یانە ئەدەب و هونەر گوٙشه‌نگایوه‌ سه‌روو کتیٛبوو هه‌ناسێو په‌ی پڕای

گوٙشه‌نگایوه‌ سه‌روو کتیٛبوو هه‌ناسێو په‌ی پڕای

119

گوٙشه‌نگایوه‌ سه‌روو کتیٛبوو هه‌ناسێو په‌ی پڕای، نویستەو ئومید حەبیبی

کتیٛبیٛو که‌ ئینا وه‌روو ده‌سیمه‌نه‌ و گه‌ره‌کما بژناسنووش پنه‌تا، نامیٛش هه‌ناسیٛو په‌ی پڕای، نویسه‌ر‌ش کاکه‌ ئوٙمید حه‌بیی خه‌ڵکوو شاروو نوٙدشه‌یا. ئوٙمید حه‌بیبی ته‌حسیلاتی ئاکادمیکش هه‌ن و یوٙ چا دویه‌ر نویسه‌رانه‌ که‌ په‌ی ئه‌وه‌ڵ که‌ڕه‌تی نه‌ما قه‌ڵه‌م و په‌ی هه‌ورامانی و به‌ زوانی هه‌ورامی نویسش. په‌س متاومیٛ واچمیٛ ئی نویسه‌ره‌ یوٙ جه‌ ده‌س پنه‌که‌راو نه‌سری هه‌ورامین.

 کتیبه‌که‌ نامیٛش هه‌ناسیٛو په‌ی پڕایا که‌ به‌ دویٛ زوانیٛ فارسی و هه‌ورامی نویسیان و نه‌قدیٛوا سه‌روو شیٛعره‌کاو لالوٙ موٙمن نوٙدشی.

 یوٙ جه‌ تایبه‌تمه‌ندیاو ئی کتیبیه‌ ئانه‌نه‌ که‌ نویسه‌ره‌که‌ش په‌ی ئه‌وه‌ڵ که‌ڕه‌تی به‌ زوانی هه‌ورامی، شیکارییٛوش سه‌روو شیٛعراو شاعیٛریٛوی که‌ هه‌ڵای زیننه‌ن که‌ردٚه‌ن.

 نویسه‌ر  جه‌ وه‌ڵینه‌و کتیبه‌که‌ی سه‌یری تاریخی شیٛعریٛ هه‌ورامییٛ جه‌ شیٛعره‌و هوٙرموٙزگانی تا ده‌ورانوو حازری گیٛڵنوٙوه و خه‌فه‌توو ویٛچش په‌ی که‌ڵ و کار نه‌گیٛرته‌ی و بیٛ موٙبالاتی به‌ ئه‌ده‌بیاتوو هه‌ورامانی نیشانه‌ مدوٙ و جه‌ دریٛژه‌و کتیبه‌که‌یه‌نه‌ مه‌ی سه‌روو باسوو شاعیٛر و شیٛعره‌کاش.

 فره‌و شیٛعره‌کاو‌ دیوانه‌ چاپ نه‌کریاکه‌و لالوٙ موٙمنی به‌ شیوه‌و داستانه‌ شیٛعریٛن. چیٛگه‌نه‌ نامیٛو چن دانیٛ چا داستانه‌ شیٛعرا مارمیٛ که‌ نویسه‌ر سه‌روو گردٚوو ئانیشاوه‌ شیکاریش که‌ردٚه‌ن. پیٛسه‌و وه‌زه‌و گوٙماڵیٛ، ته‌خت و کوٙساڵان، فه‌قیر، هه‌ره‌ که‌وڵه‌، مام حاجی، هه‌تیمی، … که‌ چیٛگه‌نه‌ په‌ی نموونه‌ی باسیٛوی کوٙتاما هه‌ن سه‌روو دویٛ دانیٛ چا داستانه‌ شیٛعرا.

 شیٛعروٙ موٙمن نوٙدشی شیٛعریٛوه بنج و به‌تانه داره‌نه. به‌ باوه‌ڕم ئا تایبه‌تمه‌‌ندییٛ که جه شیٛعره‌شه‌‌نه گنا وه‌روو چه‌می، بڕیٛو یاگانه به‌ ڕاسی ویٛنه‌شا نیا و متاوی واچی ویٛش  بنه‌ڕه‌ت بڕوو ئا جوٙره‌ ڕه‌وتیه‌نه‌ دلیٛ ئه‌ده‌بیاتی هه‌ورامیانه‌.

 شیٛعریٛ لالوٙ موٙمنی چوارچیٛوه‌ی ڕه‌ئالیستیشا هه‌ن. ئینه‌ بیه‌ن که‌ خه‌ڵکی دلیٛ کوٙمه‌ڵگایه‌نه‌ شیٛعره‌کاش به‌ یاگیٛ که‌نایه‌ی به‌ کار مارا .

ده‌وڵه‌مه‌ن که‌روٙ قسه‌ی بیٛ سه‌مه‌ر           

خه‌ڵکی پنه‌ش ماچوٙ ئافه‌رین شکه‌ر

ئه‌ر گه‌دٚ که‌روٙ  قسه‌ی فیٛرده‌وسی          ‌ 

خه‌ڵکی ماچاش پنه‌ بخوا خاس مڕیٛسی

وه‌سیه‌تت که‌روو بی پووڵی زه‌لام           

جه‌ هیچ مه‌جلیٛسیٛ نه‌درکنی که‌لام

 حه‌شاش چنه‌ نمه‌کریوٙ شاکاروو لالوٙ موٙمن نوٙدشی که‌ به‌ ڕاسی ویٛش ته‌نیا ڕه‌وتیٛوی ئه‌ده‌بی تازه‌، ئه‌ده‌بیاتیٛوی جیاکار، موٙدیٛڕن و زیننه‌ن جه‌ ئه‌ده‌بیاتوو هه‌ورامانیه‌نه‌، داستانه‌ شیٛعریٛوه‌ ته‌مسیلیه‌نه‌ به‌ نامیٛو ” هه‌ره‌که‌وڵه ‌”ی .

 چی داستانیٛنه‌ هه‌ره‌که‌وڵه‌ نمادوو ئیٛنسانیٛوی مه‌ینه‌تدار و به‌دٚبه‌ختیا ، ئیٛنسانیٛو که‌ مشیوٙم چه‌میٛش قووجنوٙ و ده‌مش قوت گیٛروٙ و گردوو ژیوایش بیٛگاری که‌روٙ و بارکیٛش بوٙ.

 شاعیٛر چی شاکاره‌ ئه‌ده‌بیه‌نه‌ گنوٙ ده‌مه‌ته‌قیٛ چنی هه‌ره‌که‌وڵه‌ی که‌یوٙ چا هه‌رانه‌ ئیٛترگه‌ره‌کش نیا کوٙڵ کیٛشوٙ! هه‌ره‌که‌وڵه‌که‌ ده‌سوو گوزه‌رانی تاڵیشه‌وه‌ حه‌یبه‌تییٛ ڕه‌مان، گه‌ره‌کش نیا پیٛسه‌ باقی هه‌ره‌کا بوٙ.

بنه‌ڕاو داستانه‌کیٛنه‌ هه‌ره‌که‌وڵه‌ مه‌ی په‌ی لاو شاعیٛری و ماچوٙ ئامانا چاڕیٛوم که‌ری. شاعیٛر په‌رسوٙشه‌و چنه‌ توٙ چه‌نی من مژناسی؟ هه‌ر که‌ په‌ناش به‌ عه‌داڵه‌تی ئاردٚیٛنه،‌ مه‌یوه‌ ده‌نگیٛ و شوٙنه‌و ئه‌ژناسنای ویٛشه‌ره‌ ماچوٙ:

په‌رسام هه‌ره‌که‌و عه‌وده‌ کیٛلانیٛ

نیشانه‌ش دانیٛ فره‌ نه‌گیٛڵانیٛ

په‌رسام چنه‌ یانه‌و وه‌کیٛڵی کاما   

تا ئه‌وی واره‌ ئادٚ چه‌نیم ئاما

نه‌وته‌بیٛ بارش ڕوو به‌ لامه‌ڕا    

جه‌ من زیاته‌ر ئادٚ دڵش په‌ڕا

لالوٙ موٙمن په‌ی نیشان دای ئاژه‌و ناوه‌شوو کوٙمه‌ڵگاکه‌یش جه‌ زوانی هه‌ره‌که‌وڵه‌یوه‌ باسوو ژیوای تاڵوو هه‌ره‌که‌و عه‌وده‌کیٛلانیچ که‌روٙ تا واچوٙ ده‌رده‌ هینه‌و کوٙمه‌ڵگایه‌نه‌ نه‌ک تاقانه‌ که‌سیٛوی. کوٙمه‌ڵگاییٛو که‌ نق نمه‌که‌روٙ و سه‌ره‌ره‌وسه‌ن.

به‌ ڕاسی داستانه‌شیٛعره‌و هه‌ره‌که‌وڵه‌ی تابڵوٙیوی نه‌قاشی وه‌ش دوٙختا و نه‌قاشیٛوی ئه‌نه‌یاوا و زانا به‌ ده‌ردٚیٛ کیٛشته‌ن. داستانیٛوه‌ی ته‌نزه‌ که‌ چننیٛ عادٚه‌تیٛ و خدٚیٛ خرابیٛ کوٙمه‌ڵگای ئیٛنسانی کلکه‌نیشانیٛ که‌روٙ. داستانیٛوه‌ که‌ ویٛش مدٚوٙ گژیٛ زوٙڵمی و زوٙریه‌وره‌.

هه‌ره‌که‌وڵه‌ ژیر بیه‌نه‌و. باسوو حه‌قه‌کا ویٛش که‌روٙ، باسوو ئانه‌یه‌ که‌روٙ که‌ ئیٛتر زوٙڵموو کاکه‌ فه‌ره‌جی مه‌په‌سینوٙ. په‌وچی ژیوایش لاو ئادٚیه‌وه‌ مازوٙ جیا و به‌ر مشوٙ.

به‌عه‌مرم یه‌وی نه‌دٚییٛنیٛم به‌ چه‌م

شه‌وه‌ر و یوٙنجه‌م ئه‌من نه‌نیان ده‌م

خوٙراکم شه‌خه‌ڵ یا توٙکڵه‌ شوٙتی    

به‌شکه‌م گوزه‌رانم بوٙ به‌ قله‌و جه‌وتی

چا داستانه‌ شیٛعریٛنه‌ هه‌ره‌که‌وڵه‌ لاڵه‌ و شفاش به‌روٙ لاو لالوٙ موٙمنی و ماچوٙ کاکه‌ فه‌ره‌ج (نمادوو زوٙڵمی) هه‌رمانیٛ زیادٚیٛم پنه‌ که‌روٙ و مه‌په‌رسوٙمه‌و په‌ی، وارده‌م مه‌دٚوٙ و به‌ تیٛڵا کوشوٙم. منیچ یاغی بیه‌نا و ڕه‌مانا و هه‌رمانه‌ش په‌ی نمه‌که‌روٙ.

دیم لووشکه‌و هه‌ری ته‌قه‌ش دا به‌ره‌ی

ئاماوه‌ جواب جه‌نابوو هه‌ره‌ی

واتش موٙمن گیـان په‌نام ئاوردٚه‌ن

ئاروٙ یه‌ریٛ ڕویٛن هیچم نه‌واردٚه‌ن

لا‌لوٙ موٙمن په‌رسوٙشه‌و ونه‌ :

واتم  ئنیٛنه‌ هه‌وڵه‌نی ئیٛننه‌ بیٛویٛنی      

ئه‌من مه‌ژناسووت توٙ هه‌روو کیٛنی؟

هه‌ره‌که‌وڵه جواب مدٚوٙوه‌:

هه‌روو فه‌ره‌جی هه‌ره‌ که‌وڵه‌نا          

 ڕه‌مه‌ی ڕه‌مانا په‌وچی هه‌وڵه‌نا

 شاعیٛر چا داستانیٛنه‌ به‌زه‌یش مه‌یوه‌ هه‌ره‌که‌وڵه‌یره‌ و قسیٛ که‌روٙ چنی کاکه‌ فه‌ره‌جی که‌ چی پاسه‌ که‌روٙ به‌ هه‌ره‌که‌وڵه‌ی.

 جه‌ جوابه‌نه‌ کاکه‌ فه‌ره‌ج ماچوٙ:

ئه‌گه‌ر ئادٚ بیٛ ده‌نگ بارم په‌ی باروٙ

 بیٛ سه‌ڕه‌سه‌ڕ بوٙ و هیچ ده‌نگ نه‌که‌روٙ

شه‌رته‌ بوٙ منیچ خاس وه‌یش که‌روونه‌

سمیٛش تاشوونه‌ و ناڵیٛش که‌روونه‌

کاکه‌ فه‌ره‌ج نمه‌یش حه‌قوو هه‌ره‌که‌یش دوٙ ماچوٙ ئه‌گه‌ر خاسته‌ر و زیاته‌ر بارم په‌ی کیٛشوٙ و جه‌ تاڵی و ناموٙرادی ویٛش ده‌نگ نه‌که‌روٙ منیچ وه‌یش که‌روو، سمیٛش تاشوو و ناڵیٛچش که‌روو.

بنیادٚم به‌ ئه‌وه‌ وانای ئی داستانه‌ شیٛعریٛ کوٙمه‌ڵگاو به‌رده‌داری ڕوومیش مه‌یوه‌ وه‌روو چه‌میش که‌ گردٚ چیٛڤوو به‌رده‌ی هینوو ئاغه‌یشا ته‌نانه‌ت گیانش و هه‌ر له‌حزیٛوه‌ پنه‌ش وه‌ش بوٙ گیانیچش مسانوٙ.

به‌ ڕاسی نیشان دای مه‌ینه‌ت و کوڵه‌ مه‌رگی پا جوٙره‌ جه‌ زوانوو هه‌ریه‌وه‌ هه‌رمانیٛوه‌ ئه‌ده‌بییٛ تازیٛنه‌ که‌ کرژ و کوڵ لوانه‌ دلیٛ دڵوو خه‌ڵکی و ئیٛننه‌ حه‌زشا پنه‌ که‌رده‌ که‌ ته‌نانه‌ت فریٛشا دوٙگه‌دوٙگه‌ وه‌ره‌شا که‌ردٚه‌.

جه‌  داستانه‌ شیٛعره‌و «مام حاجی» ه‌ نه‌ شاعیٛر  وه‌روو  ئاورایی ‌ زاروٙڵه‌کاش مه‌جبووری ویٛش وزوٙ ئه‌و یانه‌و حاجی و وه‌روو ویٛشه‌ره‌ ماچوٙ باوه‌ر مه‌که‌روو حاجی جوابم دوٙ .

که‌ چنی حاجی ژه‌نیٛ گنوٙ قسیٛ، ئیٛتر گوٙشگیر میاووٙنه‌ که‌ قسه‌کیٛ وه‌ڵیٛش دڵوه‌شی ویٛش زیاته‌ر هیچیوته‌رشا چنه‌ نه‌بیه‌ن!. لالوٙ موٙمن مزانوٙ حاجی ژه‌نی توٙخسه‌نه به‌ڵام وه‌روو ناچاری گنوٙ تاریف دایش تا بازوٙ بلوٙ لاو حاجی، ئیجا شاکارش ئانه‌نه ئه‌وه‌ڵ باسوو ناشیرینیش که‌روٙ په‌یما و دماوه په‌ی یاوای به تیکیٛو نانیٛ درویٛ مدٚوٙ چنیش که پیٛسه‌نی حوٙرییٛ:

به‌ دڵیٛوی پڕ ده‌رد به‌ ناعه‌لاجی         

لوانیٛ ته‌قه‌م دا من یانه‌و  حاجی

دیم حاجی ژه‌نی ئاما به‌ره‌وه‌

ده‌ر ئه‌سڵا چه‌میٛش نیه‌نیٛ سه‌ره‌وه‌

سا چ حاجی ژه‌ن خوایا ویٛت مزانی

ڕمووزنیٛوته‌ر چامنه‌ به‌ منش نه‌رمانی

مه‌چه‌کیٛ زرویٛ ئه‌جوٙ وه‌نیه‌نه‌

هه‌شه‌‌ لاشـه‌وه‌ مه‌ڵا ژه‌نیه‌نه‌

لووته‌ش هه‌ر ئه‌جوٙ زه‌نگه‌نی لارا

لچش مـاچینه‌ خوٙ سه‌ر پاسارا

ددٚانش گاوه‌سن، سه‌ره‌ش سه‌وه‌ته‌

تووشمه‌وه‌ ئاما من ئی غه‌یبه‌ته‌

قولش هوٙرکه‌ردٚه‌ بیٛ پاش پاور وا بیٛ

مه‌یموون لاشه‌وه‌ نه‌قاش کریا بیٛ

ئیجا به‌ ژیرییٛوی ته‌مام باسوو تاریفه‌ گوٙتره‌یاو ویٛش لاو حاجی ژه‌نیٛوه که‌روٙ تا ڕاده‌و په‌ک که‌وته‌ی خاس باروٙ وه‌روو چه‌ماو وه‌رده‌نگی و نیشانه‌ دوٙ که‌ به‌شه‌ری ته‌نگ ونه‌ ئاما وه‌روو نانیٛ درویٛچ مدٚوٙ! توٙی وه‌رده‌نگ یه‌که‌م جار ده‌س که‌ری خوه‌ی به‌ڵام که‌ وردٚ بیه‌وه‌ مدٚه‌ی ‌ پیٛوه‌ره:

واتم سلامه‌له‌یک ئه‌هلوو ئیمانی

حوٙریوٙ به‌هه‌شتی و په‌ریوٙ ئاسمانی

وه‌ڵیٛنه‌ یه‌کجار ئه‌وقات تاڵه‌ بیٛ

ئه‌جیاش ڕاس ماچوو فره‌ وه‌شحاڵه بیٛ

 حاجی ژه‌نیچ که‌ تاریفیٛ چامنیٛ مژنه‌ووٙ لاشه‌وه‌ سه‌مه‌ره‌ن و ویٛچش جه‌ گردٚ که‌سی خاسته‌ر مزانوٙ که‌ ئا تاریفیٛ مه‌وه‌را پادٚیٛ به‌ڵام هه‌ر وه‌شش مه‌ی و وه‌ڵیٛنه‌ که‌ چه‌میٛش نه‌بیٛنیٛ کابرای وینوٙ، ئیسه‌ پا قسا نه‌رمه‌ بوٙ و مازوٙ بلوٙ لاو حاجی!.

 بیٛ هیچ شکیٛوه لالوٙ موٙمن نوٙدشی‌ یوٙ چا شاعیٛرانه‌ که‌ جه‌ دنیاو شیٛعریٛ کلاسیکیٛ هه‌ورامیه‌نه‌ فره‌و ته‌لبه‌ننه‌کاش قرتنه‌ینیٛ و به‌شیویوی ژیرانه ‌ڕه‌سمه‌ باوه‌کیٛش گه‌ره‌شیٛل که‌ردیٛنیٛ هه‌ڵبه‌ت جه‌ دلیٛگره‌نه‌. ئادٚ به‌چه‌میوی ڕاسوین واقیٛعه‌کیٛش دییٛنیٛوه‌، باسش که‌ردٚیٛنیٛ و نه‌ته‌رسانه‌ ناڕاسیه‌کیٛش درکنه‌ینیٛ. به‌پاو هه‌ر ئا فاکتا بیه‌نه‌ که‌ شیٛعره‌ش وه‌سیٛنه‌نه‌ دلیٛ کوٙمه‌ڵگای و خه‌ڵک جه‌ هه‌ر چینیٛو متاوا په‌یوه‌ننیشا چنی بینا.

جه‌ دماینه‌و ئی وردٚه‌باسیه‌نه‌ ئاوات موازوو جه‌ زووته‌رین وه‌خته‌نه‌ شیٛعره‌کیٛ لالوٙ موٙمنی کریا به‌ کتیب و که‌ڵکی فره‌ته‌رشا چنه‌ هوٙرگیریوٙ.

ئیبراهیم شه‌مس 1394ی ڕوٙجیاری

@Daneshnameh_shams

 hewraman
Load More In ئەدەب و هونەر

وەڵامێک بنووسە

پۆستی ئەلکترۆنیکەت بڵاو ناکرێتەوە . خانە پێویستەکان دەستنیشانکراون بە *

بابەتو دماتەری

دەمنای

دەمنای چەمەی سادەی ویەرەن، چاوگی تێپەڕە، transitive infinitive ئینەیچ تەشکو چەمەی ئەرەتاشی…