یانە ئەدەب و هونەر شیٛعرەی سادیٛ یا شارلاتانیزمی ئەدەبی

شیٛعرەی سادیٛ یا شارلاتانیزمی ئەدەبی

129

شیٛعرەی سادیٛ یا شارلاتانیزمی[1] ئەدەبی

نویسەر: موٙحسن ئەلوان ساز

تەرجومە: ژیار سڵامەتیان

 9/3/1399مەریوان

وەرینان، ئەچانیشانە خاجە نەسیر، ئیٛبنە سینا، یا شەمس قەیسی ڕازی شیٛعرەشان ئەپی شیٛوە تاریفە کەردیٛنە کە کەلامیٛوەنە خیاڵیە، مەوزونە، هام قافیە، مساویە، و مەعنەویە(داراو مانای). بەڵام شوٙنەو ویەردەو قەڕنانیٛوە فرەیرە و سازیاو فاڕوجمە شیٛعریەکان، ئەئی تاریفە ماناکیٛش ژە دەس داینە. وەزنە بەینەنە لوا و قافیە سەرشیە، تساوی یا مساوی بییەیچ تەنیا جە شیٛعرەو وەرینانوە(قدما) ماناش مەندەوە. شیٛعرەو ئاروٙی ئیتر تاریفش نییەن. هەتا ناڕەزاییەتی خاجە نەسیری ئەپانەیە کە وڕاوەکەردەو شیٛتیٛوە نمەتاومیٛنە نامیٛش بنیەیمیٛ شیٛعرە، ئاروٙنە شەکەش کەوتیٛنە سەر. گەورەکانو شیٛعر و نەقدی تاریفیٛوە یوٙگیرشان پەی ئەئی کەلیمیٛ نییەن. بەڵام ئەگەر گەرەکمان ببوٙ تاریفیٛوە یوٙگیر دلیٛ گردینو پەیلوا جیاجیاکانە و ئاژەو ئاروٙیەنە بوزمیٛنە سارا. شیٛعرە کەلامیٛوەنە خیاڵیە، ئامیٛتە چەنیو حیٛسی، غەیرە دەستوریە، ساختار ماڕە کە ماناکیٛش دلیٛو مەژگی شاریایوەینە مەسازیوٙنە. پەی پەرەداو ئەئی تاریفیە ئەشیوٙ بواچیوٙنە تەخەیول یوٙوەمین خسڵەتو شیٛعریٛن. شاعیٛر دنییٛ جە دیدەو سەرئاماکانو ڕوٙیەنە نمەوینوٙنە بەلکوم سەرئاما ڕوانەکان دلیٛو زوانو شیٛعریٛنە مەپوٙژیانەرە و واحیٛدە مانایەکانو تەری سەرو ئیساسو تەجروٙبەو مەژگی پوٙژیایەرەو تاکیوە مەسازنوٙنە. تەخەیول دلیٛ شیٛعریٛنە ئیٛنە موهیٛمەن کە نە تەنیا شاعیٛر شیٛعرەکیٛش بە تەخەیولوە دەسپەنە مەکەروٙنە ئەئی تەخەیولە ئەو شیٛعریٛوە پەی وانەری مەوازیوٙنەوە. شیٛعرە مەبوٙنە بە ئوٙبژیٛوە کە مەژگو شاریاوەو وانەری ڕوبە ئیستەیوەو سوژەی ڕانمونی مەکەروٙنە.

ئا چیٛوە کە شیٛعرەو یەکدانە شاعیٛری وەرچەمتەرە مەوزوٙنە. بە کار ئاوردەیو گەمە زوانیەکان و زەریفە ئەدەبیەکانەن کە گردینو سەبکەکانەنە ئەچانیشانە شیٛعرەو”هیزی” و “ئاروٙ”ی، هەر پاسە گردینو زوانەکانەنە یەکشیٛوەن و یەکجوٙرەن. تەشبیٛ، ئیستیعارە، کینایە، حوسن تەعلیل، مەجاز، ئەغراق، پارادوٙکس، تەشخیس و ئامیٛتەی حسی، ئینیشانە سەنایعیٛوەنیٛ کە زوانو شیٛعریٛ مەسازنان. هەر شیٛعریٛوە بتاووٙنە هەر چی زەریفتەر و فرەتەر ئەچی زەریفە ئەدەبیانە کەل بگیٛروٙنە قویتەرەنە. و ئەچی خاڵیٛنە ڕوە مەدوٙنە کە تەوفیرو شیٛعر و نەسری کامەنە. نەسرە کەلامیٛوەنە کە مەتاووٙنە تەخەیولش ببوٙ یا حەتا وەزنەش چەنە بوٙ بەڵام جیاوازیش چەنی شیٛعریٛ جە سەرڕاسی ماناکیٛشەنە مەنمانیوٙنە. وەردەنگ دلیٛ نەسریٛنە نییەن شوٙنەو ئیستەیوەو ماناو کەلیمەکان و تەشبیهەکان. چون هەتا ئەگەر نویسەر بوازوٙنە مەتنیە پیٛچواردیٛ و سخڵەتە بنویسوٙنە ئەئی سخڵەتیەیە دلیٛ کەلیمەکان و دەسەواژەکانەنە بە کار نمەبەروٙنە بەلکوم ڕەوتو ماناکیٛ ڕوبە ئیبهام و دەرگیری زەینی وانەری مەکیشنوٙنە. بەڵام دلیٛ شیٛعریٛنە مەسەلەکیٛ تەمام جیاوزەنە، شیٛعرە زەینو وەردەنگی ڕو بە پەشوٙکنای مەکیشنوٙنە پەی هەر واژیٛ و دەسەواژیٛوە ئەنەیاوای و ڕازیٛوە هەنە و جە کولەنە شیٛعرە پەی وانایوەیش مانا پەیدا نمەکەروٙنە بەڵکوم ئی مانا هەنە زەینەنە کە ڕوە مەدوٙنە و ئەگەر گەرەکمان ببوٙ ڕیٛک و پیٛکتەر ئیشارەتش پەنە بدەیمیٛنە. مەژگی پوٙژیارەینە شاعیٛریٛوە سەرکەوتەن کە ئەئی مەژگە پوٙژیایرە جەمعیەشە ئیستەبوٙنەوە. یانی شیٛعرەکیٛش پەی تاقمیٛوە فرەتەری خاتریٛوەش ببوٙنە.

باسکەردەی سەرو یوەیوەو ئەئی مەفاهیمانە ژە هازەو ئەئی واتارینە نمەگونجیوٙنە. تەنیا گەرەکمانەنە سەرو خیٛزیٛوی شیٛعری کە نامیەنە بە “شیٛعرەی سادیٛ” کە ئەچی ڕوانە فراوان و موشەمەر باسش سەر مەکریوٙنە باس بکەرمیٛنە. شیٛعرەی سادیٛ کە سەرتەڵو شاعرانش شەمس لەنگرودی، حافیٛز موسەوی، شەهاب موقەرەبین و گروس عەبدولمەلەکیەنیٛ جەرەیانیٛوەنە کە شیٛعریٛوە بە سەرکەوتیٛ مەزانوٙنە کە بە زوانیٛوە ئاروٙیانە و پەی گردینی فام بکریوٙنە. وانەر ویٛڕاس مەلوٙنە مەژگی پوٙژیایرەو شاعیٛری و دڵداریش بدوٙنەوە. شیٛعرەی سادیٛ ئەغڵب تەسویرەن و تەوسیفیٛوە ژە وەرچەمییٛ خیاڵی کە جە ئاژیٛوەنە مەسازیوٙ و  ڕوە مەدوٙنە. یانی هەر ئەپاسە کە دلیٛو داستانیٛنە ڕوە مەدوٙنە و هەدەف مەنەیوەی دلیٛو سەتحەو مەژگی پوٙژیایرەی نییەن بەڵکوم دڵداری دایوەی کتوپڕین. وەردەنگ جە شیٛعرەی سادیٛنە زەحمەتیٛوە پەی ئیستەیوەو شهودی بە ویٛش نمەدوٙنە.

چەنەت جیا بیانیوە

پیٛسەو ساویٛوە جە درەختێ

دەردەو کنیایوەی هەنە لاو منەوە

خەفەتو تیکە تیکە بییەی. 

شەمس لەنگرودی

شیٛعرەی سادیٛ مەیدانی واژەگانیش سادەن. یانی وەردەنگ چەنیو دە دانە مەجموعە شیٛعری جە یەکدانە شاعیٛری ئوٙپەڕش چەنیو پانسەد دانە کەلیمان ڕوبەڕو مەبوٙنە کە گردینشان ماناو ویٛشانە کاربوردشان هەن(ڕیٛک پیٛسەو فەزاو داستانیٛ).

گەرەکمەن بکشونەت

بەڵام

چەقوەکیٛ مەکەرونە دلیٛ سینەو ویٛمەرە

توٙ مەکوشیەینە؟

یا ئەمن؟

گروس عەبدولمەلەکی

 دلیٛنەو فکری شیٛعرەی سادیٛ بە گردین  فەزاییٛوە حسیەی رومانتیکیەنە ڕوە مەدوٙنە. دەلیلەش ئانیٛنە کە هەنە شوٙنەو بە نزیک کەردەو فرەتەرین وەردەنگینە. پەی شاعیٛری تەنیا چیٛویٛوە کە ئیژاییش هەن بییەو فرەتەرین وەردەنگین، هەڵبەتە ڕیشەو ئینەیە مەشوٙم تاڕیٛخەو شیٛعرەو ئیمەنە دماو دەهەو هەفتایەنە شوٙنیش هوٙربکەرمیٛنە. دەهیٛوە کە بە دەهەو شاعیٛرەکان مەشهورەن و پاخواییٛ شیٛعریٛ یوٙ دماو یوٙ پەخشانیٛ بییٛوە و هەمەجوٙرە جەرەیاناتیٛ شیٛعریی جیاوەبییە جە گەورەکان ئەچانیشانە شاملو، براهەنی، روٙیایی و . . .سازیای. تەنیا شاعرانیٛوە هەنگوس ژماریٛ جیامەندیٛوە کە بەرویرەکانشان(آثارشان)لاو گردینو خەڵکیوە پەسەنیای و فرەورەشیٛ بییٛ. ئەچی بەینەنە بیٛ کە جەرەیانو شیٛعرەی سادیٛ زاهیٛرە بییە تا شیٛعرمەڕیای جە ئەدەبیاتی بزنوٙرە و پایان بدوٙنە بە جیترەو(جدل) جەرەیانە شیٛعریەکان. شیٛعرەی سادیٛ ڕیٛک پیٛسەو فیلمی کلیشەیەنە تا بورەشیوٙنە، دەس بە دەسە ببوٙ ئادیچ جە وارتەرین کەیفیەتەنە. . ئا چیٛوە کە ئەدەبیات چەنەو یەکدانە سەبکی جەدیدی ئینتزاریش هەن نوٙگوٙیی و سازناو یەکدانە کامپوٙزیشنی ئیبداعی(تیٛکەڵکەردەی ئەنەئاوەرانە) دلیٛ مەفاهیمینەن. شیٛعرەی سادیٛ شاڕلاتانیزمیٛوە ئەدەبیەنە:

“میخائیل سوە تلف جە بارەو زەرورەتو ئەنەئاوەری هەتا جە بەیانو ئەندیشە کوٙنەکان و عادیەکانە دلیٛو شیٛعریٛنە قسیٛوەش هەنە مەواچوٙنە: جە چیٛشی مەشوٙ تەرسی؟ جە جەدوەل زەربی! ئەشمە کە نوٙ نوٙییٛ مەکەران هەفتاو یەکتان ئیٛختراع نەکەردەن؟ ئەشمە کە ” مەشوٙ وەتەنت وەش بسیوٙنەتان” ئیختراع نەکەردەن. بەڵام مەشوٙم ئانەیە بە جوٙریٛوە بەیان بکەرینە کە نوٙ ببوٙ ئیٛنا پیٛسەو کەسیٛوەتان پەنە مەینە کە دوچەرخەی چوٙیین مەسازنوٙنە و ئەرامەنەی ئەچانە خەبەرش نییەن کە دوچەرخەی ئاسنین فرە زوتەر سازیان”

شیٛعرەی سادیٛ ئەوەجەش بە تەفسیری نییەن هەلبەت ئینەیچە شیٛویٛوە جەدید نییەن. ئیٛمیلیوٙ بیٛتی جە کتیٛبو “تئوٙری تەفسیری”ینە مەواچوٙنە: مەشوٙم ماناکان دلیٛو خودو دادەکانەنە بیوٙزیانوە و ئانان جە بیرونەوە ناوەری دلیٛ. بنەڕەتەبەو شیٛعرەی سادیٛ گەرەکشەن وەرگیری ئەو نوخبەگەرایی بکەروٙنە و ویٛش گردینگیر بکەروٙنە و ئینەیچە ڕیٛک چەپوانەو زاتو شیٛعریٛن بە مانا علمیەکەیش کە مەگنوٙ سەرو بەرزتەرین پلەو زوانی. دەسیاوناو وەردەنگی بە مەقامو بەرزو یەکدانە زوانی جگەم ژە “وانای” هیچ وەخت نمەتاووٙنە ڕوە بدوٙنە. هەڵبەت شەمس لەنگرودی جە دیمانیٛوەنە ویٛش جوابو ویٛش مەدوٙنەوە: شاعیٛری نوٙخبەگەرا گردوەختیٛ مەتاووٙنە ئەئی داعیەشە ببوٙنە کە شیٛعرەش داراو زەرافەت و ڕیٛک و پیٛکییٛوەنە کە کەس نمەتاووٙ بیاووٙشەنە؛ بەڵام شاعیٛری سادەنویس نمەتاووٙنە ئەچینە ویانیٛوە باوەروٙنەو و فرە زوو مەکیشیوٙنە ڕوبە خەبەرنویسی و ئەگەر ڕیٛک و پیٛکیە هونەریەکان نەبان دلیٛو هەرمانەکیٛشەنە، قەتعەن ویٛش مەدوٙ نیشانە. ئەمن شیٛعریٛوە سادیٛ ژە “ویلیام کارلوٙس ویلیامزی”تان پەی مەوانونەوە. گوٙش بدەیدیٛ:

” ئەمن هەڵوچەکانم مەواردیٛنیٛ/

کە یەخدانەنە بییٛنیٛ/

ئانانە کە شایەت/ پەی سوٙحانەیت نیایبیٛنیٛرە/

بەخشەم/

 ئانان وەشتامیٛ بیٛنیٛ/ و فراوان شیرینیٛ و چیای”

 ئینەیە وەختاریٛوە بە زوانی فارسی مەواندیٛنەوە، هیچ جوٙرە عونسریٛوە شیٛعریە دلیٛشەنە نمەیوٙزدیٛنەوە. چە چیٛویٛوەن کە ئەئی هەرمانیٛ مەچەسپنوٙ بە ویلیام کارلوٙس ویلیامزیرە. . .ئەئی ڕیٛک و پیٛکیانە کە دلیٛ ئەئی شیٛعریٛنە بە زوانی ئینگلیسی هەنیٛ و دلیٛ شیٛعرەی کوٙنەو ئیمەیچەنە جە بەرویرەکانو سەعدیو حافیٛزینە مەگنا وەرچەم.

 فرەییٛ ژە عەناسور و ڕیٛک و پیٛکیە شاعرانەکان جە بەرویرەکانو سەعدی و حافیٛزیچەنە جوٙریٛوە پوٙژیاینیٛرە کە ئەرەجیوٙ ئەسڵەن نەبییٛنیٛ. سادەنویستەی ئی خەتەرەشە هەن کە ئا عەناسور و ڕیٛک و پیٛکیانە جە دەس بدوٙنە و جوٙهەری هونەریشان نەبوٙنە، و حەدو یەکدانە خەبەرنویسینە بمانانەوە. جە نەهایەتەنە مەشوٙم بواچی: جەرەیانو شیٛعرەی سادیٛ وەرەو(آفت) ئەدەبیاتو ئاروٙیینو ئیمەنە. شیٛعریٛوە کە نە خەیاڵش چەنەن نە دایرەو دەسەواژنش وەروەڵاوەن نە تەفسیر مەوازوٙنە و نە زەریفیە ئەدەبیەکان جە ساحەتو زوانینە بە ڕەسمیەت مەژناسوٙنە و جە هەقیٛقەتەنە تەوجیهیٛوەنە پەی پوٙژنایرەو زانایی و مەنەجیا ئەدەبیەکانو شاعیٛری. شیٛعرەی سادیٛ گوزاریٛوە خەبەریەنە کە بە شیٛویٛوە پلەکانی نویسیاینە. دورەنە ئەو زەرافەتی زوانی و ئامیٛتەی خەیاڵی. شیٛعرەی سادیٛ تیکیٛوە ژاویا و ژە هەزمەی ویەردیٛنە کە نە چیٛویٛوە زیادە مەکەروٙنە بە ئەدەبیاتی و نە بابیٛوە جەدید بە ئەندیشەی گوشاد مەکەروٙنە. شیٛعرەی سادیٛ بە هوٙقەبازی هەر چی فرەتەر هەنە شوٙنەو ئیستەیوەو موتەرجمیٛوە کە ئی کەلیمانە بیٛ هیچ زەحمەتیٛوە بوازنوٙنەوە پەی زوانیٛوە تەری و شاعیٛرەکەیش مەشهور و عاڵەمگیر بکەروٙنە. شیٛعرەی سادیٛ کوڵەنە بوٙنەو ئانەیوە جە فەزای مەجازینە بتاووٙن و دەسا و دەس بگیٛڵوٙنە تا حوٙسەڵەو وەردەنگی جە بەین نەبەروٙنە. شیٛعرەی سادیٛ مایەو ئامایرەواریو سەلیٛقەو گردینو ئیجتماعینە.


[1]. (شارلاتان، جە ئەسەڵەنە کەلیمێوە ئیتالیایەنە بە ماناو کەسێ یا تاقمێوەنێ کە داعیەو ژیری و زانایی و تەواناییشان هەن بەڵام ئەئی سیفاتێشانە نییەنێ. شارلاتانیزم مەرام و مەسەلەکێوەن کە کەسەکە یا تاقمەکە وێشان جۆرێوە مەنمانان کە نییەنێ، پاسە کە بەیان مەکەران باوەڕشان نییەن، پاسە داعیەشان هەن پەی بە گا ئاوردەیش تەواناییشان نییەن.)

 hewraman
Load More In ئەدەب و هونەر

وەڵامێک بنووسە

پۆستی ئەلکترۆنیکەت بڵاو ناکرێتەوە . خانە پێویستەکان دەستنیشانکراون بە *

بابەتو دماتەری

فەتە و کوٙنفرانس

فەتە و کوٙنفرانس -سلام بچەها صبحتان بخیر. -سلام ئاقای موٙعەلیٛم سوٙبحیٛ شوٙما هەم بخەیر. -…