یانە زوان هەورامان و هۆرامان هەردویٛ دروسیٛنیٛ

هەورامان و هۆرامان هەردویٛ دروسیٛنیٛ

102

                                هەورامان و هۆرامان هەردویٛ دروسیٛنیٛ

چا وەختۆن کە ئێمەی هەورامی دەسمان کەردەن بە نویستەی بەیناو بەین مشت و مڕو واتیٛو هەورامانی و هۆرامانی مەیوٙنە دلیٛ، بڕێ مەواچان هەورامان دروسەن و بڕێچ مەواچان هۆرامان ڕاسەن، ناهەقشان نمەگیٛروو، چون نیمە بە نیمەو مەردمو دەگایەکانو هەورامانی بە هەردویٛ جوٙریٛ درکنانش. تائیسە دویٛ نویستێم دییٛنیٛ و وانێنیٛمۆ سەرو ئی باسیە، یوشان جەلیل عەباسی و ئەوی تەرشان سدیق بابایی، هەلبەت دەسوەشی ومانیٛ نەبیەی جە هەردوی مەکەروون، ئەرکشان کیٛشتەن و هەریوٙشان بەجوٙرێ هۆرامانش بەراس زانان، ئەویچشان هەورامانش بە ڕاس نیانرە،  هەریوشان بەڵگیٛ و سەندەێ ویٛش ئاوردێنیٛ و باسش کەردێنیٛ و کەمێوەیچ لواینیٛ لاو واتیٛسازیرە. منیچ حەز مەکەروون پەیلوای وێم بنوسیونە ئەچی بارەوە کە جیاوازەن جە هنەکەو ئاڎیشان، من جەبارو زانستو زوانئەشناسی و فنەتک و فنەلوجی و درکناینە، مەلوو پەی باسەکەی.

زوانە پەیرەکانو ئیرانینە چیٛوێو هەن پەنەش مەواچان(گردش مصوتها- گیٛڵای بیٛگیرەکان[1]). زوانو هەورامیچ پیٛسەو زوانێوی کوٙنەی و چنڎەها سیفەتیٛ و ڕیٛخیٛ ئی کونەیی ویٛشە پاریٛزنێنیٛ کە پەیش جیا مەنیٛنیٛ جە زوانە کوٙنەکانو باوانیشەوە پیٛسە ئەویستای و فارسی باستانی. یوٙ ئەچی سیفەتان گیٛڵای بیٛگیرەکان vowels یام گیٛڵای ڤاوڵەکان، گیٛڵای ڤاوڵەکان یانی چیٛش و چەنی ڕووە مەڎوٙنە؟

زوانو ئینگلیزینە بە نونگەو گیٛڵای ڤاوڵەکان لەهجەکیٛ زوانو ئینگلیزی پەیڎا بییٛنیٛ، پیٛسەو  لەهجەی ئەمریکی، لەهجەی بەریتانی و لەهجەی ئوسترالی و لەهجەی هیندی…تاد. کە سەرو نامیٛ و کەردەوەیەو بەر مەگنوٙنە، نمونە پەی نامیٛ( کامپیوتر: کۆمپیوتر، کەمپیوتر، باڵ: بۆڵ، هاڵ: هۆڵ)، نمونە پەی کەردەوەی(سپیک، سپۆک، ڕایت، ڕۆتspeak, spoke, write, wrote ). کە”ا” فاڕیان پەی”ۆ” یام “ا” مفاریوٙنە پەی”ە”.

ئی جیاوازی دەنگی و درکنای شوٙنەماش سەرو زوانو عەرەبی و کوردی و فارسی و هەورامیچەو نیانرە، تاخایتێ ئێمەی هەورامییٛ ئیراقی بە درکنای بەریتاینی قسیٛ مەرکەرمیٛ، هەورامیەکیٛ ئیرانیچ بە درکنای ئەمریکی، جیاوازیمان هەن جە بڕێ کەلیمانیٛ ئینگلیزینە، کە واوڵەکیٛ مفاڕیانیٛ.

گیٛڵای ڤاوڵەکان زوانو هەورامیەن فرە بە زەقی دیارەن بیەن بایسو پەیڎابیەی لەهجەکانو زوانو هەورامی،پەی نمونەی:

یوە: لوای: لوەی، سەوای: سەوەی، وانای: وەنەی، دەگای: دەگەی، دامگا: دامگە( چیٛگەنە”ا” مەفاڕیوٙنە پەی”ە” ڤاوڵی درێژ مەفاڕیونە چەنی ڤاوڵی کوڵی، یاگە فاڕالیٛ مەکەرانیٛ.

دویٛ: کەیوان: کێوان، سەیوان: سێوان، پەی: پێ، سەیڎ: سێ: ئەگەر سەرنجەو ئی چنڎە واتا بدەیمیٛ مەوینمیٛ هەریاگێنە(ەی) ئاومان لەهجەو لهۆنی(بڕێوەش) مفاڕانەش پەی(ێ) یانی(ەیێ)، ئینەیچ هەمدیسان دەنگە ڤاوڵەکیٛنیٛ کە مفاڕیانە میانو لەهجەکانو زوانو هەورامینە.

یەریٛ: واناشەو، واناشەوە. واناشۆ: هەوراماننە بەیەریٛ بیچمیٛ ئی کەردەیە مەنویسمیٛنە، ئینە ئەلۆمۆرفەن، کە هیچ ماناو واتیٛ نمەفاڕوٙ، تەنیا درکنایش کەمێو جیاوازەن. یانی بەیەریٛ لەهجی جیاوازێ، من جە گوڵپنە مەواچو(واناشۆ، فرەو لەهجەو لهوٙنی پیٛسنەن) نوتشەنە و بڕێ دەگای تەرێ نە مەواچان واناشەوە، ژاوەوٙنە مەوچان واناشەو. ئەگەر سەرنجە بڎەیمیٛ تەنیا فاڕیای ئاومان ملو(ۆ،ەو،وە) کە دەنگیٛ ڤاوڵیٛنیٛ، یانی بەئاسانی و بیٛ ئانەی مانا بفاڕینە یاگیٛ هەنگەریشان گیٛرتیٛنەو. واتیٛ هەورامانیچ هەنە قورخو ئینەینە(هەو: هۆ) ئی(ەو ۆ) یاگەفاڕالێ مەکەران.

بڕێ هەورامییٛ لاو ویٛمان هەنیٛ مەواچان هەورامان کوردین، هۆرامان هەورامین، بەڕاسی بەزەیم مێو پوٙرەشان، چون زوانو ئێمە تاریٛخەو هەزارو یەرسەدساڵانو چیٛوەڵیش هەن، وەڵیٛو ئانەینە زوانوی کوردی بڕسوٙ ئیٛمە هەر پی جوٙرە قسیٛما کەردیٛنیٛ، یانی بەزوانو ویٛمان، یاگیٛو تەرۆ هیچ بەڵەڎیٛ مەوداکانو زوانەئەشناسی و فنەتیک و فنەلۆجی و درکنای نیەنیٛ. phonetics, phonology, pronunciation  . پەوکی پی جوٙرە هوٙرسەنگنای مەکەران پەی واتیٛو هەورامان، هۆرامانی.

پەی سەلەمنای، بڕێ نامیٛ عەرەبیێچ هەنیٛ هەر ئەپی شیٛوە درکناش، پیٛسە: شەوکەت: شۆکەت، جەوهەر: وجۆهەر، هەرپاسە نامە کوردیەکانیچ پی شیٛوە درکنانیٛ: هەولێر: هۆلێر، تا میاووٙ لاو نامە هەورامیەکان(ئەو: ئۆ، یانەو: یانۆ، تاتەو: تاتۆ، پردەو: پردۆ، کناچیٛو: کناچۆ، زوانەکەو ئیٛمە: زوانەکۆ ئیٛمە) ئینە جیاوازی لەهجەین، زوانش پاسە خوٙنچیوٙش، نمەتاو جوٙرێوی تەر بواچوٙنەش، نەک چیٛوێوی تەرش بنەی مل. هەمیشە جیاوازی لەهجەی ئینا دەنگە ڤاوڵەکانە، نەک کەنسناتەکان، فرەو زوانانو جەهانی ئی گیٛڵای دەنگدارانشە چەنەن، فارسێ مەواچان(تهران: تهرون) کە ڤاوڵو”ا” فاڕیان پەی”و”ی.

جە وەرو ئانەی کە دەنگی ڤاوڵ نمەبوٙنە نونگەو فاڕای مانای جە زوانەنە، پاسە بوٙ هەورامان و هۆرامان هەردوی دروسێنیٛ، تەنیا سەبەب جیاوازی لەهجەین.

یاگیٛوی تەرۆ واتەنشان، وەڵگیرو(هوٙر) جە دروسنای واتیٛو هۆرامانی بەشدارەن و ئی وەڵوەچە”پیشوند” تایبەن بە زوانو هەورامی. وەلێم من مەواچوشان پەنە ئی وەڵوەچە تایبەن بە چەمەی و کەردەوەی، یانی مەلوٙنە وەڵیٛو کەردەوەی نەک نامیٛوی پیٛسەو هەورامانی، یانی “هوٙر” نمەلکوٙ نامیٛرە، نامیٛ وەشە نمەکەروٙنە، پیشوندێوی کەردەوەسازەن، نەک نامەساز، یانی ئی پەیلواچە نادروسەن جەبارو زوانەئەشناسیوە.

دما قسیٛم: گردما ئاگادرێنمیٛ کە هەورامانو ئیرانی خەریکەن ڕاش گیٛرتێنە وەر پەی ئەشناسنایش جە یونسکوٙنە، ماوێوی فرەن خەریکیٛنیٛ، بەڵگەنامە تاڕیٛخەیەکیٛ و زوانە ئەشناسیەکیٛ … تاد، ئانارە پەی ئانەی مەکەران کە بنەڕەتنە هەورامان ڕاسەن نەک هۆرامان، وە یونسکۆنە ئەپی شیٛوە چەسپیوٙنە، وەروئانەی پەنەوازەن کە جە نویستەکانمانە بنویسمیٛ(هەورامان). وەلێم فرەئاساین وەختو قسیٛکەردەینە بواچی هۆرامان.

د. ناجح گوڵپی 19/6/2020

کریٛڵ واتیٛ: key words

Phonetics: فنەتیک: آواشناسی

Phonology: فنەلەجی: واجشناسی

Pronunciation: درکنای

ئەلۆ مۆرف: allomorph: چنڎە بیچمێو، فۆرمێوی جیاوازیٛنیٛ جە مۆرفیمی، کە ماناو واتیٛ نمەفاڕان .

گیرهەن: گیردار: کەنسنانت: صامت: consonant

بیٛگیر: مصوت: ڤاوڵvowel   

گردش مصواتها: گیٛڵایو بیٛگیرەکان، گیٛڵایو ڤاوڵەکان


[1][1] بیٛگیر: مصوت:vowel : ئا دەنگیٛنیٛ هەکە جە شوٙشیوە هەوا مەیوٙ پەی جبەری هیچ وەرپەنگشان نمەگیٛروٙ، جە دەمەو مزیارە جبەر، بێ گیٛر و گرفت مزیارە وەروئانەی نامیٛشان بێ گیرەن(د. سەجادی) نە دەنگدار… هەرپاسە (گیرهەن- گیردار) صامت.. ئادەنگێنیٛ کە هەوا مەیوٙ جە شوٙشیوە ، بینی و گڵوی و دەم، زوان، لوتەنە وەرپەنگشان مەگیریوٙ ئیجا مزیارە جبەر.چەنی دەنگەن و مەواچمیٛچ بێدەنگ؟

 hewraman
Load More In زوان

وەڵامێک بنووسە

پۆستی ئەلکترۆنیکەت بڵاو ناکرێتەوە . خانە پێویستەکان دەستنیشانکراون بە *

بابەتو دماتەری

فەتە و کوٙنفرانس

فەتە و کوٙنفرانس -سلام بچەها صبحتان بخیر. -سلام ئاقای موٙعەلیٛم سوٙبحیٛ شوٙما هەم بخەیر. -…