یانە زوان یاگەنامیٛ Pronoun

یاگەنامیٛ Pronoun

125

                                   یاگەنامیٛ، ضمیر  Pronoun

واتیٛونە جیاتی نامێ بەکار مەیوٙنە، نمازوٙ نامەکیٛ واخوا بوٙوە. زوانو عەرەبینە پەنەش مەواچان(ضمير)، پیٛسە ئەژناسەش مەکەران([1]نامیٛوەنە بەکار مەیوٙنە جیاتی نامیٛوی تەری، وەرو واخوا نەکەردەی و کوڵ و پوختە و جوانکەردەی کەلامی). زوانو ئینگلیزیچنە پیٛسە ئەژناسە کریێنە([2]واتیٛوەنە یاگیٛ نامیٛ مەگیٛروٙنوە، فرەوجاری پەی ویٛ دووردارای جە واخوانەکەردەی نامیٛ). زوانو فارسیچنە پەنش مەواچان”ضمیر” ئەپیٛسنە ئەژناسەکریان(واتیٛونە مەنیشوٙنە یاگیٛو نامیٛ، ئەرکە جیاوازەکانو نامیٛ مەگیٛروٙنە گەردەن).(ضمیر کلمەای است کەجانشین اسم میشود[3]) هەرپاسە مەشوٙ بزانمیٛ کە واتیٛو(ضمير)ی ماناو ویژدانیچ مبەخشوٙنە.

باسکەردەی یاگەنامیٛ[4] بەروٙمارە دلیٛو بڕێ پەرسان، کە مەشوٙ جە ویٛمان بکەرمیٛ. ئایا یاگەنامیٛ بەشیٛوەنە جە بەشەکانو دوای(parts of speech)، وەختەکارێنە مەوینمیٛ کە بڕێو یاگەنامیٛ نزیکیٛنیٛ ئەو نامیٛوە، پیٛسەو(من، توٙ، ئاڎ، ئیٛمە، شمە)، بڕیٛوی تەریچشان نزیکیٛنیٛ ئەو یاوەرنامیٛوە، پیٛسەو(ئینە، ئانە، ئوونە، پیٛسەنە، پاسنە، پوٙسنە)، یام ڕاستەرەن یاگەنامیٛ پیٛسەو بەشیٛو جە بەشەکانو دوای ئەژمار نەکریوٙنە. هەر وەرو ئینەی بڕێو زوانئەشناسیٛ یاگەنامیٛشان بەشە کەردیٛنە ملو نامیٛ و یاگەنامیٛرە، جە بەشەکانو دواینە.

پەرسێوی تەریچ ئانیٛنە ماناو واتیٛ یاگەنامیٛ pronoun ، هەورامینەو کوردینەو ئینگلیزنەو فرێوی تەریچنە، ماناو ئانەی مبەخشوٙ کە جیاتی نامێوی بەکار بەیوٙنە ڕستەنە یام دواینە. یانی مەشوٙ جیاتی نامیٛ بەکار بەیوٙنە، چەولایچەو مەوینمیٛ کە بڕێ یاگەنامیٛ تەریٛ کە ئەرکو یاوەرنامیٛ مەوینان، هەر بەیاگەنامیٛ نامیٛشان بەران. دیارەن ئی گیٛرە و کیٛشە فرە چیٛوێ ناڕاسێش چەنە مەباوە، چون ئەگەر واتیٛ(هینو، وێ، ئینە، چنڎ، چەنی…) یاگەنامیٛ نەبان و ئەرکو یاوەرنامیٛ بوینان، سەرو ئی بنەڕەتیە یاگەنامیٛ نیەنیٛ، چون جە وریتی یاوەرنامیٛ مەیانیٛ. هەرپاسە ئاشکرا نیەن کە(من، توٙ…) جیاتی نامیٛنیٛ و ئەرکو نامیٛ مەوینان، کەچی بە نامیٛچ ئەژمار نمەکریان، وەلێم پیٛسەو کوٙمەڵە واتیٛوی تایبیٛ بەنامیٛ یاگەنامیٛوە جیا کریاینیٛوە. پاسەبوٙ ئەگەر(هینو، وێ، چنڎ، چەنی..) بەیاوەرنامیٛ بنریارە، مەبوٙنە کە(من، توٙ..)یچ بەنامیٛ بنریارە.

تایبەمەنڎی یاگەنامیٛ جە بارو مانایوە

وەختیٛو گەرەکمانە ماناو یاگەنامێوی بزانمیٛنە، مەشوٙ وەرانوەر بە واتیٛوی، نامیٛوی مردنمیٛش، تا ماناو هەردوی بزانمیٛ و لەیەکشان بڎەیمیٛوە. پەی نمونە مەواچمیٛ(ئازاد تفی موەروٙ. ئاڎ تفی موەروٙ)، ئازاد و ئاڎ هەردوی بکەریٛنیٛ، یام نیهادو ڕستەینیٛ، ئاڎ یاگەڎارو ئازادین، وەلێم جە بارو مانایوە جیاوازیٛنیٛ، چون یاگەنامیٛ کەسیە هەمیشەییە نیەنە، مەرج نیەن هەمیشە نامیٛو گیاندری یام بیٛگیانی یام ویرێوی یام کارێوی نیشانە بڎوٙنە، یانی نیشانە نمەڎوٙنە. وەلێم نامیٛوە پیٛسەو(وەزیٛ) کە نامیٛوی چەسپیێ و یاگەگیرەنە، باکش نیەن کەی و چکوٙ باسش مەکریوٙنە، گرد وەختێنە نامەکیٛش هەر ئینیٛنە. وەلێم یاگەنامیٛ پیٛسنیٛ نیەنە، پەی نمونەی”من” بەپاو یاگیٛ بەکار ئاومایش مفاڕیوٙنە، جاری چامنە هەن جیاتی پیای، ژەنیٛ، زاڕوٙڵەی، پیری بەکار مەیوٙنە. هەرپاسە”من” پەی هیچ کەسێوی نامبریای هەمیشەیی نیەن، یانی نمەتاوی پەی هەمیشەی بەکارش باوەری. سەربارو ئانەیچ واتیٛ”من” هیچ مانایوە نمەبەخشوٙنە، کاتیٛونە(ناجح) واتاریٛوی منویسوٙنە و نامیٛ ویٛش سەرشەو مەنویسوٙنە، ئینە دیارەن هەکە کەسێوی دیاریکریای و ئەژناسی نویستێنە، وەلێم ئەگەر جیاتی”ناجح” بنویسیوٙنە”من”، ئاوەختە خاوەنو واتارەکیٛ کەس نمەزانوٙ کیٛن، نەژناسیان.

ئیسە پەیمان بەرکەوت کە یاگەنامیٛ کەسیە بەشیٛوێوی ڕیٛژەیی”نەک بەشیٛوەی گردینی” ماناو گیانداری و بیٛ گیانی مەبەخشوٙنە، وەختو قسیٛکەردەینە. نمونە: یاگەنامیٛ کەسی یەکەمی: قسیٛکەر، وەیو قسیٛ نیشانە مەڎوٙنە. یاگەنامیٛ کەسی دوەمی: قسیٛ پەی کریا، کەبەشدارەن وەختو قسیٛکەردەینە،  یاگەنامیٛ کەسی یەرەمی: قسیٛ سەرۆ کریا، کە ئامادە نیەن و بەشدار نیەن کاتو قسیٛکەردەینە، کە ئانڎە هەمیەتش نیەن.

ئیجوٙرە تایبەمەندییٛ کە سەرو یاگەنامیٛ کەسییٛوە باسمان کەردیٛ، ڕیٛک سەرو یاگەنامیٛ نیشانیٛوە دیاری مەڎانیٛ، هەرپاسە سەرو ئایاگەناماوە کە ئەرکو یاوەرنامیٛ مەوینان، پەی نمونەی: ئی باخە، ئا باخە، ئوو باخە، بەئاشکرا دیارەن کە باسو کامە باخی مەکەرمیٛنە چون دیاریما کەردەن و نیشان کەردمان کەردەن، هەرپاسە ئەگەر وەسفشان بکەرمیٛنە مەواچمیٛ: باخی ئەچیمنە، ئەچامنە، ئەچوومنە، یام ئەپیٛسنە، ئەپاسنە، ئەپوٙسنە، چی باریچنە وەسف دیارەن. ئی سیفەتیٛ و تایبەمەندییٛ کە باسمان کەردیٛ بەسیانیٛ بە ئاژەو قسیٛکەردەی و دوایوە. هەرپاسە پەی یاگەنامیٛ نەریٛ و یاگەنامیٛ پەرسیٛ تا ڕادێوە هەنیٛ، هەرچنڎە فرە بەڕوٙشنی بەرنمەگنان، یانی ئا تایبەمەدنییٛ کە نامیٛ و یاوەرنامیٛ جە هەنترینی جیا مەکەرانوە، پەی نمونەی: هیچکەس نامان پەی یانەیمان. یاگەنامیٛ هیچ کەسی نیشانە دریێنە، باسو ئانەی مکەروٙ تاخایتیٛ یەک کەسیچ نامان، هیچکەس ڕوٙڵو بکەریش نەدیەن، یانی هەرمانەکیٛ ڕوەش نەڎێنە. یام مەواچی: من هیچ نمەوینونە، هیچ چیٛوێ نمەوینونە. چیٛگەنە نامیٛو چیٛوێوی دیاریکریای نمەبەروٙنە، دیاری مەڎوٙنە کە هیچ چیٛوێو نەوینیان، پاسە بوٙ یاگەنامیٛ نەریٛ ماناو چیٛوی بەروزیای مەبەخشوٙنە، یاگەنامیٛ نەریٛ، هیچکەس، هیچ چیٛوێ، دیاری نمەکەران و نامیٛ هیچی نمەبەرانیٛ، بەڵکو گلکە پەی ئانەی مەکیٛشنان، مەشیایا ئا کەسە یام ئا چیٛوە بە شیٛوێوی ئاشکرا نامیٛش ببریایا یام سیفەتیٛش نیشانە بدریایا، کە نیەن.

جەیاگەنامیٛ پەرسیٛنە: چیٛش مەکەری؟  توٙ چیٛش مەکەری، پەرسکەر سەرنجەت پەی چیٛوێوی مەکیٛشوٙنە، نەک چیٛوێ پیٛسەو هەواڵی، یام چیٛوێ دیاریکریا و جیائەوەکریا جە ئەویشاتەری کە نامیٛش”چیٛشەن”. یام کیٛ ئاڎش دی؟ چیٛگەنە”کیٛ” تەنیا ئانەما نیشانە مەڎوٙنە کە ئاهەرمانیٛ کە کریێنە دیارە نیەنە کیٛ کەردیٛنە. پاسە بوٙ یاگەنامیٛ پەرسیٛ چیٛوێو ئاشکرانیەن، دوامەکەروٙنە کە ئاشکرا ببوٙنە، پەیش مەپەرسوٙنە، گەرەکشەن ئاشکراش بکەروٙن.

بەپاو ئی قسانو سەریە بوٙ بە بیٛ یاردی یاگەنامیٛ هیچ چیٛوێو نامیٛ نمەبریوٙنە، هەرپاسە تەنیا نیشانیٛ خاسیەتی گردینی و پەیوەندی و ڕێککەوتەی چەنی ئاژەو دوایوە نیشانە مەڎوٙنە. پەوکای مانای گردینیەو یاگەنامیٛ گونجیوٙ پیٛسەو نیشاندای، ئیشارەی پەی چیٛوێ بوٙنە کە ئاژەو دوای دیاریش مەکەروٙنە و لەیەکە مەدریوٙوە و ماناش ئاشکرامەبوٙنە. یاگەنامیٛ مانای هەمیشەییەو چەسپیێش نیەنە، یانی ماناو چیٛوێوی دیاریکریای سەرمڕە نیشانە نمەڎوٙنە، ئی سیفەتە هامبەشەن جە گردو یاگەنامەکانە، پیٛوەسیٛش کەردیٛنیٛ یوٙترینیوە.

سەرنجە مڎەیم یاگەنامیٛ پیٛوەزەنە بە ئەژناسەیوە، یانی ئەژناسیێنە، پیٛسەو نامێوە مشناسیوٙنە، دیارەنە، شوٙنیەرە جە بارو مانایوە خاسیەتی ڕازوانیش هەنەن. پەی نمونەی ماناو”کەس”ی کە خاسیەتیٛوی یاگەنامیٛ کەسیەش هەنە، چەنی حاڵەتو ڕازونی کەسیٛوی دلیٛو کەردەینە پیٛسەنیٛ یوٙی، ئەچی رستەنە(من مەلوو)، یاگەنامیٛ”من” هیچ کەسێوەی دیاریکریا نامیٛ نمەبەروٙنە، تەنیا گلکە پەی قسیٛکەری کیٛشنوٙنە، کە جەهەمان کاتنە بکەرو هەرمانەکیٛن. وەلێم وەختیٛو کەمەواچینە(شمە مەلدیٛ) پیٛسەو ڕستەی وەڵینی نیەن، چون قسیٛ کەر و ڕاویەریٛ دویٛ کەسیٛ جیاوازیٛنیٛ. ئەگەر سەرنجە دەیم ڕستەو(مەلوو) جە بارو مانایوە هەمان ماناو من مەلوویش هەنە، پەوکای فرەو زوانەکانە یاگەنامیٛ کەسیەی جیا وەختو نویستەینە بەکار نمەیوٙنە، تەنیا یاگەنامیٛ کەسیەی لکیێ بەکار مەیوٙنە(مەلوو، مەلدیٛ)، پیجوٙرە ماناو یاگەنامیٛ کەسییٛ جیای، لکیٛ جە ڕستەنە، کەردەنە پیٛسەنیٛ یوٙی، وەلێم وەروئانەی کەس جەکەردەنە مانای ڕازوانیەش هەنە، ڕەنگا گیٛرە و کیٛشە پەی ماناو یاگەنامیٛ کەسییٛ بنیوٙوە.

                جیائەوەکەردەی یاگەنامیٛ پیٛسەو واتیٛوی

یاگەنامیٛ کەسیەی جیا، گمانش نیەن چەنە کە واتیٛوی ویٛسەرەنە، هەر بوٙنەو ئینەیوە بڕێ جاریٛ پەنەش مەواچان یاگەنامیٛ کەسیەی ویٛسەرە، هەرچنڎە بڕیٛو جە زوانئەشناسان پیٛسەو واتیٛوی ویٛسەریٛ تەماشەش نمەکەران. یاگەنامیٛ کەسیەی جیا(من، توٙ، ئاڎ، ئیٛمە، شمە، ئاڎیٛ) ڕستەنە چەنی کەردەی بەجیا پەی نیشاندای کەسی بەکار مەیانیٛ، پیٛسەو واتیٛوی ویٛسەریٛ، نەک پیٛسەو بەشیٛو جە کەردەکەی. وەرو ئی نونگان کە وارۆ باسشان مەکەرمیٛ یاگەنامیٛ واتیٛوی ویٛسەرەنە:

یوە: یاگەنامیٛ، خاوەنو جوڵەی و چالاکی ویٛسەرینە جە ڕستەنە، بڕێ باریٛنە پیٛسەنە نامیٛ:

ئاڎ ئاوما/ کوٙسار ئاوما

ئایا ئاڎ منش دیا؟ ئایا کوٙسار منش دیا؟

ئاڎیٛ شەوێنە نمەوسان/ هیٛزم ئاوەریٛ شەویٛنە نمەوسان.

شمە کوٙشش مەکەردیٛ/ مسیاریٛ کوٙشش مەکەردیٛ.

ئەچی نمونانە یاگەنامیٛ پیٛسەو واتیٛوی ویٛسەریٛ چەنی کەردەی مەیوٙنە جە ڕستەنە، کەس و ژمارە نیشانە مەڎانیٛ، هەم پیٛسەو بکەری، نیهادو ڕستەیچ ویٛشان مرمانان. هەرپاسە دەسەواچەو(ئانە منەنان، ئانە توٙنی، بەهیچ جوٙریٛ من نیەنان، بەهیچ جوٙریٛ من نەبیٛنان،  توٙ چی جە من عادزەنی؟ بە جوٙریٛو بەکار ئاردەیشان فروانەنە کە کەردەت جە ویر بەرانوە بواچیش، پیٛسەو نیمە ڕستەی بەرش مەوزینە.

دویٛ: یاگەنامیٛ(من، توٙ، ئاڎ) ڕستەنە یاگیٛ ویٛشان مەفاڕان پیٛسەو واتیٛوی ویٛسەریٛ، جەهەمان کاتنە چەنی نامیٛچ مەیانیٛ جەڕستەنە، ئینەچ سەلەمنوٙش کە وەرانوەریٛنیٛ  و هامسەنگیٛنیٛ چەنی نامیٛ.

من و کوٙسار لوایمیٛ پەی کەشی. نە من نە کوٙسار ڕیواویمان ناوەردیٛ.

هەرپاسە یاگەنامیٛ کەسیەی جیا پەی کەسی یەرەمی(ئاڎ، ئاڎیٛ) ئاشکرا مەگنانە ڕیزو نامیٛوە( ئاڎ نیشت/ کوٙسار نیشت، ئاڎیٛ نیشتیٛ/ کوٙسار و خشپیٛ نیشتیٛ.

                      تایبەمەندی یاگەنامیٛ جەبارو واتیٛسازیوە

یاگەنامیٛ توانایوە فریٛش هەنە پەی یوٙوستەی واتیٛ جە یەک دەسەنە، هەرچنڎە ئا واتیٛ کە ڕیزو یاگەنامیٛنە کوٙ مەبانوە فرە هەمەجوٙریٛنیٛ، بەڕوخسار و ساختاریچ زیاتەر جەیوٙی جیامەبانوە پیٛسەو بەشە دوایوی تەری. ویٛنەو ئا یاگەنامان کە جە نامیٛوە نزیکیٛنیٛ چنڎە دەسەواتیٛوی هەنیٛ کە جیاوازیێوی تەنکشان هەن چەنی نامیٛ عادەتییٛ.

یاگەنامیٛ کەسیە: ئایاگەنامیٛ کە جە نامیٛوە نزیکیٛنیٛ، بیٛگمان جیاوازیٛنیٛ چەنی نامیٛ. ماناو ساحیب و قسیٛ تەنیا کەسی یوەمەن ئانەیچ بەشدارەن بە کەسی دوەمش منیارە، ئانەیچ کە دورەن یام دیارەنیەن بەکەسی یەرمش ئەژمار مەکەرانیٛ. یاگەنامیٛنە ئاشکرا بیەی کەسی مەوینمیٛنە، بەتایبە ئەگەر چەنی بەشەدوای تەری وەرانوریٛشان بکەرمیٛ. وەلێم نامیٛنە کەس ئاشکرانیەن، نامەکیٛ ئاشکرانە.

یاگەنامیٛ پەرسیٛ: (کیٛ، چیٛش) پیٛسەو یاگەنامیٛوی بەکارمەیانیٛ پەی ئەرەنیای مەرزێوی میانو کەسی و چیٛوینە، ڕوٙشنتەر چانەی جیا کەردەیو گیانداری و بیٛ گیانی، “کیٛ” پەی ئانزانی و”چیٛش” پەی چیٛوی بیٛ گیانی بەکار مەیانیٛ. بەگردینی جیاوەکەردەی گیانداری و بیٛگیانی دلیٛو نامیٛچنە هەن و پیٛسەو جیاوازیێوی ویٛسەری ویٛش بەرمەوزوٙن. وەلێم ئەگەر ماناو نامێوە نەزانی نمەتاوی بەگیاندار یام بیٛگیان ئەژمارش بکەری، چی بارەوە یاگەنامیٛ پاسنیٛ نیەنە، یەکسەر “کیٛ” پەی گیاندرین و “چیٛش” پەی بیٛ گیانین. کاتیٛو باسو ئانزانی مەکریوٙنە واتیٛ”کیٛ” بەکار مەیوٙنە، ئەگەر باسو هەرمان و کاریش بکەرینە”چیٛش” بەکار ماوەری.

یاگەنامیٛ نەریٛ و یاگەنامیٛ نادیارە: مەگنانیٛ ڕیزو ئا یاگەنامیٛوە کە نیزکیٛنیٛ جە نامیٛوە، هەرپاسە جە بارو گیاندری و بیٛ گیانیوە جیاوزی نیشانە مڎانیٛ.( کەس: کەسیٛو، چیٛو: چیٛوێو، هیچ کەس، هیچ چیٛو).

یاگەنامیٛ نیشانیٛ(ئینە، ئانە، ئوونە، چینە، چامنە، چوومنە…) ئی یاگەنامیٛ جیاوز جە ئەویشان، کە تەنیا ئەرکو نامیٛ مەوینان، جەهەمان کاتنە ئەرکو یاوەرنامیٛچ مەوینان، یانی یاگەنامیٛ نیشانیٛ ئەرکشان فرەتەرەن چەویشان، ئەرکو نامیٛ پیٛسەو یاگەنامیٛ نیشانیٛ، ئەرکو یاوەرنامیٛ پیٛسەو یاورنامیٛ نیشانیٛ. چینەی زیاتەر ئانە کە زوانو هەورامینە یەریٛنیٛ پەی نزیکی، دووری، دوورتەری، شونیەر نیٛرو مایچ دیاری مەڎوٙ سەرشانوە، وەلێم زوانو کوردی و فارسینە تەنیا دویٛ دننیٛنیٛ، نزیک و دوور و بیٛ نیشانیٛ ڕەگەزی. نمونیٛ چی بارەوە(ئی پیا کیٛن؟ ئینە کیٛن، ئینیٛ کیٛنە؟  ئینە چیٛشەن، ئانە چیٛشەن، ئوونە چیٛشەن؟) ئینیٛ کیٛنیٛ، ئانیٛ کیٛنیٛ، ئوونیٛ کیٛنیٛ؟  مەوینمیٛ جەمیٛچ مەبانوە، یانی سەربارو ئانەی یاگە نامیٛنیٛ نیشانیٛ جەمیچ هوٙرمەگیرانیٛ.

هەرپاسە یاگەنامیٛ نیشانیٛ ئەرکو یاوەرنامیٛ نیشانیٛ هوٙرمەگیران(ئینە پیان، ئینیٛ ژەنینە، ئانە کوڕەن، ئانیٛ کناچیٛنە، ئوونە پیان، ئوونیٛ ژەنینە، ئوونە نەوەشەن، ئوونیٛ نەوەشەنە)( پیای چینە، ژەنی چینیٛ، کوڕی چانە، کناچیٛ چانیٛ، پیای چوومنە، ژەنی چوومنیٛ)، با چەولایچوە(پیٛسە، پاسە، پوٙسە) بمدروٙنە کە ئەرکو یاوەرنامیٛ مەوینان. هەرپاسە بیٛجگەم یاگەنامیٛ نیشانیٛ، بڕێ یاگەنامیٛ تەریٛ کەسییٛ متاوان ئەرکو یاوەرنامیٛ بوینان، پیٛسەو(ئیٛڎ پیان، ئاڎ پیان، ئووڎ پیان، ئاڎە ژەنینە، ئیڎە کناچیٛنە، ئووڎە ژەنینە). ئەوسا جەهەوراماننە(ئوڎ، ئوڎە بەکار ئاومان، وەلێم ئیسە خەریکە ئەو، ئەوەیچ بەکار مەیوٙنە).

                تایبەمەندی یاگەنامیٛ جە بارو ڕستەسازیوە

خاسیەتو یاگەنامیٛ پەی دروسنای ڕستەی جوٙراو جوٙرەن، با سەرنجەو ئی ڕستان بڎەیمیٛ: ئی، ئا، ئوو کەشە بەرزەن. ئی، ئا، ئوو دەشتیٛ فەڕدارەنە. یانەو من وەشەن، یانەو توٙوەشەن، یانەو ئاڎی وەشەن، یانەو شمە وەشەن. کتیبەکەش دان بەمن، کتیٛبەکەش دان بەتوٙ، کتیٛبەکەش دان بە ئیٛمە. من کتیٛبەکەم وانانوە. شمە کتیٛبەکەتان وانانوە. ئەچی یەرە نمونانە یاگەنامیٛ یەریٛ ئەرکیٛ جیاوازیٛ مەوینونە ڕستەنە، بکەر، وەرکار، وەرکار بەیاردی.  ئەرکی زیاتەریچ مەویوٙنوٙنە، وەلێم پەنەواز نیەن چیمنەی زیاتەر بلمیٛنە ویارو ڕستە سازیوە، جە دریٛژەو باسەکەینە چیٛودمای مەوینمیٛنەش.

                                    شوٙنەو یاگەنامیٛ دلیٛو بەشەکانو دواینە

جە گرد بارێنە جیائەوەکەردەی یاگەنامیٛ تەنیا سەرو بنەڕەتو مانای ڕاس نیەن، بەلکو مەشوٙم سەرو بنەڕەتو واتیٛسازی و ڕستەسازیوە جیاش بکەرمیٛوە پیٛسەو بەشەکانو تەرو دوای”نامیٛ، یاوەرنامیٛ، کەردە…” ئانڎە هەن کە خاسیەتی ڕازوانی و مانا، یاگەنامیٛنە پیٛسەو نامیٛ و یاوەرنامیٛ نیەن، پەی نمونەی ڕەگەزو نێرومای نامیٛ و یاوەرنامیٛنە بەگردینی چەسپیو ملشارە، وەلێم یاگەنامیٛ بڕوەشان ڕەگەزو نیٛرو مای هوٙرمەگیران و بڕێوەشان هوٙرنمەگیٛران. نامیٛ نیشانیٛ ئەژناسەی و نەشناسەی مەلوٙنە سەرشان، وەلێم یاگەنامیٛ بە بیٛ نیشانە بە ئەژناسیا ئەژمار مەکریوٙنە، ئینە و بڕێ تەر جیاوازی ڕازوانی هەنیٛ میانو نامیٛ و یاوەرنامیٛ و یاگەنامیٛنە، سەربارو مانای، کە وەڵیٛنە بەکوڵی باسمان کەردیٛ.

ئەگەر یاگەنامیٛ بە بەشیٛو جە بەشەکانو دوای بنریوٙرە ئانە مەشوٙ حاڵەتێنە بوٙ کە پیٛسەو دەسەواچیٛوی فراوانی و بە مانێوەی فراوانە تەماشەش بکەرمیٛ، نەک پیٛسەو یاگەدارەو نامیٛ، چون جیاوازیش هەن چەنی نامیٛ و یاوەرنامیٛ و ئەویشانی تەریچ هەن و مەودای وەرفراوانش هەن چەمو بەشەکانو تەرو دوایوە. چون واتیٛو یاگەنامیٛ سەربارو جیاوازیە ئەرکیەکانش جەهەمان کاتنە نامیٛنە و یاورنامیٛچنە چون هەردوە ئەرکەکەی مەوینوٙنە، وەلێم تائیسە نەدیەنما کە نامیٛوە ئەرکو کەردەی بوینوٙنە ڕستەنە، پاسەبوٙ یاگەنامیٛ ئەرکێوی ورپانش هەن، متاووٙنە پیٛسەو یاگەنامیٛ، نامیٛ، یاوەرنامیٛ ئەرک بوینوٙنە.((سەرنجە زوانو هەورامینە نەدیەنما کە نامیٛ ببوٙنە بە کەردە، یام کەردە ببوٙنە بە نامیٛ، یانی ئەرکو یوترینی بوینان، وەلێم زوانو ئینگلیزنە چەپەوانەن، چون کەردە بە پاو ئەرکەکەیش ڕستەنە متاووٙ دەورو نامیٛ و کەردەیچ بوینوٙنە، هەرچندە زوانو هەورامینە بڕێ نامیٛ هەنیٛ یەکسەر جە ڕیٛخەو چەمەی دروسیٛ مەبان، یانی کەردەی نەویەردەن، پیٛسەو نامیٛ ویٛشان بەرمەوزان، پیٛسەو: دزیەی:دز، پاچای: پاچ)). وەلێم دەورو کەردەی نمەوینان جە ڕستەنە.

دما قسیٛ مەواچمیٛ: یاگەنامیٛ جەزوانەنە یاگیٛوی فراوانەش گیٛرتیٛنەرە، پەوکای یوٙن جە باسە کریٛڵیەکانو زوانئەشناسی. یاگەنامیٛنە بەشیٛوێوی بنەڕەتی یاگیٛو کەسی و ویٛ و نیشاندای جە پلەی یوەمنە دیارەن. وەجەڵیٛ و کیٛشەو مانای و ئەرکو یاگەنامیٛ جەلاو زوانەئەشناسنوە گجار باس کریان، واتەنشان یاگەنامیٛ وەرانوەرو بەشەکانو دواینە پیٛسەن(واتیٛ هاڵییٛ) یانی ماناش نیەنە، تەنیا ڕستەنە مانا پەیڎا مکەروٙنە، چەنی ئانەیچ یاگەنامیٛ مانای تایبیٛو ویٛش هەنەش، کە ئەرکی هەمەجوٙر پوٙڕنوٙنە ڕستەنە، دەسەواتیٛنە. هەرپاسە پیٛسەو واتیٛوی ماناداریٛ ویٛش مرمانوٙنە، کە مواچی(ئاڎی بگیٛرە، ئاڎیٛ بگیٛرە) مەبەستش کوٙساری بگیٛرە، نەخشینیٛ بگیٛرە. یانی ئەرکو نامیٛ موینوٙ ڕستەنە، هەرپاسە بڕێ تەر جە سیفەتەکانو نامیٛ هوٙرمەگیرانیٛ. چی لایچۆ یاگەنامیٛ کەسیە تەصریف هوٙرمەگیران، وەلێم نامیٛ هوٙرنمەگیٛروٙنە. شونیەرە بڕێ یاگەنامیٛ نیشانیٛ ئەژناسەی و نیٛر و مای ملوٙنە سەرشان، هەر پی بوٙنەوە متاومیٛ بە بەشیٛو جە بەشەکانو دوایش بنیەمیٛرە.

                         پەیلوایو بڕێ جە زوانئەشناسان سەرو یاگەنامیٛ

دکتر خسرو فرشیدورد[5] واتەنش: نامیٛ بەشە مەبوٙنە بە دویٛ لزگیٛوە(نامیٛ زاهیرە و ضمير). ضمير نامیٛونە مەبوٙنە بە جانشینەو نامیٛوی تەری، هەتا نامەکیٛ واوەی نەبوٙوە، پاسە بوٙ بە ضميری مەواچمیٛ جانشینو نامیٛ(یاگەدارو نامیٛ). هەر ئەچی سەرچەمەنە قسیٛوە دکتر خیامپوریش نویستێنە، واتەنش: نامیٛ دویٛ لزگیٛنە(صریح و کنایە)نامیٛ سەریحە، ئاشکرا ئانیٛنە کەماناو ویٛش ئینا پۆ ویٛشەو، پیٛسەو”روسەم، ئەسپ، دیوار” نامیٛ کنایە، ئا نامیٛنە کە پوٙژیێنەرە نمەپیٛویوٙن. بیٛجەگەم ضميری کە بوٙنەو مەرجەعیوە ئاشکران(ئانامیٛ کەوەڵیٛنە مەواچینەش). نامیٛ “کنایە” یەریٛ بەشیٛنە(یاگەنامیٛ و مبهمات و اسم استفهام). وەروئانەی کە ضمير نامیٛوی کنایەینە کە یانگیٛ نامیٛوی ئاشکرای مەگیٛروٙوە، نامە ئاشکراکیٛ مەبوٙنە بە مەرجەع پەی ضميرەکەی، نمونە: حسن عەلیش دی، مزانیش دا پاڎی. هەرچند ئی پەیلوایە فرە ورد نیەن، چون ضمير متاووٙنە یاگەنشینو نامیٛ مبهم(نامیٛ پیٛواریٛ) ببوٙنە، پسەو: یوٙ هاوارش کەرد، ئاڎ واچیٛ تاڵانشان کەردانیٛ. هەرپیٛسەو ڕازوان نویاسانو عەرەبی کە واتەنشان، ضمير نامیٛوی ئەژناسیێنە، نەک پیٛوارو پوٙژیێرە. بەتایبە یاگەنامیٛ کەسی یوەم و دوەم، هەڵبەتە یاگەنامیٛ کەسی یەرەم کەمەکیٛو پوٙژیێرە پیٛوارەنە. دماجار خاستەرەن ضميری جە نامیٛ کنایەی و مبهم جیا بکەرمیٛوە و جەپیٛرەکیٛو ئادیشان بەرش بارمیٛ.

بڕێ ڕازوان نویسیٛ  یاگەنامیٛ بە واتیٛوی جیا منایرە، پیٛسەو فەرەنسیەکان. بڕێوی تەریچ بە بەشیٛو جە نامیٛ منیاشرە، بڕێ تەریچ جە پیٛڕەو کنایاتیش منیارە، وەلێم دکتر خسرو فرشیدورد پیٛسەو خیامپوری یاگەنامیٛ بەشیێونە جە نامیٛ، پیٛسەیچ ئەژناسەش مەکەران: ضمير نامێونە کە یاگەنشینەو نامیٛوی تەری ببوٙنە، تەصریف هوٙرمەگیٛروٙنە(ضمير اسمیست کە جانشین اسم دیگر شود وتصریف گردد) پەی کەسی یوەمی و دوەمی و یەرەمی. فەرهادم دی، چەنی ئاڎی قسیٛم کەردیٛ.

نامیٛوە کە ضمير مەبوٙنە بە جانشینش پەنەش مەواچان(مەرجەع، وەڵین antecedent) پیٛسەو فەرهادی.

جیاوازی سەرەکی میانو یاگەنامیٛ و نامیٛ ئانەن کە نامیٛ ئاشکرا صەرفە نمەبوٙ، وەلێم یاگەنامیٛ صەرفە مەبوٙنە چون کەسی یوەم و دوەم و یەرەم هوٙرمەگیٛروٙنە. جیاوازیێوە تەر ئانەن کە نامیٛ بڕێ نیشانیٛ هوٙرمەگیٛروٙنە، وەلێم یاگەنامیٛ هوٙرش نمەگیٛروٙنە(پیٛسەو نیشانیٛ جەمی و سازەو ئەشناسەی و ڕەگەزو نیٛرو مای، کە یاگە نامیٛنە بڕیٛوی کەم ئەچی نیشانان هوٙرمەگیران).

              دەسەبەنڎی یاگەنامیٛ جە زوانەکانو جەهانینە

زوانەکیٛو جەهانی هەر یوٙشان بەپاو ئاژەو ویٛش دەسەبەندیش کەردەن پەی یاگەنامیٛ، چیٛگەنە بە کوڵی وزمشان ڕووە تەنیا پەی زانیاری.

یاگەنامیٛ زوانو عەرەبینە[6]:

یاگەنامیٛ زوانو عەرەبینە، هەمەڕەنگیٛ و هەمە جوٙریٛنیٛ، هنی چامنەشاهەن مەبوٙنە بە چنڎە جوٙریٛوی، بەپاو ئا واتیٛ کە وەڵیٛشەو یام دماشەوە مەیوٙنە، پیٛسەو کەردەی و نامیٛ و ئامڕازیٛ، فەرماودیٛ:

یوەم: یاگەنامیٛ پەیوەسە(لکێ) الضمائر المتصلە: ئی جوٙرە جەیاگەنامیٛ مەلکانیٛ نامیٛ، کەردە، ئامرازیرە، یاگیٛشان مفاڕیوٙنە بەپاو قسیٛکەری و وردەنگی. مەبانیٛ بەیەریٛ لزگیٛ(ضمائر المتکلم/ یاگەنامیٛ قسیٛکەری. ضمائر المخاطب/ یاگەنامیٛ وەردەنگی. ضمائر الغائب/ یاگەنامیٛ پیوارە.

دویٛ: یاگەنامیٛ جیا: ضمائر المنفصلە.ئی یاگەنامیٛ بەساختاری ویٛسەر مەیانیٛ دلیٛو ڕستەینە، ئیٛدیچیٛ یەریٛ دەسیٛنیٛ: یاگەنامیٛ قسیٛکەری/ ضمائر المتکلم: انا، نحن، ایای، ایانا. ضمائر المخاطب/ یاگەنامیٛ وەردەنگی: انت، انتما، انتم، انتن، ایاک، ایاکما، ایاکم، ایاکن . ضمائر الغائب/ یاگەنامیٛ پیوارە: هو، هی، هم، هما، هن، ایا، ایاهن، ایاهم. شونیەرە ئی یاگەنامیٛ جیا بە پاو رفع و نەصبی هەمدیسان بەشیٛ مەبان پەی: ضمائر الرفع المنفصلە: ئیٛڎیچ هەمدیسان مەبوٙنە بەیەریٛ دەسیٛوە” قسیٛکەر، وەردەنگ، غایب” کەوەرانوەرەن چەنی کەسی یوەم و دوەم و یەرەمی. ضمائر النصب المنفصلە:  ئیٛدیچ یەریٛ دەسیٛنیٛ(متکلم، مخاطب، غایب).

یەرەم: یاگەنامیٛ پیٛوارە(ضمائر المستترە) ئا یاگەنامیٛنیٛ کە پەردەپوٙشیٛ کریێنیٛ و نمەپیٛویانیٛ، وەلێم بە ویر و هوٙش هەستشان پەنە مەکەرمیٛ، بەتایبە کەردەی داواینە”فعل امر” زوانو عەرەبینە ئی یاگەنامیٛ هەنە، پیٛسەو(قم، اجلس).هوٙربیٛزە، بنیشرە، سەرنجە مدەیمیٛ زوانو هەورامینە دەنگدارە خڕەکە”ە” یاگەنامیٛ لکێنە، وەلێم زوانو عەرەبینە پۆ کەردەی داوایوە هیچ دیارنیەن، تەنیا بە ئەقڵ هەستش پەنە مەکەری، وەرو ئانەی پەنەش مەوچان مستتر”پیٛوار”.

یاگەنامیٛ زوانو ئینگلیزینە[7]

زونو ئینگلیزی یاگەنامیٛ بە بەشیٛو جە بەشاکەنو دوای منیوٙرە، وەلێم بڕێ زوانئەشناسیٛ چەپەوانەو ئینە بە بەشیٛو جە بەشەداویش نمەنیارە.  پیٛسە ئەژناسە کریێنە(پەلیٛوە گولانەن جە لەقو نامیٛ، سیمای گرنگەو یاگەنامیٛ ئانیٛنە، هەکە متاوی بفاڕیشان بەنامیٛ تەریٛ، یام یاگەنامیٛ جیاتی نامیٛ بەکارمەیانیٛ رستەنە، پەی واوەی نەکەردەیۆ نامەکیٛ و ئاسانکاری و ئەنەیاواینە).زوانو ئینگلیزینە پیٛسە یاگەنامیٛ دەسەبەندی کریێنە:

یوە: یاگەنامیٛ کەسیە personal pronoun پیٛسەو(she, her, he, him, you, I , me, it, we, us, they, them,)   ئی یاگەنامیٛ فرە کریٛڵیەنە و شوٙنەمای خاسەش هەنە دلیٛو زوانو ئینگلیزینە.

دوەم: Relative pronoun   لاو ویٛماو پەنەش مەواچمیٛ یاگەنامیٛ بەستەی(کە، هەکە) وەلێم زوانو هەورامی و کوردینە ئانڎە کریٛڵیە نیەنە، چەپەوانeوە زوانو ئینگلیزینە کریٛڵیەنە، یاگەنامیٛ بەستەی یام نسبیە، دویٛ ڕستیٛ بەسوٙ هەنترینیوە، شارستەو پاڕستە(what, that, which, who, whom).

یەرەم: Demonstrative pronoun  یاگەنامیٛ نیشاندای (  this, these, that ,those) ئینە، ئانیٛ، ئانە، ئانیٛ دویٛ دننیٛنیٛ پەی تاکی و جەمی، وەلێم هەورامینە یەریٛنیٛ.

چوارەم: Indefinite pronoun  یاگەنامیٛ نادیارە، پەی کەسێو بەکار مەیوٙنە هەکە گەرەکت نیەن بشناسیش، یام بزانی کیٛن و چیٛشەن. پیٛسەو(one, other, some, anybody, everybody, no one).

پەنجەم: Reflexsive pronoun یاگەنامیٛ ویٛ: پەیوەندیش بە ویٛوە هەن(myself, yourself, himself, herself, itself, ourselves, yourselves, themselves).هەرپاسە یاگەنامیٛوەتر هەن کە هەمان ماناو ویٛ بەخشوٙنە وەلێم بەتاکیدی بەهەسو هوٙڵی کە پەنش مەواچان Intensive pronoun).

ششەم:Possessive pronoun : یاگەنامیٛ مڵکی، ضمیر ملکی، ئیجوٙرە جەیاگەنامیٛ  ملکیەت مرمانوٙ، دویٛ لزگیٛنە(مەحدودە و مطلقە) پیٛسەو(my mine, your, its, his, her, our, their, whose).

یاگەنامیٛ زوانو فارسینە[8]:

زوانو فارسیچنە ئەپی تەشکە یاگەنامیٛ دەسەبەندی کریێنە:

یوە:ضمیر شخصی: یاگەنامیٛ کەسیە:  دویٛ لزگیٛنە: کە جیاتی کەسی هەرمانە مەکەروٙنە، یاگەنامیٛ کەسیەی جیا، کە شش دننیٛنیٛ، یەریٛ تاکیٛ و یەریٛ جەمیٛ، زوانو کوردی و هەورامیچنە ئەپیٛسنەن. ئی جوٙرە یاگەنامیٛ بە واتیٛوی ویٛسەرە منریوٙرە زوانو فارسینە. لزگەکەی تەر جە یاگەنامیٛما پەنەش مەواچان(ضمیر پیوستە)  یاگەنامیٛ لکیٛ، ئەگەر بلکوٙنە کەردەیرە ئاوەختە مەبوٙنە بە یاگەدارو وەرکاری(مفعول)، پیٛسەو کوشتم:کوشتمان. کوشتت: کوششتتان، کوشتش: کوشتشان. وەڵێم ئەگەر بلکوٙنە نامیٛرە ئاوەختە یاگەنامیٛ لکیٛ مەبوٙنە بە مزاف الیە، چون وابەستەو نامیٛنە، پیٛسەو: یانەم: یانەما، یانەت: یانەتا، یەنەش یانەشا.( یانەما ئینا بزڵانە).

دویٛ: ضەمیری مبهم: یاگەنامیٛ پیٛوارە، پوژیێرە، هەکە دیارە نیەنە، واتێونە مەنیشوٙنە یاگیٛو نامیٛ یام چیٛوێ، بە جوٙریٛ نە پیٛویا، باسو کەسی و چیٛوی مکەروٙنە.یاگەنامیٛ پیٛوارە جە ڕستەنە، پیٛسەو نیهادی، تەمامکەرو نامیٛ و کەردەی ئەرک مەوینوٙنە(یکی، هیچکس، فلان، هرکس، همکس، همەچیز…).

یەریٛ: ضمیر مشترک: یاگەنامیٛ هامبەشە، کە هەمیشە یەک ویٛنەش هەن، کە متاووٙنە بە هەرشش شیٛوەکەو یاگەنامیٛ ئەرک بوینوٙنە(خود، خویش، خویشتن) کە ئیسە فرەتەر خود چالاکەن، بە یاگەنامیٛ تاکیدکەردەی نامیەنە.(خود گفتم، خودگفتیم، خود گفتی، خود گفتید، خود گفت، خود گفتند)  وەلێم زوانو هەورامینە ئەپیٛسنەن(ویٛم وات: ویٛم واتم، ویٛما واتمان، ویٛت وات، ویٛتان واتتان، ویٛش وات، ویٛش واتش: ویٛشان واتشان). دکتر خانلری تەنیا باسو ئینیشاش کەردەن، وەلێم یاگانی تەرو بڕێ تەر یاگەنامیٛ باسشان سەرکریان، پیٛسەو واری.

چوار: ضمیر اشارە: یاگەنامیٛ نیشاندای پیٛسەو(این، ان)

پەنج: ضمیر پرسشی: یاگەنامیٛ پەرسیٛ: پیٛسەو(کە، کدام،کی، چە، کجا، چگون، چند، چقدر).

شش: ضمیر تعجبی: یاگەنامیٛ سەرسامی: واتە گەلێنیٛ کە ماناو سەرسامی میاونان(بە، چقدر، وە).

 ئیسە بەرکەوت کە گردو زوانەکانو جەهانی جە ئەژناسەو یاگەنامیٛنە و ئەرکەکانشنە پیٛسەنیٛ یوٙی، وەلێم پەی دەسبەندی کەمێو زیاڎو کەمشان هەن ئاڎیچ بە نونگەو جیاوازی پەیلوای زوان ئەشناسان، زوانو کوردیچنە هەر پیٛسەن زوانەکانو تەری، چیٛولای مەلمیٛنە سەرو وردەکاری یاگەنامیٛ زوانو هەورامینە، هەڵبەت تەقەلا مڎەیمیٛ بە دریٛژی و پان و پوٙڕی باسش بکەرمیٛ.

ئی باسە دریٛژەش هەن..

د. ناجح گوڵپی 31/5/2020


[1] https://mawdoo3.com/%D8%A3%D9%86%D9%88%D8%A7%D8%B9_%D8%A7%D9%84%D8%B6%D9%85%D8%A7%D8%A6%D8%B1

[2] https://learnenglish.britishcouncil.org/english-grammar-reference/pronouns

[3] دستور زبان فارسی، دکتر پرویز ناتل خانلری، چاپ بیست و ششم 1396:197

[4] ڕێزمانی کوردی، جێناو، پ، د ئەورەحمانی حاجی مارف 2014 

[5] دستور مختصر امروز بر پایە زبان شناسی جدید،  د. خسرو فرشیدوەرد،چاپ دوم 1394:154

[6] https://sotor.com/%D8%A3%D9%86%D9%88%D8%A7%D8%B9-%D8%A7%D9%84%D8%B6%D9%85%D8%A7%D8%A6%D8%B1-%D9%81%D9%8A-%D8%A7%D9%84%D9%84%D8%BA%D8%A9-%D8%A7%D9%84%D8%B9%D8%B1%D8%A8%D9%8A%D8%A9/

[7] https://learnenglish.britishcouncil.org/english-grammar-reference/pronouns

[8] تاریخ زبان فارسی، دکتر پرویز باتل خانلری، چاپ بیت و ششم، 1396:198

 hewraman
Load More In زوان

وەڵامێک بنووسە

پۆستی ئەلکترۆنیکەت بڵاو ناکرێتەوە . خانە پێویستەکان دەستنیشانکراون بە *

بابەتو دماتەری

دیوانو میرزا شەفیٛعی کولیای چاپ و پەخش بی

دیوانو میرزا شەفیٛعی کولیای چاپ و پەخش بی ئی هامنە ڕاوەبەری ڕوٙشنویری و هونەرو هەڵەبجەی کو…