم هەتا سەدەی هەشتەمی کوچی پایدار و هیٛقمشان کەردەن بە هامکاری یارانیش.

کاکە ڕەدائی کە یوٙ جە یارانو یارسانی، سەدەی نوهەمی هیجری ژیوان، جە دەس نویسەکەشنە باسو  باروڵی مەکەروٙن، واتەنش، باروڵ چەنی دەسێ جە یارانیش مەلوٙ پەی بەغدای پایتەختو دەوڵەتو عەباسی، سەردەمو هارونە ڕەشیدینە بوٙنە، جە ئەنجامو کیٛشەو گرفتی چەنی دەسەڵاتو هارونە ڕەشیدی، چندە بەدکارێ بە زوانی خراپ نامیٛ باروڵی مەبەران لاو خەلیفەیوە، ئتر چنڎە جارێ فەرمانو گیٛرتەیش بەر مەکەروٙن، دماجار فەرمانو کوشتەیش مەڎانیٛ، وەلێم چنگشان نەکەوتەن، پەوکەی پەنا مەبەروٙ پەی لاو ئیمام جەعفەری سادق(ع)، ئیمایچ موچیارش مەکەروٙن، کە ویٛش بە شیٛت و دیٛوانە بنیوٙرە، هەرپاسە ئاماژە کریان کە باروڵ وەڵتەر دەرسش وانان لاو ئیمام جەعفەریوە، پەوکای پەناش پەی بەردەن. پی جوٙرە جە وەشیەکانو دنیای ویٛش بیٛ بەش مەکەروٙن بە تیکێ نانە وشکە مەساچوٙ، هەرپاسە جە سزاو هارونە ڕەشیدی ڕوٙزگارش مەبوٙنە، هەر ئەچی سەردەمنە چەنی یارانیش بە پەنهانی کوٙ مەبانوەو باسو ئاینەکەیشان مەکەرانیٛ.

سەرچەمەکیٛ مەگیٛڵناوە کە باروڵ فرەو جاری موچیاری هارونە ڕەشیدیش کەردەن. دماو ئانەی مەلوٙنە تیلەو ویٛ شیٛتکەردەی، مەوینانش چوٙیە هەنە دەسشۆ پسەو گوٙچانی، خیٛزەرانێ دریٛژەیچ پسەو ئەسپی سوارش مەبوٙنە، پەوکای بە(نەی سوار) نامور بیەن.

جە تاریخەنە باسو دویٛ بەهلولانی تەری مەکەران، ئاڎیچیٛ کوٙشانشان دژو تازیان(عەرەب) و ئاینەکەیشان، پەی زینڎە نیگاداری ئاینو کوٙنو ئاریانی. یوٙشان: بەهلول خارجی، نامیٛش(کوٙشارد کوڕو بەشار شەیبانی) موسڵی بیەن ساڵەو119کوچی مانگی دژو هیشام کوڕو عەبدولمەلیکی شوڕیان، هیٛزێوی فرەش کوٙکەردەنوە جە یارانو ویٛش، موسڵ تا کوفەش چیٛردەسشنە بەرئاوردەن، دماتەر جەنگەنە کوشیان. یارو یاوەرەکیٛش گرد دلیٛنە شییٛنیٛ. دوەمشان باروڵی شولی بیەن، کەیار و  زانا و عارف  و شاعیرو لوڕستانی بیەن.

بەپاو کتیبو سەرئەنجامی باروڵ یوەم کەس بیەن، کە دماو ئامای ئاینو ئیسلامی باوڕش بە دوناو دونی بیەن(تناسخ الارواح)، چەنی چوار جەیارانیش جەمخانە(جەمگا)شان نیانرە پەی پەرەدای بە ئاینەکەیشان، کە (بابا لڕەی لڕستانی، بابا نجوم لڕستانی، بابا ڕجب لڕستانی، بابا حاتم لڕستانی). سەردەمو ئەموی و عەباسیەکانەنە، فرەو ئا ڕیٛبازە ئاینیان کە سەرشان هوٙردان، باورەشان بە تەناسخی بیەن، بە یادو ویەردەی ئی سەرزەمینوە.

باروڵ و یارانش چنڎەها دووە بەیتییٛشان چەنە جیامەنیٛنیٛ، کە بە زوانو گورانی نویستەنشان، کە زوانو بومی سەرزەمینو ئیرانی بیەن. ئی دووە بەیتییٛ بەنامیٛ(دەورەو باروڵی) ناموریٛنیٛ، ئی سرودە ئاینییٛ دە هیجائینیٛ، کە دریٛژەو سرودە کونەکانو وەڵیٛنیٛ کە پەنەشا واتیٛنیٛ(فەهلویات)، فەهلەوی عەرەبین(پەهلەویات) ویٛمانەن، هەرپاسە سرودەکیٛو ئەویٛستای، بەتایبە(گاتا)کیٛ دە هیجائیٛنیٛ. فەهلەوی یام پەهلەوی نمایانو سرودەکان، گورانیەکانو وەڵاتو سەرزەمینو پەهلەینیٛ، کە شارەکان و سەرزەمینو میانین و مەرکەزی شمالی و وەرپڕو ئیرانی مەگیٛروٙنوە. یانی ئەپی زوانیە، هەکە گوران بیەن سرودیٛشان نویستیٛنیٛ، وە زوانو گورانی دریٛژەو زوانو پەهلەوی دماتەریچ ساسانی بیەن، یانی زوانیە زیندە بیەن ئەچا سەردەمانە پەنەش نویسیان.

فرەو سرودەکان، ڕەزم نامەکان، داستای حەماسەی بە زوانو گورانی نویسیان، یام هوٙرگیٛڵیان بە زوانو گورانی، زوانو بومی ئا سەرزەمینیە. پسەو شانامەی، خەسرە و شیرین، نادر نامە، هفت رزم و نوٙ رزم و یانزە رزم، شەماڵ و زەلان، خورشید و خاوەر، حەیدەر و سنوٙبەر، نوٙش و بەڕەزا، قارمان و قەیتەران، هەکە گردشان دە هیجائینیٛ.

باروڵ بە زوانو گورانی- هەورامی و عەرەبی سرودیٛش نویستیٛنیٛ، ئیسەیچ چنڎە نمونیٛوشان مەنویسمیٛ:

ئەز بەهلولەنان جە ڕوی زەمینی    چار فریشتانم چاکەر کەریٛنیٛ

نجومم، ساڵح، ڕەجەبم بیٛنیٛ           چەنی لڕە بیم جە ماو هەفتینی

جە دوە بەیتێ تەرنە مەرموٙ:

ئەو واتەی یاران ئەو واتەی یاران      ئیٛمە دیٛوانەین  ئەو واتەی یاران

هەنی مەگیٛڵین یەک یەک شاران     تا زندە کەریم  ئاین ئیران

بابا لڕە  دەربارەو جەمخانەی کە باروڵی ئاردەنەنە، مەرموٙ:

وە هەفتینەوە، وە هەفتینەوە      جەمیٛما نینان وەهەفتینەوە

شکاریم ئاوەرد نەکەمینەوە         بەهلول گەورەما وە ئامینەوە

نامیٛو هەفت تەنی، کە دلیٛو سرودەکانو بابا لڕەینە ئامیٛنیٛ، نیشانە مەڎوٙ کە یارسان  دریٛژەو ئاینو زەردەشتی بیەن، یام جوٙرە پیٛوەنێشان بیەن، چون جە زەردەشتینە(هەفت ئەمشاسپندان) بیەن، ئەمشاسپندان شش فریشتیٛ بیێنیٛ و مەغزو کورەکشان ئەهورامەزدا بیەن.

نمونیٛ جە سرودەکانو باروڵی بەزوانو عەرەبی:

برئت الى الله من ظالم           لسبط النبى ابى القاسم

وددت الهى بحب الوصى         وحب النبى ابى فاطم

وذالك حرر من الصايبات         و من كل متهم غاشم

يهم ارتجى الفوز يوم المعاد       و أمن من نقمه الحاكم

 باروڵ ڕەنگا جە ویروەری گردیمانە بیەبوٙ، چون قەڎیمیان باسشان کەردەن و سەرئامێ فریٛش مەگیٛڵناوە دلیٛمانە، کە بەنامیٛ(باروڵی زانا، باروڵی دیٛوانە) نامور بیەن، وەلێم من ئەچیٛگەنە تەنیا مەبەستم جە تاریخو نویستەین بە زوانو گورانی، جە سەردەمو باروڵیوە هەتا نویستەی ئی باسیە مەکەروٙنە 1300 ساڵیٛ زیاتەر. دیارەن کە سەدەی یەکەم و دوەمی کوچیەوە هەنەن، وە سەلەمنوٙیچش کە وەڵتەر ئی زوانە بیەن جە سەرزەمینو پاڵەینە،  سەردەمو دەسەڵاتو ئەمەویەکانەنە، وەلێم هەڵای  بەڵگەی نویسیا دەس نەکەوتەن.

پاسەبوٙ ئیٛمەی گوران زوان مەتاومیٛ ئی تاریخیە بنیەمێرە بە سەرەتاو نویستەی بە زوانکەیمان، هەرچنڎ وەڵتەریچ بیەن، وەلێم بەڵگەی نویسیاما نیەن. هەرپاسە حەزمەکەرو بواچو کە زوانو هەورامی ئیسەی تاقە میراس گیرو زوانو گورانین، دویٛ دیمیٛ یەک زەڕینیٛ، هەرکامی تەماشە بکەری هەر یەک ماناشان هەنەن، وەڵتەریچ زادگاو زوانو گورانی هەر هەورامان بیەن، وە ئیسەیچ سەلەمنانمان کە هەورامان و ڕوٙشن ویرەکیٛش ئی زوانیە مەژیونانوە و زینڎە نیگاش مەداران. چون تەنیا منی هەورامی بە تەمامی مەیاونە شیٛعرەکانو باروڵی و هامیارانیش، پەی مەردمی تەری مەشوٙ هوٙرشان بگیٛڵنی.

د. ناجح گوڵپی 22/8/2020

کریٛڵ واتیٛ: شوٙڕیان: شوٙڕش کەردەی

سەرچەمیٛ:

کتیٛبو( پیران و مشاهیر اهل حق)  سدیق سفیزادە(بورەکەیی) چاپ اول 1387: 55

کتیٛبو(نوشتەهای پراکندە دربارە یارسان(اهل حق) سدیق سفیزادە(بورەکەیی) چاپ اول 1361:7

 hewraman
  • باباناوس

    باباناوس وەڵیٛنە: جە ویرەوەری زاڕوٙڵەیمەنە بابا ناوس یاگێوە تایبێش هەنەن، ویرم مەیوٙ ئاوەخ…
  • ژیوانامەو دکتوٙر سەعید خانی

     ژیوانامەو دکتوٙر سەعید خانی وەرینە ڕوشنویران و فەرهەنگ دوسانو هەورامانی نیەن نامیٛو …
  • دیوانو میرزا شەفیٛعی کولیای چاپ و پەخش بی

    دیوانو میرزا شەفیٛعی کولیای چاپ و پەخش بی ئی هامنە ڕاوەبەری ڕوٙشنویری و هونەرو هەڵەبجەی کو…
Load More In ویەردە و هەورامانی

وەڵامێک بنووسە

پۆستی ئەلکترۆنیکەت بڵاو ناکرێتەوە . خانە پێویستەکان دەستنیشانکراون بە *

بابەتو دماتەری

    دماگیٛرو”نە”ی       ئەگەر سەرنجەو زوانو گوٙران- هەورامی بڎەیمیٛ مەوینمیٛ، …