یانە ویەردە و هەورامانی زەماوند٘ەو پیشالیاری

زەماوند٘ەو پیشالیاری

139

زەماوند٘ەو پیشالیاری

چیٛویٛ کە ئاشکران ئانەن ئی زەماوند٘یٛ دویٛ بوٙنیٛش چەنەنیٛ: زەماوند٘ەو پیشالیاری ویٛش و پیٛد٘ا بیەی کوڕەکەیش‌ کە ڕەنگا هەرچی وەخت و بەرەگانە پیٛد٘ا بیەبوٙ.

جە ئامیٛتەو ئی دوە چیٛوەیە ئیسە میراسیٛما پەی مەنەن جیا و گرد٘ ساڵێ دولاو زمسانینە ملوٙ ڕاوە و ئاروٙ دنیانە دەنگیٛش دەنیٛوە.

جا جیا چا باسا کە جە بارەو تیمارو کناچیٛ پادشاو بوخارایوە (شابارە خاتونە، شابەهار خاتونە) بە دەسو پیشالیاری و مارە کەرد٘ەیش پەی پیشالیاری پیٛسە هام ژیوەو ژیوایش واچیەنیٛ و نویسیەنیٛ، لازما بڕیٛ چا ڕەسم و ڕسوما کە چی زەماوند٘یٛنە ملا ڕاوە، سەرشا باس کەرمیٛ کە هەرکام یاگیٛ ویٛشانە فەلسەفە و مەرامی وەش ئینا پاڵشانە و بییٛنیٛ سەبەب‌ تا ئی زەماوند٘یٛ ساڵهای ساڵ دەوامش بوٙ و ئاروٙ بوٙ پیٛسە شناسنامیٛوە فەرهەنگی ڕەسەنی پەی خەڵکو هەورامانی.

ئا ڕەسمیٛ کە تاومیٛ سەرشا باس کەرمیٛ، پی شیٛوە دەسەبەند٘یشا کەرمیٛ.

🔸خەبەر: جمعیٛوە وەڵیٛ زەماوند٘یٛنە وەزی باخو پیشالیاری کە پایزیٛ تەکیەنیٛ و لاو زیرگەواناوە وەش وەشیٛ هوٙرگیریەنیٛ، ئاماد٘یٛ کریا و کەراشا دلیٛ کاسا و دەگاو هەورامانینە یانە و یانە گیٛڵناشا و بەخشناشاوە و پی جوٙرە خەبەر مد٘ا کە زەماوند٘ەو پیری نزیکەنە و ویٛتا حارز کەردیٛ پەیش.

جا گرد٘ کەس بە پاو دەسەڵات و توانایش کاسەکەی پەڕ کەروٙ هارد٘ی یا وڵوٙشە پەی نان و چاشتو زەماوند٘یٛ.

ڕویٛ دویٛ ڕویٛ وەڵیٛ زەماوند٘یٛنە ژەنی گلیٛریٛ باوە نان پەچا پەی زەماوند٘ەکیٛ. ئەوسا ئی نانە یانەو پیرینە پچیان.

🔸کڵاوڕوٙچنیٛ: ڕوٙ یەرە شەمەی شوٙنەو نماو عەسریرە (ڕویٛ وەڵیٛ زەماوند٘یٛ) جە دەگاو سەرو پیرینە کڵاوڕوٙچنیٛ دەس پەنە کەروٙ؛ چون ماچا ئەوەڵ سەرو پیریا زانانشا پیشالیار کوڕش بیەن و ئی کڵاوڕوٙچنیٛ جوٙریٛ مزانی واستەیا پەی پیٛد٘ا بیەی کوڕو پیشالیاری. زاڕوٙڵیٛ یانە و یانە گیٛڵا و ماچا: کڵاوڕوٙچنی کەشکیم دەیدیٛ با کروٙچو جا گلو گلوتا پەی ماچو ….

ئەوسا گیٛرە ڕوٙچنەرە کڵاوە یا توٙرەکڵەشا ماڵوٙچنابوٙرە و خەڵکی چیٛوش پیٛسە وەزەبانی پەی پیٛد٘ا بیەی کوڕو پیشالیاری وستەبوٙنە. چیٛوەکیٛچ وەزی، هەچکوچی، هەنجیری وشکیٛ و ئا جوٙرە چیٛویٛ بییٛنیٛ و گرد٘ کەس ئی جوٙرە تفاقیٛشە ڕیٛک وستەن پەی ئی ڕوٙیە و ناستەنشا کەس بیٛ بەش بوٙ. بەڵام ئیسە ئی چیٛویٛ کەمتەر باوشا مەنەن و جیایش بیەن کەیک و نوقڵ و شیرینی!

کڵاوڕوٙچنیٛ ڕوٙیٛ دماینش یانیٛ چوار شەمەی ساحبیٛ زو تا وەرەتاو کەوتەی شارو هەورامانینە ملوٙ ڕاوە و زاڕوٙڵیٛ یانە و یانە گیٛڵا و بە واتەی کڵاوڕوٙچنی مزانی و وەزەبانو ویٛشا جە خەڵکی گیٛرا.

کڵاوڕوٙچنیٛ بیٛژگە سەرو پیری و شارو هەورامانی جە دەگایەکاو وەیسیای، کەماڵای، ڕوەوەریٛ، بڵبەری، ژیواری، بندوٙڵی و قەڵاگاینە کە بەشیٛ جە خەڵکەکەیش هەورامان تەختی و سەرو پیرییٛنیٛ ڕوٙ چوار شەمەی پیٛسە شارو هەورامانی ملوٙ ڕاوە و پی جوٙرە کڵاوڕوٙچنی تەمامیوٙ و زاڕوٙڵیٛ کەیف و لەزەتو ویٛشا بەرا.

🔸 کوٙتە کوٙتیٛ: شەوەو یەرە شەمەی جوانیٛ شارو هەورامانی سەرو تەگبیری وەڵینیٛ گلیٛریٛ باوە و یوٙیشا کەرا بە “عەجاز” و چەمیٛش ڕەژا و یا بە خەڵوز ڕیش و سمیٛڵی سیاوش پەی وەش کەرا یا بە پەژم ڕیش و سمیٛڵی چەرمەش پەی وەش کەرا  و بە کەیف و وەشی و گوٙڵمەز عەینو کڵاوڕوٙچنیٛ یانە و یانە گیٛڵا و داواو مزانی و وەزەبان و شارەبانی کەرا. فەرقو کوٙتە کوٙتیٛ و کڵاوڕوٙچنیٛ دویٛ چیٛویٛنیٛ: کڵاوڕوٙچنیٛ هینەو زاڕوٙڵانە و پەنج دەگاکەو هەورامانینە و بڕیٛ دەگایایتەرینە ملوٙ ڕاوە، بەڵام کوٙتە کوٙتیٛ پەی جوانانە و تەنیا شارو هەورامانینە ملوٙ ڕاوە.

🔸حەیوان سەرە بڕیەی: یوٙتەر چا چیٛوا سەرە بڕیەی حەیوانیا پەی زەماوند٘یٛ. ساحبو چوار شەمەی و وەرەتاو کەوتەی، گرد٘و ئا ئاژەڵیە کە چا ساڵیٛنە و جە دەگایەکانە نەزرەو ئی زەماوند٘ کریان، مارا پەی سەرە بڕیەی. وەڵتەر پایزیٛ زیرگەوانەکیٛ گنا دەگایەکا و میزانو ئا ئاژەڵیە کە خەڵکی نەزرەو پیری کەرد٘ەن دیاری کەرا و ئا گەنمایچە کە خەڵکی دیٛنیٛ پەی ئی زەماوند٘یٛ گلیٛریٛ کەراوە.

ئەوەڵ کەسیٛوە کە دەس کەروٙ حەیوان سەرە بڕیەی مشیوٙم جە تایفەو پاشایا بوٙ و ئینە هەر بنەڕەتەنە پاسە ئامان. جا شوٙنەو ئانەیرە قەسابیٛ و تایفیٛتەریٛ دەس کەرا حەیوان سەرە بڕیەی.

ئەوسا ئی خەیر و بەراتە تەنیا جە پەنج دەگاکەو هەورامان تەختینە گلیٛر کریانوٙ.

شوٙنەو سەرە بڕیەی ئاژەڵەکەیرە گوٙشتەکەی پاک کەرا و هەر ئا ڕوە تا ویٛرەگا بەشو خەڵکو دەگایەکاو دەور و بەری و ئا کەسا کە پیٛسە میٛمانی وارسیٛ با، مد٘ا. بەڵام بەشو خەڵکو شارو هەورامانی شەویٛ دریوٙ و بەشە گوٙشتو گرد٘ کەسی یانە و یانە گیٛڵنا و مد٘اشا پەنە.

🔸 چاشت وەش کەرد٘ەی: هەر ئا ڕوە سقەت یا دلیٛ لەمو حەیوانەکەی (شوٙشیەر، دڵ، وڵکیٛ و …) کریوٙ وڵوٙشینە تشیٛ کە بە وڵوٙشە و ئی گوٙشتە و پیاز و دانە هەناری و ڕوٙگنار وەشە بوٙ. ویٛرەگاو چوار شەمەی دماو عەسری وەرو یانەو پیرینە سوکە هوٙرپڕایە و زکر و تەلیلە کریوٙ و خەڵک دەسە دەسە میٛ چاشتی بەروٙ و ئانیٛچە کە ملا پەی یانەو پیری ئا ویٛرەگا چاگە چاشتی وەرا.

ئیٛتر ئا شەوە تا سەوایش کە کەروٙ ڕوٙ پەنج شەمەی هیچ مەراسمیٛتەر نیا.

دیسان ڕوٙ پەنجشەمەی ساحبیٛ تا دەمی عەسری یانەو پیرینە و بە قازانیٛ فریٛ چی چاشتیٛ (وڵوٙشینە تشیٛ) منیاوە سەر.

ئی چاشتیٛ بڕیٛش مابەینو عەسری و مەغریبینە بەینو خەڵکینە بەخشیوٙوە و هەرکەس یاوٙ پەنە بەشو ویٛش بەروٙ و ئەویچەش ویٛرەگا یانەو پیرینە خەڵک وەروٙش.

🔸 هوٙرپڕای و زکر و تەلیلە: ڕوٙ پەنج شەمەی شوٙنەو نماو عەسریرە، وەرو یانەو پیرینە تا نزیکو مەغریبی بە دەف دای وەنەی و گوٙرانی واتەی خەڵک دەس کەروٙ هوٙرپڕای و زکر و تەلیلە و ئینە دیارتەرین بەشو زەماوند٘ەکیٛن.

جا شوٙنەو نماو مەغریبیرە خەڵک ئەواوجەمی جموٙرە پەی یانەو پیری و چاگە گرد٘ کەس نیشوٙرە و ویٛش حازر کەروٙ پەی زکر و تەلیلەی (چاوەڵ گرد٘ تایفیٛوە یاگیٛش دیارە بییٛنە). چاگە پەی ماویٛوە فرەی و تاریکینە زکر و تەلیلە کریوٙ و حاڵیەتیٛ عیٛرفانی و ڕوٙحبەخش باڵیٛ کیٛشوٙ ملو جەمەو حازریارە.

شوٙنەو تەمامیای زکری و تەلیلەیرە ماموٙسا قسیٛ کەروٙ پەی خەڵکی و دمای ئانەی خەڵک ئەواوجەمی پیٛوەرە نان وەروٙ.

🔸 تەوافو میراتو پیری: شوٙنەو نان و چاشت وارد٘ەیرە، خەڵک دەسە دەسە تەوافو کڵاشەکەو پیری، تەزبیٛحەکاش و ئا چیٛوا کە هەڵای مەنیٛنیٛ و دلیٛ باهوٙڵینە هوٙرگیریەنیٛ، کەروٙ و ئیٛتر شوٙنەو ئانەیرە گرد٘ کەس ملوٙوە پەی یانەو ویٛش.

قەد٘یم شوٙنەو پیایارە بە هەمان دەسور ژەنی لویٛنیٛ پەی یانەو پیری و پیاکیٛ چیٛششا کەرد٘ەن ئاد٘یچیٛ کەرد٘ەنشا، بەڵام ئیسە ئی ڕەسمە نەمەنەن!

🔸 تربیٛ: جمعەی دماین نوٙبەو “تربیٛ”ن. ڕویٛ وەڵیٛ جمعەینە یانیٛ پەنج شەمەی یانەو لاو شارو هەورامانی و دەگایەکاو سەرو پیری، وەیسیای، کەماڵای و ڕوەوەریٛ مەژگە هاڕا و بە هەمیر تش هەمیر شیٛلا و گیٛته مەژگیٛ پەچا و حازریٛشا کەرا پەی سەرو پیرا. سەوایش بەراشا پەی سەرو پیراو هەورامانی. پیر حەمەڕوٙسەم، شالیارە سیاو، مەللا جانەللا، پیشالیار و پیرە وەت ئا پیریٛنیٛ کە خەڵک ملوٙ سەرشا. بیٛژگە جە گیٛتا هەرکەس ماس شکە بەروٙ بە کاتیلیٛ بەروٙش چەنی ویٛش، چون چا فەسڵەنە هەڵای حەیوان وشکا و گرد٘ کەس شوٙت و ماسش نیا.

خەڵک بوٙ چند٘ دەسیٛ و هەر دەسیٛ ملا پەی سەرو پیریٛوە.

چاگە گرد٘ کەس توٙشەبەرە گیٛتە مەژگەو ویٛش کەروٙوە و چەنی ئەویشا تیٛکەڵیٛشا کەرا و گرد٘ کەس بە پاو ئا گیٛتا کە ئاورد٘یٛنیٛش دانە دوە دانیٛوەش مد٘ا پەنە و چەنی کوچیٛ ماسی پیٛسە تەبەڕکی بەروٙشاوە پەی یانەی تا ئانیٛ کە پەیشا نەلیٛویان بەیا پەی سەرو پیرا چەنەشا وەرا و ماسەکەیچ پیٛسە ئامیان و تەبەڕکی بە کار بارا.

شوٙنەو زکر و تەلیلەی و دەف و گوٙرانی واتەی خەڵک سەروەش و دڵوەش پیٛوەرە نیشوٙرە و گیٛتە و ماس وەروٙ.

🔸 لالوٙ مەمیٛ: یوٙ چا ڕەسمە وەش و گوٙڵمەزا کە ڕوٙ تربیٛنە ملوٙ ڕاوە ڕەسمو “لالوٙ مەمیٛ”ن. لالوٙ مەمیٛ نامیٛ پیەوەنە و هەڵای مەنەن و حەتم وەڵیٛ ئاد٘یچینە کەسانیٛتەر ئی هەرمانیٛشا کەرد٘یٛنە، بەڵام ئیسە چون ویٛش مەنەن و ساڵهای ساڵا ئاد٘ ئی بەزمیە بەروٙ ڕاوە، مەیشور بیەن بە “لالوٙ مەمیٛ”.

ئی ڕەسمە تەنیا سەرو شالیارە سیاویوە ملوٙ ڕاوە. چاگە لالوٙ مەمیٛ گیٛتە مەژگەکا کوت کوتیٛ کەروٙ و کەروٙشا دلیٛ توٙشەبەریٛوە و کەروٙشا شانەش و چند٘ کەسیٛچ لاشەنە کاتیلە ماسیٛشا پەنەنیٛ و هەر یوٙ چەمچیٛوەشا چەنەن. جا گرد٘ کەس تەمورەو لالوٙ مەمیٛ مد٘وٙ پەی تیکیٛوە خەپلیٛ تا پیٛسە تەبەڕکی بە چەمچە کوچیٛ ماس کەرا سەرش و وەروٙش.

چیٛوەکە بوٙ پیٛسە گوٙشەپڕچنیٛ ئەوسای و خەڵک شوٙنەو لالوٙ مەمیٛوە مەوجیٛ وەروٙ و ئیٛد٘ بوٙقیٛ منیوٙ و ئەو بوٙقیٛ منیوٙ تا بە هەر جوٙر بیەن تیکیٛ خەپڵیٛش مشتە گنوٙ و … جار هەن لالوٙ مەمیٛ بە ویٛش و توٙشەبەرەو گیٛتەکاشوٙ تل بوٙوە، جار هەن گنوٙ چیٛرو پەیا، جار هەن کەڵکەوە گنوٙرە و … بەڵام تا ئیسە چی حەشر و حەلەلانە کەس چیٛوش نەمەڕیان و چیٛوش نەئیٛشان و خەڵک ئینەیە بە یوٙ جە کەراماتو پیرا منیوٙرە.

جا خەڵک وەڵیٛ نیمەڕوٙی شوٙنەو زکر و تەلیلەی و نان و ماس وارد٘ەی و باقی ڕەسمەکارە دەسە دەسە و وەجبە وەجبە سەرو پیرەکاوە گیٛڵاوە ڕو بە یانەو پیشالیاری. ئا تاقمە کە لویٛنیٛ پەی سەرو مەرقەد٘و پیشالیاری تا مەیاوە یانەو پیشالیاری دەفە مد٘ا وەنە و گوٙرانییٛ ماچا و زکر و تەلیلە کەرا.

جە ڕاسینە ئی ڕەسمە پیٛسە بیەنە تەلەو ئەوسای کە لویٛنیٛ پەی دید٘ارو وەیویٛ.

تربیٛ ئاخر ڕەسمو ئی زەماوند٘یٛنە و ئیٛتر زەماوند٘ە تا ساڵیٛتەر تەمامیوٙ.

جە ئاخروٙ لازما عەرزتا کەرو کە ئی زەماوند٘یٛ ئەوسا ڕەسم و تەرتیباتی وەشش بیەن و گرد٘ تایفیٛوە ئەرکیٛوە تایبەش ملوٙ بیەن و تەنیا ئا تایفە ئا ئەرکشە بەرد٘ەن ڕاوە.

پەی نمونەی: دەفە و گوٙرانی واتەی ئەرکو هوٙزو سەید٘ا بیەن و مەشیا دایم دەف ژەن و دەنگ وەششا بیایە تا تایفەشا چی بەرەکەت و بەراتیە بیٛ بەش نەبیایە.

حەیوان سەرە بڕیەی هینو هوٙزو پاشایا بیەن و ئاد٘یچیٛ هە پا شیٛوە.

چوٙپی هینو هوٙزو ئەحمەد٘ بەید٘اخی بیەن و مەشیا دایم نیٛرینەشا بیایە پەی چوٙپی کیٛشتەی تا ئی خەڵاتە دایم دلیٛ تایفەیشانە مەنوٙوە.

چاشت وەش کەرد٘ەی هەرپاسە بیەن و …

✍️ سوبحان ئەمینی

۱٦، ۱۱، ۱۳۹۹ ک، ڕ

 dotnet
Load More In ویەردە و هەورامانی

وەڵامێک بنووسە

پۆستی ئەلکترۆنیکەت بڵاو ناکرێتەوە . خانە پێویستەکان دەستنیشانکراون بە *

بابەتو دماتەری

هەجو دلیٛ شیٛعرەکانو شیٛخ ڕەزای تاڵەبانینە

شیکاری ئەدەبین سەرو شیٛعرەکانو شیٛخ ڕەزاو تاڵەبانی، بە قەڵەم و ئەندیٛشەو ئەسحەد هەورامی، ب…