یانە هەورامانی بشناسدیٛ دەگاو هیٛڵانپیٛ

دەگاو هیٛڵانپیٛ

93

دەگاو هیٛڵانپیٛ
نامیٛو( ئیٛڵانپیٛ، هیٛڵانپیٛ، هیٛڵامپیٛ) جە چکۆوە ئامەینەو کام نامیٛشان دروستەرەنە؟

 بە پاو شۆنیرە لوایو پەرسو جۆی جا بارەوە وەڵیٛ بارکەردەکەو ساڵەو ١٩٧٨ز ینە، (یاڵانپیٛ) پیٛسە نامەیوە نامیٛنە سەرو زوانو خۆڵکو هیٛڵانپەیرە ، پانەی کە (یاڵانپیٛ) بە هەڵە نامیٛ بەردەیە نامیٛ دەگێن بەتایبەت جە لاو خۆلکو جبەرو هیٛڵانپەیوەو هەم جەڕوەو ڕاوەبەریو ئیداریوە ،چوون تەنانەت فرەتەرینو نامە ڕاوەبەریو ئیداریەکانو خودو نامیٛ خۆڵکی بەهەڵە نویسەینی هەتا لاو نامیو دەگایەکا بیاوۆن ،گۆکەردەیو هەم ڕانویسو نامەکیٛ بەشیٛوەو (یاڵانپیٛ) پەی یووەم جاری جە لایانو دەسەڵاتداریو عوسمانیەکانوە بەکار بریانو جەڕوەو ئیداریوە ( یاڵانپیٛ)شان چوون نامەیوە بڕیەنشان ملو نامیو دەگەیکەیرە، ئادیج حەر وەرو ئانەی یام گۆکەردەیو نویستەی نامیو (هیٛڵانپیٛ) جەلاشانەوە گران بیەن، یام حەر بەدەسی ئەنقەست نامەکیٛشان کەردەینە بە (یاڵانپیٛ) هەتا جە زوانو تورکیوە نامەکیٛ نزیک بکەرانوە ، چوون وچیەو ( یاڵان) ی جە زوانو تورکینە بەواتاو (درویٛ) مەین ،حەر پاسە جە لایەوە تەریچەوە دەسورو متەیرەو زوانەوانی نامیٛو نامە نیای جە زوانو هەورامینە چەنی سۆرانی عاسمانو ڕیٛسمان جەیۆی جیەینیٛ ، بڕیٛو کەسەی بەهەڵە نامەکیٛ بە (یاڵان پیٛ) لەیەکمداوە، یانی (وارو یاڵاوە) ،وەلیٛم بە دڵنیاییوە جە ڕیشەو جە بنەڕەتنە نە (یٛاڵ)و نە (پیٛ) بەشیٛوەیوە جیا جە یووی ،دلیو خودو نامیٛ هیٛڵانپیٛنە نەبیەینیٛ ، ئاخر مەر کوا زوانو هەورامینە مەوچیۆن (پیٛ)!!؟(پیٛینی یاڵ، پیٛینی شاخ) بەڵکەم هەورامینە جیاتی (پیٛ)ی مەوچیۆن ( پا، پاین) (پایینو کەشەکەیوە ، پایینو دەگیٛوە) ! وەلیٛم ئەر بیٛو نامەکیٛ گیٛڵنمەیوە پەی سەرو ڕیٛخە ویەرینوو تاریخیەکەیش ئانە (یاڵ) جەبنەڕەتنە ( ئاڵ ) بیەنو جە نامیٛ( کونفیدراسیونو قەبیلەکانو ئاڵیپی) مادەکاوە ئامەینە، کە جە سەدەکانو (٧ و ٨) وەڵەی زایینینە حکومەتو فەرمانڕەواییو سەرزەمینوو ئەشرافەکاو مادەکان بیەنو جە یاداشتو لەشکەرکیٛشیەکانو ئاشوریەکانە پەی سەرو ئا فەرمانڕەواییە ، بەچندان جارەی نامیٛ (الیپی= ئاڵیپی) بریەینەو ئامەینە ، حەر بەنمونە جە تەوەن نویسیاکەو دەگاو (تەنگی سەر)ینە جە هەورامانو ئەو دیمینە کە تەوەن نویسیایە ئاشوریەکان کەجە یۆ جە لەشکەر کیٛشیەکاشانە پەی سەرو (ئاڵیپی)نویستەنشاو نامیٛ (الیپی) ئامەینە … دماتەرو بەویەردەو بە گوزەروو ڕۆو ڕۆزگاری (ئاڵ)و وچیەو ( ئاڵیپی= الیپی) واڕیان بە (ئیٛڵ)و…. (پی)واڕیان بە (پیٛ) و پی جۆرە (الیپی= ئاڵیپی) بیەینە بە ( ئیٛڵاپی ) و وەرە وەرەی ئامەینە تادماجار یاوەینە بە شیٛوەو نامەی (ئیٛڵانپیٛ) ، جەلایەنو زوانەوایچەوە جە زوانو هەورامینە پیتو (ئ) مەواڕیۆن بە پیتو (ه) پیٛسە ( ئاگاداری =هاگاداری) ..( ئاگا= هاگا)( ئەڵبەت= هەڵبەت)( ئاسان = هاسان).(ئەستەم= هەستەم ) (ئەسرین )ئەسری =هەسرین،هەسری(فرمیٛسک)……ئاست = هاست …..ئاموو شۆ = هاموو شۆ …هتد……..حەر پی جۆرە نامیٛ ( ئیٛڵانپیٛ) واڕیەینە پەی ( هیٛڵانپیٛ) …بەڵگەو ڕاسو دروسی ئی پەیشیەیە ئانەن کە وەڵەی ئانەینە کە دەگا بە (هیٛڵانپیٛ) نامیٛ بریۆن،جە ویەردەنەو جەسەرچەمە نوویسیاکانە بە ڕانویسو (ئیٛڵانپیٛ) نوسیەینەو حەر پاسە سەرو زوانیچەو نامەی بریەینە ، حەر چوون کە جە کتیٛبەکەو (قازی مەلا عەبدوڵڵا شەیدای) بەنامیٛ ( تاریخو سانەکانو هە ورامانی)کە جەویەردەنە نویسیانو مامۆسا ئەحمەدی نەزیری بەچاپ یاونان ،جە هەریۆ جە لاپەرەکانو (٢٢ ،١٨٥،٢٩٤)و ئاکتیٛبەینە نامەی دەگەی بەشەیوەو (ئیٛڵانپیٛ) ئامەینە ، حەر پاسە جەدیوانەکەو ڕەحمەتی مامۆسا مەلاحەسەنو دزڵیەینە ، چاپو یەکەمی ، لاپەڕەکانو(٢٨، ٢٠٠، ٢٠١)ینە دیسان نامەی دەگای بە شیٛوە و (ئیٛڵانپیٛ) ئامەینە ، پەی نمونەی جەلاپەڕە (٢٠١) سەرەتاو شیٛعرەینە مەواچۆن…. ( ئیٛڵانپیٛ غەمگین بیٛ تۆ بیٛ نوور بیٛ — وەهار جە دوریت شەتاوش سوور بیٛ )… بەڵام دماتەر (ئیٛڵانپیٛ) سەرو زوانو خۆڵکو دەگەیوە وەرە وەرەی واڕیان بە ( هیٛڵانپیٛ) و هەتا ساڵەو ١٩٧٨ گیٛرتەیرەکەیو بارکەردەکەی دەگیٛ حەر پا نامەیوە سەرو زوانیوە بیٛن ، حەر چند چی لاو چەو لایچەو دەمواچنە کەم ناکەم بە (هیٛڵامپیٛ) گۆ مەکریۆن ، کە ئینەیچە تەنیا پەی هاسان گۆکەردەیو واڕیای پیتو (ن)یەن بەپیتوو (م)ی ….. چوون گرد نامەیوە بە ویەردەو ڕۆزگاری واڕیای سەرو شیٛوەو گۆکەردەو نامەکەیرە مەینەو توشو سویایو واڕیای مەبۆن ..،

٢- جە ڕوەو زوانەوانیچەو شەرتیچ نیەن کە گردو نامیٛوە بەتایبەتی نامە کۆنەکیٛ حەر ئەشۆم ئیلانا و بیللا ماناشان بۆن، پەوکای ئەگەر قەرار بۆن کە نامیٛ دەگیٛ گیٛڵنمیٛوە پەی سەرو نامە بنەڕەتیە ڕیشەییەکیٛش ، ئانە مەبۆن کریۆوە بە ( الیپی= ئاڵیپی) ..

٣- پیسە واتاو مانیٛچ ئەر بیٛو بوچیۆن کە (یالانپیٛ) بەواتەو ئینا ( وەرو پیٛ و یاڵاوە) ئینە تەنیا شیکەردەیوەو تەفسیرکەردەیوە زاهیریو ڕواڵەتی وچیەکەین نەک وانایایەیوە ویەرینیوو زوانەوانیو کرۆکیو جەوهەری ، حەر پیٛسە کە چەنی لەیەکدایوەی ڕواڵەتیانە پەی وچیەو (بیٛمزەڕەت بی) بەلەیەکدایوەی ( بەبیٛ مزە چەنە گیٛرتەی ڕەت بیەی )مەکەران ، بەبیٛ هاگا چانەی کە(بیٛمزە) حەر (مضر)ی عەرەبین، حەر پاسە (پیٛ)چ هەورامینە نیەنو هەورامینە وچیۆن (وەرو پای – وەرو پایا ، پاین- پاینەو) نەک (پیٛ ، پیٛین )ی سۆرانی…….

٤- جەڕوەو ڕاوەبەرایەتیو ئیداریوە و کاروبارو کەسیو نامیٛ دلیو پەنەشناسی (تەسکەرە)یچەوە ( وچیەو (یالانپیٛ)حیچ شەرعیەتەیوە ویەرینیو تاریٛخی دروسش نیەنو چوون فرەو نامەکا بەهەڵە و پەڵە یاداشت کریەینیٛو نویسیەنیٛ ،وەرو ئانەی نویسەرو کاتب نفوسەکیٛ فرەتەر عەرەب زوانیٛ بیەینیٛ یام (اضعف الایمان)ەنە کوردیٛ سۆرانیٛ بیەینیٛو سەرو بنەماو نامە ئیداریە هەڵەکیو عوسامانیەکانوە بە (یاڵانپیٛ) یام (یالانبی) یاداشتەشان کەردەینە …. حەر پەی نمونەی نامیٛو ئەداو ویٛم بە هەورامیانەکەو ویٛمان وچیان(گوڵئەندام ، گوڵعەننام)ە ، کەچی ئیسە جە پەنەشناسو تەسکەرەنە بە (کول اندام) نویسەینە ، ئینە پەنەمان مەواچۆن کە نامیٛ دلیٛ (پەنەشناس)و تەسکەرەی حیج ڕەوایەتیەوە ڕاستو دروستیو تاریٛخیش نیەن…پەوکایەو دماجار جادیدگاوە نامیو دەگاو هیٛلانپیٛ ئەپی جۆرەو ڕیزبەندیە چەنیو گوزەرو ڕۆو ڕۆزگاری واڕیایش سەرەرە ئامان ( الیپی ، ئاڵیپی) … ئیٛڵاپی،..ئیٛلانپی .ئیٛڵانپیٛ…..هیٛڵانپیٛ (هیٛڵامپیٛ).

وینانە(تیٛبینی).

١- وەرو زیاتەر دریٛژ نەبیەیوەو بابەتەکەی باسو سەزەمینو حکومەتو (کونفدراسیونو قەبیلەکانو ئاڵیپی)مادەکان هورمەگیرون پەی کاتەیوە تەری …

٢-( جە ئیسەنە ئینانیٛ بەدەس ئاردەی چند سەرچەمەیوە تەرنە کە نامیو دەگیٛشان چەنە ئامەینە و دماتەر ئینە وچەنی چند باتەیوە تەری دلیو کتیٛبەیوە تایبەت بە هیٛڵانپەینە مەوزیۆن ڕووە…..

٣- جەوارەو نەخشەو (کونفیدراسیونو قەبیلەکانو ئاڵیپی) مادەکانەن…

نویسا: ڕەحیم حمەعلی

 dotnet
  • وەز تەکنای

                 وەز تەکنای باخ و …
  • فەرەنجی

    فەرەنجی میللەتو هەورامانی تاوانش فرێوە جە ئەوەجەکانش جە دیٛرزەمانۆ بە دەسیٛ ویٛش وەش بکەرو…
  • جە یونسکوٙوە پەی ھەورامانی سەربەرزی

    جە یونسکوٙوە پەی ھەورامانی سەربەرزی هامدەردان ئامان ئەر مەنەن هوٙشم          سەڎاییٛ وەشەن…
Load More In هەورامانی بشناسدیٛ

وەڵامێک بنووسە

پۆستی ئەلکترۆنیکەت بڵاو ناکرێتەوە . خانە پێویستەکان دەستنیشانکراون بە *

بابەتو دماتەری

هەجو دلیٛ شیٛعرەکانو شیٛخ ڕەزای تاڵەبانینە

شیکاری ئەدەبین سەرو شیٛعرەکانو شیٛخ ڕەزاو تاڵەبانی، بە قەڵەم و ئەندیٛشەو ئەسحەد هەورامی، ب…