یانە زوان یاوەرنامیٛ، سیفەت Adjective

یاوەرنامیٛ، سیفەت Adjective

118

                             یاوەرنامیٛ، سیفەت Adjective  

 زوانەکیٛو جەهانینە ئەژناسەو سیفەی پیٛسەن یوٙی، واتیٛوەنە دماو نامیٛوە مەیوٙنەو وەسفو نامەکیٛ مەکەروٙنە، یام واتیٛوەنە جیا جە نامیٛ، هەردەم هامڕاو نامیٛنە، هامڕاو یاگەگیرو نامیٛنە(ضمیر) یام  پیٛڕەو نامانە، ماناو نامەکیٛ ڕوشنە مەکەروٙوە و هەردوی دماو یوترینیرە مەیان، یوٙشا وەسفو ئەوی تەریشان مکەروٙنە(مەسوف، وەسفکریا، نامیٛ یومەنە، سیفەیچ نامیٛ دوەمەنە).یانی هەمیشە یارەو یاوەرەو نامیٛنە، پەی نیشاندایو خاسیەتو نامیٛ.

 سیفە بەشیٛوەن جە بەشاکانو دوای(parts of speech)، دەورێوی فرە کاراو چالاکش هەن گرد زوانیٛونە. سیفە تواناو هوٙرگیٛرتەیو(وەڵگیری و دماگیریش، وەڵوەچ و دماوەچ) هەنەن گردو زوانەکانە،  ئیسە مەگیٛڵمیٛ دلیٛو بڕێ زوانانرە تا بزانمیٛ چەنی باسو یاوەرنامیٛ مکەرانیٛ.

زوانو عەرەبینە[1]:

سیفە زوانو عەرەبینە بە شوٙنکەوتەکانو کەلامی منریوٙرە، یانی مەگنوٙ دماو کەلامیوە، ڕستەیوە. سیەفت نامێوەنە کە خاسیەتو نامێو وەڵیٛ ویٛش ڕوٙشن مکەروٙوە، ئەگەر نامەکیٛ مەعرفە بوٙنە بەجوانی ڕوٙشنەش مکەروە، ئەگەر نکرە بوٙ، ئانە تایبەمەندیش مڎوٙپەنە، سیفە زوانو عەرەبینە متابیٛقنە چەنی مەوسوفی، پیٛسەو زوانو هەورامی.

جوڵەو ئیعرابو سیفەی متابقەن چەنی جوڵەو ئیعرابو مەوسوفی، ئەگەر سیفە رەفع بوٙنە، مەسوفیچ رەفعەن، ئەگەرجەڕ بی، جەڕەن، ئەگەر نەصب بی نەصبەن. پسەو( هذا طالبٌ نشيطٌ، رأيت طالباً نشيطاً، ومررت بطالبٍ نشيطٍ) .هەرپاسە متابقیٛنیٛ جە(تنکیر و تعریف) ئەژناسەو نەژناسەنە، ئەگەر سیفە ئەژناسیا بوٙنە مەوسوفیچ ئەژناسیان(جاء الطالب النشيط، وجاء طالبٌ نشيطٌ). هەرپاسە سیفەو مەسوف متابقیٛنیٛ جە( مثنى, جەمع و مفرد)پیٛسەو(جاء الطالبان النشيطان، جاء الطلاب النشيطون، جاء الطالب النشيط).
شوٙنیەرە جە ڕەگەزو نیٛر و ماینە متابقیٛنیٛ، سەرنجەو ئی نمونەیە بڎەیمیٛ(جاءت الطالبة النشيطة، وجاء الطالب النشيط). زوانو عەرەبینە هیچ سازێوە نیەن میانو سیفەو مەوسوفینە، تەنیا هەردویٛ واتیٛ مەیانیٛ شوٙنەو یوٙتریرە. جورەکیٛو سیفەی زوانو عەرەبینە، پیٛسەو سیفەی سادەی، سیفە جە تەشکوڕستەینە، جملەی اسمی و جملەی فعلی، شبە جملە”جار و مجرور”، هەرپاسە سیفەی نعتی  ‌حقیقی و سەبەبی. زوانو عەرەبینە فرەو سیفەی پیٛسەو چیٛوانی تەری جە کەردەوەی(فعل)ی دروسیٛ مەبانیٛ.(کرم، یکرم، مکرم، تکریم، کریم).

سیفە زوانو فارسینە:[2]

(صفت کلمەای است کە توضیحی بە معنی اسم می افزاید وبنابر این وابستە اسم است).(سیفە واتیٛونە کە ڕوٙشنکەردەی مەکەروٙ پەی نامیٛوە، وەروئانەی بە یاوەرەو نامیٛ منریوٙرە). یام سیفە واتیٛونە کە ملوٙنە سەرو نامیٛ، پەیش ئیزافە مەکەرمیٛ تاحاڵەت و چەنیەتی نامەکیٛ باس بکەروٙن. سیفە وابەستەو نامیٛنە، سیفەت چنڎە تەمامکەرێویٛش هەنیٛ کە نامیٛنیٛ. دەمێو سیفەت حاڵەتو چەنیەتی یام تایبەمەندی نامیٛوی ڕوٙشن مەکەروٙوە، پیٛسەو: شکڵ، ڕەنگ، تام، ئەندازە، ئاژە.(ساوێ تشەم واردە، ساوێ زلەم واردە، ساویٛ گەنێم لابەردە، ساوێ سوورەم کەندە. ئیەن سیفەی تەوسیفین(بەیانی). وەلێم سیفەتو شمارەی(پەنج ساوێم کەندیٛ)، ژمارەپەنج وەسفو ژمارەو ساوەکان مەکەروٙ، هەکە کەوتەن وەلیٛو نامیٛوە، سیفەتو ژمارەی بەپاو زوانەکان فەرق مکەروٙ، بڕێو زوانیٛ بە سیفەش منیارە، بڕێ تەر بە نامیٛش منیارە، وەبڕێچ بە بەشەدوای ویٛسەرش منیارە. سیفەو ئیشارەی و سیفە پەرسیٛ و سیفەی نادیار، جوٙریٛی تەریٛو سیفەینی.

وەسف کەردەی بەپاو چەنیەتی بەکار ئاومایش ڕستەنە دویٛ لزگیٛنە، ئا لزگیٛشە کە پەیوسنە بەنامیٛوە  مەبوٙ بە دویٛ پەلیٛوە: یوەم: وەڵیٛو نامیٛوە مەیوٙنە، بەبیٛ نیشانیٛ(بزرگ مردی دیدم) گەورە پیێوم دی، ئی ساختارە زوانو هەورامیچنە هەن، سیفە مەگنوٙ وەڵیٛو نامیٛوە، کە خاسیەتێوی زوانە پەیرەکانەن.

دوەم: دماو نامیٛوە مەیوٙنە: ئەچی حاڵەتنە نیشانیٛ(کسرە اضافە) میانو نامەکیٛنەو سیفەینە مەیوٙنە(مرد بزرگی دیدم) بەپاو رستەکەی ئەرکو نامیٛ و یاوەرنامیٛ مفاڕیوٙنە. کە مرد نیهادەن و فاعلو ڕستەکەین، ئەوی تەریچش گوزارەن. ئی جورەشان ئیسە فرەتەرینەن جە زوانو فارسینە هەن.

لزگی دوەم: پەیوسەن بە نیهادو ڕستەکەیوە، یانی کەردەی ناتەمامش چەنی مەیوٙنە( ئاڎ زیرەکەن، من دڵوەشنان، من شاد هستم، من شادم، شما گرفتار هستید).

چند دەسبەندیوی تەر کریێنیٛ پەی سیفەی، سیفەی سادە و ناسادە، سیفەو هورسەنگنای (سنجش)، پلەو بەراوردی، پلەو باڵای و باڵاتەرین. کەبەیاردی (تر، ترین) وەشە مەکریانیٛ.

هەرپاسە بە پاو ماناکیٛش[3] سیفە دەسەبەندی مەکریوٙنە پەی سیفەو یاگیٛ(مکان) پیٛسەو دلیٛ، بەر، دوور، نزیک، وەرانوەر، ڕیزو دمای. سیفەو کاتی(زمان)، وەڵیوٛ، دماو، هەفتەی وەڵین. سیفەو ئەندازەی(مقدار) پیٛسەو کوچیٛو، پەڕ، هاڵی. سیفەو چەنیەتی و حاڵەتی، پیٛسەو ئاقڵانە، ژیرانە، کە چنڎ جورێوەش چەنە مەبانوە، پیٛسەو سیفت فاعلی(نویسندە، ستمگر) کە سیفەتو ئیسەی و ئایندەی مرمانوٙنە. سیفت مەفعولی کە سیفەتو ویەردەی مرمانوٙ، پسەو(کشتە، دیدە، خوردە). سیفەتی نسبی کە پەی نامیٛ میلەتی و مەزهەبی و کسمی، دەگای. هەرپاسە شکڵ و ڕەنگ و سیفەی تەشبیهی جورێوی تەرو سیفەینی.

سیفەت زوانو دەری و پەهلەوینە وەڵیٛو نامیٛوە ئامان. هەرپاسە سیفەت زوانو فارسینە و کوردینە متابەقەش نیەن، نە جە ڕەگەزو نیٛر و ماینە نە جە ژمارەو کەسینە. مەوینمیٛ سیفە تاکەن بەڵام مەوسوف جەمعەن(مردان بزرگ، پیاوانی گەورە)، وەلێم سیفەتێو کە یاگەنشینەو نامیٛ بوٙنە نیشانیٛ جەمعی هوٙرمەگیروٙنە(بزرگان). ئەگەر زوانو فارسینە متابەقە بوٙنە ئانە هنو عەرەبین ئامان دلیٛش. وەلێم زوانو هەورامی و عەرەبینە متابەقە هەن، یانی ئەگەر سیفە نیٛربوٙ مەوسوفیچ نێرەن، ئەگەر سیفە جەم بوٙ مەوسوفیچ جەمەن، ئەژناسەو نەژناسەنە هەم متابیٛقیٛنیٛ، ئینە یوٙن جە جیاوازیەکانو زوانو هەورامی چەنی کوردی و فارسی.

سیفە، یاوەرنامیٛ جە زوانو ئینگلیزینەAdjective [4]

ئەپیٛسە ئەژناسەو سیفەی کریان (Adjectives are words that give more information about a noun or pronoun and can go in different positions in a sentence)

سیفە واتێوەنە کە زانیاری فرەتەر مەوزوٙنە ڕووە دەربارەو نامیٛ و یاگەگیرو نامیٛوە، ئەرکی جیاواز مەگنوٙنە سەرش ڕستەنە. ئینگلیزینە سیفە پەی وەسف کەردەیو نامیٛ بەکار مەیوٙنە، فرەو یاوەرنامیٛ مەگنانیٛ وەڵیٛو نامیٛوە، چەپەوانەو زوانو فارسی و کوردی و هەورامی و عەرەبیوە، هەکە مەگنانیٛ دماو نامیٛوە. پیٛسەو(They have a beautiful house.

  That film looks interesting.

       We saw a very exciting film last night

بڕێ جارێچ سیفە مەگنونە دماو نامیٛوە( the food was hot and delicious) واردەکە گەرم و لەزەتی بیٛ.

ئەژناسێوی تەر پەی سیفەتی(an adjective modifies a noun or pronoun) موٙدیفای، یانی تەعدیل،  ماناو نامیٛ و یاگەگیرونامیٛ مفاڕوٙنە چون زانیاری زیاتەرشان پەنە بەخشوٙنە. پەی نمونەی(یەریٛ کورسییٛ گولانیٛ سیاوێ تەخەتەینیٛ)، زانیاری فرەتەرش دان سەرو کورسیەکەی.
فرەو سیفەی بە یاردی کەردەی دروسە مەبوٙنە، بە وستەی سەرو (ed) و (ing) پەی دماو کەردەکەی. پیٛسەو(interesting, exciting, shocking…) (annoyed, interested, excited,).  نەک هەر ئانە، برێ جارێچ دماگیریٛ تەریٛچ ملانیٛ سەرو کەردەی مەکەرانیٛش بە یاوەرنامیٛ، یام مەلانیٛ سەرو نامیٛ مەکەروٙنەش بە یاوەرنامیٛ، چیٛگەنە دەورو وەڵگیر و دماگیری بەر مەگنوٙنە جە واتیٛسازینە.

جورێوی تەر سیفە هەن زوانو ئینگلیزنیە پەی تەرتیبین Adjective order کە دویٛ سیفەتیٛ یام زیاتەر شوٙنەو هەنترینرە مەیانیٛ a handsome young mane پیێوی قوزی گەنج. وەلێم سیفەو تەرتیبی بە یاسا ڕیٛکە مەوزیوٙنە، پی جوٙرە ئەگەر چنڎ سیفەتیٛ ڕستێوەنە ببانیٛ بەپاو( هنەو ویٛ، کوالتی و پەیلوای، قەوارە، سنعە، تەشک، ڕەنگە، کوٙگەیەنە، جە چیٛشی دروسیێنە، مەبەست)(determiner , quality/opinion ,size, age, shape, color, origin, material, purpose) شوٙنەو یوٙترینیرە مەیانیٛ، نمەبوٙ وەرو دماشا پەنە بکەرینە(I got a new gold watch) سەعاتێوی تازیٛ تەڵاینەم دەسکەوتە. زوانو ئیٛمەیچنە ئی جورە سیفەهەن چن سیفەتێوە شوٙنەو هەنتریرە مەیانیٛ. وەلێم وەر و دما وستەی سیفەتەکا ئانڎە وەرەچەم نەگیریان. بڕێ تەر سیفەتیٛ هەنیٛ کە خاسیەتی گردینی میاونانە و پەی وەسفو گرد نامێوە بەکار مەیانیٛ پیٛسە(good, bad, lovely, strange, nice, beautiful, excellent).

سیفەتو مقارەنەی، بەراوردینcomparative adjective  کە میانو دویٛ چیٛوانە مکریوٙنە، پیٛسەو(more expensive) less expensive . هەرپاسە (than) بەکارمەیوٙنە پەی بەراوردی کە وەران وەرەن چەنی(جە) و زوانو هەورامی( کوسار جە شاهوٙی گەورەتەرەن). سیفەو پلەو باڵایsuperlative adjective  ئەگەر بڕێ چیٛوما ببانە و پەی هورچنیەی خاستەر و خاستەرینی ئی جوٙرە سیفەیە بەکار ماوەرمیٛ(پەی دویٛ چیٛوا نیەن، پەی فرەتەرین) پیٛسەو( good, better, best, big, bigger,)، ئی دوە جوٙرە سیفەتیٛ گجار پەی بەراوردی و پلەی زیاتەری پیٛوەرە بەکار مەیانیٛ.

 جوٙرێوی تەرو سیفەی(intensifiers)  بڕێ واتیٛ بەکار مەیانیٛ پەی زیاتەر ڕوٙشنایی وستەی سەرو سیفەی و بەقوەت کەردەیش، پیٛسەو very, really, extremely.شوٙنیەرە پەی فرەتەر ڕوٙشنایی وستەی سەری بەقوەت کەردیو سیفەیvery small, very big, very clever. ئیجا پەی سوککەردەیو(تخفیف) ئی جوٙرە سیفەیە جە وەوارنوەرشنە جوٙرێوی تەر سیفەهەن (mitigator). کە دژیٛ ئەویشا تەرینیٛ، وەختیٛو گەرەکما بوٙنە کەمیٛو سیفەتەکەی سوکتەر بواچمیٛ و قورس نەبوٙنە، ئی واتا بەکار ماوەرمیٛ(fairly, rather, quite) کە پلەی دلێراسەو سەرینشان هەنەن. هەرپاسە متاومیٛ ئی جوٙرەیە چەنی سیفەو بەراوردی بەکار باوەرمیٛ. جورێوی تەرە یاوەرنامیٛ ئانیٛنە چیٛوێ سنوردار مکەری(determiner)پەی نمونەی مەواچی(that’s my car) چیٛگەنە وەسفو ماشینەکەو ویٛت مکەری، یام کامە تیم مەیانیٛ پەی وەشکەردیو ماشینەکەیت. چیٛگەنە وەسفو تیمەکەی مکەرینە. ئینە جوٙرو سیفەی ئارتیکڵینیٛ، وەلێم ئی جوٙرە زوانو ئیمەنە ئانڎە زانیاریش سەرنیەن پەی وەسفی، جوٙرێوی تەر دویٛ نامیٛ سەرویوی مەیانیٛ لاو ئاڎیشاوە سیفەت مرمانا، وەلێم لاو ئیمە نیەنیٛ.

 سیفە زوانو ئینگلیزنە فرە قووڵەن، ئانیٛشا لاو ویٛما نیەنیٛ نمەلمیٛنە سەرشان. بەگردینی مەکریان بە حەوت دەسێوە(descriptive adjective, Quantitative adj, Demonstrative adj, possessive adje, Interrogative adj, Distributive adj, Articles adje). نامیٛ نیای و بەکار ئاوردەی سیفەی کەمێوە فەرقش هەن چەنی زوانو ویٛما و زوانەکانی تەریچ. مەشوٙ ئانەی وەرچەم بگیٛرمیٛ و هاگاداریٛش بیمیٛ.   

زوانو ئینگلیزنە سیفە و مەوسوف هیچ نیشانیٛوە نمەگنوٙ میانشان، پیٛسەو زوانو عەرەبی، وەلێم زوانو کوردی و هەورامینە سازەو(ی) مەگنوٙنە میانشان، فارسیچنە کسرەی ازافە.

دماجار مەواچمیٛ: سیفە زوانو ئینگلیزینە مەگنوٙنە وەلیٛو نامیٛوە، بڕێ جاریٛچ مەگنوٙنە دماوە، هیچ سازێوە نیەن میانو سیفەو مەوسوفیە، متابقە نیەن، بڕێشان جە کەردەوەی دروسیانیٛ. وەلێم زوانو عەرەبینە سیفە مەگنوٙنە دماو نامیٛوە، متابەقەی تەمام هەن میانو سیفەو مەوسوفینە و هیچ سازێوە نیەن مینشانە، فرەیشان جە کەردەوەی دروسیانیٛ. زوانو کوردی و هەورامی و فارسی فرەو سیفەی دماو نامیٛوە مەیوٙ، وەلێم بڕێ سیفیٛچ هەنیٛ مەگنانە وەڵیٛو نامیٛوە، کە ئەوامەنەو زوانە کوٙنەکان هەڵای مەنەن دلیٛشانە، سیستەمو متابەقەی نیەن جە فارسی و کوردینە، وەلێم هەورامینە متابەقە هەن جە سیفەنە. وەڵگیرو دماگیر دەورێوی کاریگەرشان هەن جە دروسنای سیفەینە، جەگردوزوانەکانەنە، دماتەر بە مەکینی باسشان مەکەرمیٛ.

زوانو هەورامینە گجار بڕێ چەمیٛ هەنیٛ جە ڕیٛخەکەیشان سیفە مەدروسیوٙ، پیٛسەو( گیٛجنای: گیٛج، کولنای: کول، سوٙڵنای: سوٙڵ، مڕنای: مڕ، خەمیای: خەم، کروٙڵیای: کروٙڵ، گوٙچنای: گوٙچ، پووچنای: پووچ…).

دکتر ئەورەحمانو حاجی مارفی جە کتیٛبەکەشنە واتەنش[5]: یاوەرنامیٛ سروشتش دیاروزەو خاسیەتو نامیٛنە، هەرپاسە پیٛسەو بەشێوی گوزارەی ئەرکش هەن، وەلێم بەشەکیٛ تەرو دوای ئادیچیٛ مەبانیٛ بەگوزارە وەرو ئانەی پیٛسە خاسیەتیوی جیای ئەژمار نمەکریوٙنە سەرش، ئەگەر یاوەرنامیٛوە یام زیاتەر جە ڕستێوەنە بەیانیٛ ئانە گرد هەنیٛ خزمەتو وسفو نامەکیٛنە. جەبارو ساختاریوە نامیٛ و یاوەرنامیٛ هیچ جیاوازیوەشان نیەن زوانو کوردینە، یانی هیچ سازێوە، نیشانێوە نیەنە کە نامیٛ و یاوەرنامیٛ جەیوٙی جیا بکەرانوە، جاری چامنە هەن یاوەرنامیٛ مەبوٙنە بە نامیٛ و ئەرکو نامیٛ موینوٙنە ڕستەنە،(نەوەشیٛوە خەسەخانەنە کەوتەن) پیٛسەن( ئەوڕەحمان خەسەخانەنە کەوتەن)، پاسەبوٙ زوانو هەورامیچ هەمان سیفەتش هەن. یانی نامیٛ مەر  بەمانای و ئەرکیشارە بزانی و بژناسیشان جەڕستەنە، هەرپاسە بڕێ نامیٛ هەنیٛ کە تایبەنیٛ بەنیٛری و مای، دماگیرو وەرگیر پیٛسەو یووٙی ملانیٛ سەرو نامیٛ و یاوەرنامیٛ پەی واتسازی. وەلێم زوانو هەورامینە بە نونگەو ڕەگەزو نیٛرو مای و ژمارەی مزانینە، یانی متابەقە هەن زوانو هەورامینە.

جوٙرەکیٛوە سیفەی زوانو فارسی وکوردی و هەورامینە فرە ئەویوٙی مشانیٛ، تەنیا جیاوازیێ ئانەن، زوانو هەورامینە ڕەگەزو نیٛر و مای هەن و متابەقە مچەسپیوٙنە ملشرە وەلێم فارسی و کوردینە نیەن. باسو دەسەبەندی سیفەی چیٛودمای مکەرمیٛ.(یاوەرنامیٛ چەنیەتی، نیشانیٛ، پەرسیٛ، نادیارە، نسبیە، ژمارەی).سەبارەت بە بارمتەو سیفەی، یاوەرنامیٛما نیێنرە، چون هەمیشە یاوەری نامیٛ مکەروٙنە، متاومیٛچ هەر واتیٛو سیفە و مەوسوفی بەکارباوەرمیٛ.

 د. ناجح گوڵپی 5/6/2020

کریٛڵ واتیٛ:key words

 سیفەت: یاوەرنامیٛ، ئاوەڵناو، صفة, adjective

وەڵگیر: وەڵوەچ: prefix پیشوند: پێشگر

دماگیر: دماوەچ:suffix پسوند: پاشگر



[1] https://mawdoo3.com/%D8%A7%D9%84%D8%B5%D9%81%D8%A7%D8%AA_%D9%81%D9%8A_%D8%A7%D9%84%D9%84%D8%BA%D8%A9_%D8%A7%D9%84%D8%B9%D8%B1%D8%A8%D9%8A%D8%A9

[2] تاریخ زبان فارسی، د. پرویز ناتل خانلری، چاپ بیست و ششم، 1396: :184   257

[3] دستور مختصر امروز بر پایە زبانشی جدید. چاپ دوەم 1394:164 . د. خسرو فرشیدورد

[4] https://learnenglish.britishcouncil.org/english-grammar-reference/adjectives

[5] ڕێزمانی کوردی، بەشی سێیەم، ئاوەڵناو،2014:109

 hewraman
Load More In زوان

وەڵامێک بنووسە

پۆستی ئەلکترۆنیکەت بڵاو ناکرێتەوە . خانە پێویستەکان دەستنیشانکراون بە *

بابەتو دماتەری

دیوانو میرزا شەفیٛعی کولیای چاپ و پەخش بی

دیوانو میرزا شەفیٛعی کولیای چاپ و پەخش بی ئی هامنە ڕاوەبەری ڕوٙشنویری و هونەرو هەڵەبجەی کو…