یانە زوان بەشەکیٛو دوای The parts of speech

بەشەکیٛو دوای The parts of speech

93

                         بەشەکیٛو دوای The parts of speech

ڕازوان یانی وەسفو ساز و ساختو ڕستەی یام لکیٛ(sentences& phrase) یام ئا واتیٛ، کە ڕیزیٛ مەبانیٛ شوٙنەو یوٙترینیرە بە شیٛوەی دەسوری و گرامەری جە ڕستەنە، مانای تەمامە مەبەخشانیٛ. هەرپاسە جیاوازی ڕیزبیەی پەساکانو دوای ڕوٙشن مەکەروٙوە. جا ئەپی واتان کە ڕیزیٛ مەبانیٛ پەی دروسنای رستەی پەنەشان مەواچان بەشەکیٛو دوای(بەشەکیٛ قسیٛکەردەی).

ڕیز بیەیشان شوٙنەو هەنگەریرە جیاوازەن، پەی نمونەی زوانو کوردی و فارسی و هەورامینە، ئەپیٛسە ڕزیٛ مەبانیٛ، یانی زوانە ئەیرانیەکیٛ( بکەر، وەرکار، کەردەوە  SOV: subject, object, verb)من نان مەوەرو. وەلێم زوانو ئینگلیزنە(بکەر، کەردەوە، وەرکارSVO: subject, verb, object) I eat lunch.. زوانو عەرەبینە جوٙریە تەرەن( کەردەوە، بکەر، وەرکارVSO: verb, subject, object) اکلت الطعام. ئی واتیٛ، هەکە بەشەکانو دوای مەردوسنان، پسەو( نامیٛ، یاوەرنامیٛ، یاگەنامیٛ، یاوەرکەدەوە، کەردەوە، ئامرازەکیٛ… هتد).

 ژمارەو بەشەکانو دوای، جە زوانەکانو جەهانینە جیاوازەن، ئەگەر گەرەکمان بوٙ زوانەنە بەڵەڎیٛ بیمیٛ مەشوٙ دننەکانو سازنای ڕستەی بزانمیٛ، نامیٛ و ئەرک و یاگیٛ و بەشەکانو  دوای بزانمیٛ. جە دریٛژەو باسەکەینە ئی جیاوازییٛ ڕوٙشنیٛ مەبانوە پەیمان.

پەی زانیاری فیٛشتەری باسو بەشەکانو دوای زوانو ئینگلیزینە مەوزمیٛ وەرەچەم و بەروادشان مەکەرمیٛ چەنی زوانو هەورامی.

  1. نامیٛ: Noun  نامیٛ واتێوەنە پەی نامە نیای، ئانزانی، ئاژەڵی، درەختی، گیواوی، چیٛوی بیٛگیانی، یاگیٛ، وینگای… زوانو ئنگلیزینە نامیٛ یوٙەنە جە پەساکانو دوای، بەشەکانو دوای، هەرپاسە زوانو هەورامیچنە پیٛسەن، نامیٛ بەشیٛوە سەرەکیە و دیارەنە جە بەشەکانو دواینە.
  2. یاوەرنامیٛ Adjective، سیفەت یوەتەرەنە جە پەساکانو دوای، هەمیشە چەنی نامیٛ مەیوٙنە، وەسفو نامیٛ مەکەروٙنە، زانیاری فیٛشتەر سەرو نامیٛ مەوزوٙ ڕووە. زوانو ئینگلیزنە یاگیٛوە تایبیٛش هەن، هەرپاسە زوانو هەورامیچنە یاگیٛوە بنەڕەتیەش هەنە جە دواینە، ئەرکو متابەقەی مەپوٙڕنوٙ Grammatical agreement، چون بە زەقی و وەروەڵاوی نیشانیٛ ڕەگەزو نیٛر و مایش سەرۆ بەر مەگنوٙنە.
  3. یاگەگیرو نامیٛ pronoun یوٙەتەرەنە جە پەساکانو دوای، زوانو ئینگلیزینە بەشێوەی ویٛسەرەنە، هەرپاسە زوانو هەورامینە، وەلێم بڕێ زوانئەشناسیٛ پەیلوایشا پاسنەن کە یاگەگیرو نامیٛ بەشێوەن جە نامیٛ، بڕیە تەریچ مەواچان پەسێوی ویٛسەرەن جە دواینە، دریٛژەو ئی مشت و مڕیە جە باسو یاگەگیرو نامیٛنە هەن، کە سەلمنانش پەسێوی ویٛسەرو دواین.
  4. یاوەرکەردەوە Adverb خاسیەتو چەنیەتی ڕوەدای کەردەوەکەی ڕوٙشن مەکەروٙوە، یام سیفەی، یام یاوەرکەردەوێ تەری. زوانو ئینگلیزینە بەشێوی ویٛسەرن جە بەشەکانو دوای، هەرپاسە زوانو ئێمەیچنە بەشیٛوە ویٛپاو ویٛسەرەن.
  5. کەردەوە Verb  کەردەوەیچ پەسێوی ویٛسەرەن جە بەشەکانو دواینە زوانو ئینگلیزینە، هەم زوانو هەورامینە، وەلێم چیٛگەنە سەرنجە بڎەیمیٛ، زوانو هەورامینە چەمەیچ(مصدر) بە پەسێوە ویٛسەر جە پەساکانو دوای مەنریوٙرە، چون زوانو هەورامینە چەمە جیاوزەن جە کەردەوەی، ساختار و تەشکش جیاوازەن، گەردان نمەکریوٙ، وەلێم کەردەوە گەرادن مەکریوٙ یانی (دەم و ژمارەو کەس tense, number, person) هوٙر مەگیٛروٙنە. جە حاڵێنە کەردەوە و چەمە زوانو ئینگلیزینە(Verb, base) جیاوازیشان نیەن، یەک واتەن، پسەو چەمەی و پسەو کەردەوەی ئەرک مەوینون ڕستەنە، هەرپاسە مەتاووٙ ببوٙنە بە نامیٛ. جا وەرو ئینەی زوانو هەورامینە کەردەوە پەسێوی ویٛسەرو دواین، هەرپاسە چەمەیچ پەسێوی ویٛسەرو دواین.
  6. چەمە: مصدر:infinitive, base زوانو هەورامینە، هەرپاسە کوردیچنە پەسێوی ویٛسەر و ویٛپاو دواین. چون ساختارو چەمەی جیان جە کەردوەی، جە چەمەیوە کەردەوە هورمەگیریوٙنە، چەمە دەم و ژمارە و کەسش نیەن، هەمیشە ئینا حاڵو هورسوڕیاینە، پسەو نامیٛ ئەرک مەوینوٙن، وەلێم کەردەوە، گەردان مەکریوٙنە، کەس و ژمارە و وەختش هەنەن.
  7. 7.      ئامراز  Article زوانو هەورامی و کوردی فارسینە فرەو ئا واتە ئەرکییان، هەکە ڕستەنە مەیانیٛ و ئەرکشان بەستەی فرەیز و ڕستەین، پەنەشان مەواچمیٛ ئامرازیٛ(ئەبزاریٛ) ئامرازو پەیوەندی و ئامرزاو بەستەی ئامرازو سەرسامی، پەرسیٛ، ئیشارەی، یانی گردمان یەک بەشە دواینە گلیٛریٛ کەردیٛنیٛوە. وەلێم زوانو ئینگلیزینە بەشیٛ بیێنیٛ پەی یەریٛ دننڎان، ئارتکڵ، ئامرازو پەیوەندی، ئامڕازیٛ بەستەی، کە ئەرکشان بەستەی چنڎە ڕستێوەن پیٛوەرە. ئارتکڵ article  زوانو ئینگلیزینە یەریٛ دننیٛنیٛ(a, an, the).
  8. ئامرازیٛ پەیوەندی Prepositions  ئی ئامرازیٛ چەنی نامیٛ بەکار مەیانیٛ، لکەو نامیٛنە زانیاری سەرو کاتی و یاگیٛ مەڎانیٛ، هەرپاسە بڕێچشان زانیاری سەرو بەستەی و بینای چیٛوەکان مەڎانیٛ، پسەو(at, in, on, near, with, without)، یەرەدننیٛ سەرەتای وەرانوریٛنیٛ چەنی(جە، ژە، جەو)ی هەورامی کە پەیوەندی کات و یاگیٛ نیشانە مەڎانیٛ، هەرپاسە ئەو یەرەکیٛ تەریٛ پەیوەندی چیٛوی تەری نیشانە مەدانیٛ(نزیک،چەنی، بەبیٛ)، جا گرفتەکە ئانەن ئینیٛشا زوانو ئێمەنە پسەو یاوەرکەدەوەی، وەڵگیری بەکار مەیانیٛ، یانی ئینە جیاوازی زوانەکانەن، جە بەکار ئاوردەی ئامرازەکانەنە.
  9. ئامرازیٛ بەستەی Conjunctions ئا واتیٛ، هەکە ئەرکو بینای ڕستەی مەوینان، یام ئا حاڵەتیٛ، هەکە پەیوەندیشان هەنەن یوٙترینیوە. ئامرازیٛ بەستەی ئینگلیزی، پسەو(and, but, because, when)

  سەرنجە بڎەیمیٛ زوانو هەورامینە ئامرازیٛ بەستەی و پەیوەندی و ئارتکڵ گرد چیٛرو نامیٛ ئامرازەکانەنە، بەیەک بەشە دوای ئەژماریٛ مەکریان، ئامرازیٛ جوٙرە واتێوەنیٛ کە بڕیٛشان تەنیا ویٛشان ماناشان نیەن، وەلێم ئەرکی فرە عال مەوینان جە ڕیٛکوستەی ڕستەینە و قسیٛ کەردەینە.

هەرپاسە کەردەوە و چەمە زوانو ئینگلیزنە یەک بەشە دواین، وەلێم زوانو هەورامینە دویٛ بەشیٛن.

کریٛڵ واتیٛ: key words

بەشەکیٛ دوای: اقسام کلام، اجزا کلام. بخشهای گفتار

پەسا: کەرەسە، گەردان: تصريف، ویٛپا: سەرو پەیاو ویٛشەو مەمدروٙ، ویٛسەر: سەربەویٛ، دەم: کات.

د. ناجح گوڵپی 19/8/2020 چواشەممە، سەردەمو کروٙنای.

 hewraman
Load More In زوان

وەڵامێک بنووسە

پۆستی ئەلکترۆنیکەت بڵاو ناکرێتەوە . خانە پێویستەکان دەستنیشانکراون بە *

بابەتو دماتەری

    دماگیٛرو”نە”ی       ئەگەر سەرنجەو زوانو گوٙران- هەورامی بڎەیمیٛ مەوینمیٛ، …