یانە ویەردە و هەورامانی ئەژمارە و پیمانە و ئەنڎازە؛ کە جاران هەوراماننە بەکارئاومێنیٛ

ئەژمارە و پیمانە و ئەنڎازە؛ کە جاران هەوراماننە بەکارئاومێنیٛ

218

ئەژمارە و پیمانە و ئەنڎازە؛ کە جاران هەوراماننە بەکارئاومێنیٛ

 پیمانە و ئەندازە و ژمارە گرد وەڵاتێونە هەن، سەرزەمینو  ئێمەیچ، هەورامان جە ویەرو تاڕیٛخەینە ئانە کە ویرو مننە بوٙ، ئا پیمانیٛ و ئەژمار و ئەنڎازەگیرییٛمە نویستێنیٛ تا پیٛسەو یادگارێوی قەدیمی مەنان دلێمانە، چون ئاروٙنە دنیا فرە وەڵیٛکەوتیٛنەو فرەو چیٛوانی فاڕیایش ئاومان ملەرە، ئا پیمانیٛ کە بومییٛ وەڵاتو ویٛمانیٛ و ئانیٛچە کە هنیٛ وەڵاتانی تەرینیٛ هەوراماننە بەکار ئاومێنیٛ، تەقەلام دێنە  بنویسوشان، ڕەنگا بڕێم ویر شیێ بان، ئەگەر هامکارێم بیدیٛ پیٛوەرە ئەویشانی تەریچ مەنویسمێوە تا پیٛسەو میراتێوی کوٙنەی بپاریٛزیانیٛ:

  1. مشتێ: مشتێو: یانی پەڕو هەردوی مشتان. مشتێ ئاوی بوەروە.
  2. لامشتێ: لامشتیٛو: لامشتیٛو توٙم کولەکە، لامشتیٛو چای.
  3. چنگیٛ: لامشتێ. چنگێش کەرە پوٙرە بەربارە.
  4. دننێ: دننێو، دننالیٛو: یانی ئەندازێ فرەکەم، پەی پیمانەو ئەژمارەو فرەو چیٛوان بەکار مەیوٙنە هەکە بڕەکەش فرە کەم بوٙنە.
  5. دننە: پەی یەک دنەی بەجیا، دویٛ دننیٛ توٙم ڕوٙجیارپرس بنیە. یەک دننەیچ توٙم کولەکە بنیە.
  6. پروشێ: پەی پیمانەو چیٛوی فرە کەمی. دا پروشێ چایش دەپەنە.
  7. پیتڵە: پیتڵیٛو چای، پیتڵیٛو قەنڎ، پیتڵە، پیت یانی چیٛوی فرەکەم و گولانە.
  8. پشک: ئەوسا گوشتو قوربانی کەرێنیٛ بە چنڎەها پشکیٛوە، هەرپشکێش پەی یانێوە کیانیٛنیٛ، پشک یانی بەشیٛوی دیاریکریا.
  9. کەوچە:  ۆیمانێوەن جە داری وەشکریان، چوار کەوچیٛ تەنەکێوەن، ئەوسا ئی پیمانە گردو دەگایەکانو هەورامانینە بیەن، بەکارشا ئاورەن پەی پیمانەو ئەندازەگیری گەنم و یەوە و نوەی، کەوچە، نیمە کەوچ، چارەکە کەوچ بیەن. قەدیمیان واتەن(هیچ کەوچێنە پەڕ نیەن). بەکوردی پەنەش مەواچان(مەن).
  10. بنە: پەی ئەژمارای بنە درەختی: بنێو هەنجیر، بنیٛو وەزی، چوار بنیٛ چناریٛ. هەرپاسەی پەی بنەو یانەی و هەورای بەکار مەیوٙنە، بنێوەم ئینا هەوارنە و بنێوەم ئینا دەگانە.
  11. باقە: پەی ئەژمارای دەسە ولی و سەوزەی، گیواوی. باقیٛو ولی، باقیٛو پیچک.
  12. 12.  دەسە: پەی ئەژمارای بڕێ چیٛوان: دەسێ وەزی(دەسیٛو وەزی)، یانی دە دننیٛ وەزی. دەسێ بایجانیم نیێ، چەقنیٛ، دەسێو سڵقم ئەسان، دەسێ شەقیٛم واردیٛ. دەسێو سیپاڵیٛم کەردیٛ، دەسێو یانم کەردیٛوە. دەسێوی ژەنی ئینێ پیڎەسۆ و دەسێوی تەریچ پەوڎەسۆ. دەسە پەی دەسەبەندی کەردەی فرەو چیٛوی بەکار مەیوٙ، تاخایتێ پەی نویستەیچ.
  13. لا: لاو دەسی کە وەختیٛو وەزی مژماری: دەسە وەزی. لا، لامشتیٛو. یانی پەنج وەزی.
  14. لا تا: یەک تا: یەک تاو هەنگوریٛ، یەک تاو باری، لابار
  15. چەمە: چەمیٛو یانەم کەردەنۆ. چەمێ یانیٛش کەردیٛنیٛوە.
  16. تاقم: تاقمیٛ یانیٛش هەنیٛ، یانی جە چەمەی فرەتەرێنیٛ، تاقمەو کوڕان. جاری چامنەیچ هەن ماناو دەسەی مەبەخشوٙ.
  17. پیٛڕە: پیٛڕەو گەنجان، پیٛڕەو پیایان و ژەنان. هامماناو تاقم و دەسەین.
  18. بەن: پەی پیمانەو ئەژمارای تەسبیٛحان، گورانیان. بەنیٛو گورانیێم پەی بواچە، بەنیٛو تەزبیٛحێم پیٛکنێوە.
  19. بەزم: ئەژماری گورانییٛ: بەزمیٛوی خاوم پەی بواچە، بەزمو چەپڵان، بەزمو هوٙرپڕاین.
  20. دەسماڵ: ئەوسا دەسماڵ پەی ئاوردەی چیٛوانیٛ جە بازرەنە دەورش فرە بیٛ: دەسماڵێو خەیاریم ئەسێ، دەسماڵێ گوشتم ئەسان، دەسماڵێو هەنگوریم ئاردەو.(هەورامینە متاومیٛ بواچمیٛ: دەسماڵێ: دەسماڵیٛو).یانی یەک دەسماڵ کە هەردوی نشانیٛ نەژناسای و تاکی نیٛرینیٛ.
  21. تیکە: پەی ئەژمارای قاڵییٛ. زەمین: تیکێ قاڵیەم ئەسێنە، تیکێ زەمینم هەن. هەرپاسە پەی ئەژمارای واردەی کە بوەرینەش: تیکێ چاشتیم واردە، دویٛ تیکیٛ یاپراخیم واردیٛ.
  22. تەڵانە: پەی ئەژمارای باخی: دویٛ تەڵانیٛ باخش هەن، شش تەڵانیٛ باخش نیان.
  23. تەڵ: تەڵیٛ هیٛزم، یانی چڵیٛ هیٛزم.
  24. تاڵ: پەی ئەژمارای قژان: تاڵیٛو قژ نەمەن سەرشەو، تاڵیٛ بەن: تاڵیٛو بەنم بدە پەنە. تایێ جە زوڵفیت، پەی ئاسان واتەی بیەن بە”تا”.
  25. چڵ: پەی ئەژمارای دار و درەختین، ئەژمارای مووی: دویٛ چڵیٛ هیٛزمیٛش هەنیٛ، دویٛ چڵیٛ تفیش نیێنیٛ. چوار چڵیٛ مووش سەرەوە مەنەن.
  26. لەق: پەی ئەژمارای لەقە وردەکانو درەختی و ئەژمارای یەک دانە درەختی: لەق و پۆپ، درختەکە لەقیٛش بەردیٛنیٛ. دویٛ لەقیٛ هەشتاڵویم چەقنێنیٛ. تا ئیسەیچ بڕێ ویاریٛ تەرنە بەکار مەیوٙنە.
  27. لیٛژە: پەی ئەژمارای هیٛزمان کە سەرو یویوە ڕیزیٛ مەکریانیٛ: لیٛژێو هیٛزمیٛ تەڕکیٛ، لیٛژێو قوتەریٛ. لیٛژێ پژیٛ.
  28. بار: باریٛ هیٛزمیٛ، باریٛو گەنمیٛ، بارێ مرویٛ.
  29. پەل: پەی ئەژمارای پەل و پۆو درەختی، کاخەزی، نانی، پەلو کەرگیٛ. پەلێ نانم بدە ئاوارەمەن، پەلو کاخەزەکەی چەرمەن. پەلیٛ درختەکەی دریٛژیٛ بیێنیٛ. متاوی ویاری تەریچنە بەکارش باوەری.
  30. 30.  هیتە: هیتێ: هیتێ کڵاشیٛش ئەسێ. هیتێ گورەویٛش هەنیٛ.
  31. لنگ: لنگێ: لنگێ: لنگیٛو گاوش هەن پەوکای هیتەش پەنە نمەکریوٙنە. دویٛ لنگیٛ گاویٛش هەنیٛ پەی هیتیٛ خاسیٛنیٛ. لنگیٛو پاڵاش گم کەردەن.
  32. لزگ: لاسیقێ دوە لزگم ئەسان. لزگ: شیپ. شییپانو بەرەی یانی هەردویٛ لاو بەرەی
  33. تەنەکە: تەنەکێ گەنمیٛ، تەنەکێ ئاوی. چی دمایەو سەتڵەیچ پەیڎا بیە تا یاووٙ لاو جامڵکەی و پەرداخی…
  34. قازانە: قازانچە: قازانیٛ ساوەر، پەتڵە، قازنچیٛو برنجینە. دویٛ قازانیٛ پەتڵەم گرینان، قازانیٛو کەشکەکم کەردەن.
  35. تەغار: تەغارێ گەنمیٛ و یەویٛ. تەغارێ دە تەنکیٛ بیەن.
  36. تەن: تەنیٛ گەنمیٛ، تەنیٛ هەناریٛ. تەنیٛو هەزار کیلوێن.
  37. خەرار: خەرارێ سمەری، خەرارێ لوٙ، پەی ئاڵفی. خەرار پسەو جاجمیٛ چنیوٙنە بەدەزگا. دماتەر بیەن بە گوننی خەت سور و گوننی خەت کەوە. شەڵتە.
  38. هوٙڕ: پیٛسەن خەراری، ورازێنیٛ یۆیرە، دویٛ لنگیٛن، هاردیشان کەردەنەنە، هوٙڕ، پسەو جاجمیٛ وەش مەکریوٙنە.
  39. مانیٛ: مانیٛ پوسینە پەی پیمانەی بەکار ئاومێنە، مانێو گەنمیٛ. پەڕو مانیٛو تسیٛش کەندیٛ.
  40. ڕەشکە: ڕەشکیٛو سمەری، تایبە بیەن بە سمەر و گزرەی و لوٙی.
  41. هوٙشە: هوٙشیٛو هەنگوری، هوٙشەهەڵو،
  42. کوٙڵ: پەی ئەژمارای ئا چیٛوانە کە بە کوٙڵیٛ هوٙرمەگیریان: کوڵێ تەماکوٙ، هەرپاسە بڕێ چیٛوێ پیمانە نمەکریان وەلێم مەواچی: کوڵێ مەمنون، کوڵێو سپاست مەکەرون. کوٙڵێ گلەییٛم هەنیٛ چەنەت. کوٙڵ ماناو جەمی بەخشوٙنە.
  43. بنکەش: بنکەشێو گیواو بارە پەی گاوەکیٛ.
  44. سەرشان: سەرشانێو هیٛزمیٛ بارە پەی سوٙبەکەی.
  45. بەحرایێ: بڕێ یاگیٛنە چیٛوێ فرەبوٙ جە پیمانە ئەژمارە نەیونە ماچا بەحرایێ بیٛ، بەحرایێ فرەبیٛ. وەلێم بە مەزننڎە، وەرجەسە نمەبوٙ.
  46. بەڵاهیٛرێ: پەی پیمانەی چیٛوی فرەی بەکار مەیوٙنە، وەلێم بە مەزندە، بەرجەستە نمەبوٙ
  47. گەزە: ویٛش گیٛرتەن گەزێ هەڵاوەو، یەریٛ گەزیٛ بیبینم پەی پیمە. پەی پیمانەو دریٛژین.
  48. 48.  سەر: دویٛ سەریٛ مەیم هەنیٛ، سەد سەریٛ بزیٛ مەرزەیٛش هەنیٛ.
  49. چنگڵە: سەبەتە: چنگڵیٛو هەنگوری، چنگڵیٛو هەنجیری.
  50. سەوە: سەوێ هەنگوری.
  51. تەڕیانە: تەڕیانیٛ گەنمیٛش کەردیٛ بە پەتڵە.
  52. نانەشانە: نانەشانیٛو نانش پەتەن. نانەشانیٛو برنجش کەردەن پڵاو.
  53. دامنە: دامنێ گەنمیٛ،
  54. چاک: چاکێ: وەرچاکە: چاکیێو، وەرچاکیٛو تەماکوٙم ماڵانرە، وەرچاکیٛ بایجانیم چنییٛنیٛوە.
  55. وەربینە: وەربینە و وەرلەشیمەو وەرچاکە یەک ماناشا هەن،
  56. لەشیمە: وەرلەشیمە: هەمان ماناو وەرچاکیٛ مەڎوٙنە.
  57. کلوٙ: کلوە: کڵوٙ قەنڎ، کڵوەو قەنڎی، پەی ئەژمارای قەنیڎن، هەرپاسە بە کڵوە خاکی مەواچمیٛ کڵوٙسن.
  58. کەلە: من بزانو تەنیا پەی کەلەو قەنڎی بەکار بریان.
  59. مووچە: پەی ئەژمارەو موچە نانین، مڵوچەکەردەی نانین، ئەوسا پەنج نانیٛ موچیٛو بیٛ، وەلێم ئیسە دویٛ نایٛ مەکەران بە موچیٛو منیاش یەخبەس.
  60. ژەمەن: ژەمەنی: پیمانەن پەی یەک ژەم واردەی. ژەمەنی نیەنە یانەشەنە.
  61. پوتە: پەی ئاوا ئاردەی، هەرپاسە گەنمیٛش پەنە پیمانە مەکریانیٛ.
  62. تیانە: یەک تیانە یاپراخی، پیٛسەن قاولەمەی.(هوٙرم گیٛرتەن)
  63. 63.  قاولەمە: قابلەمە، قابلەمیٛو دانەدووە، قابلەمیٛ دانولیٛ.
  64. دەوری: دەوریێ پەتڵە،  قاپ: پسەن دەوری، قابلەمە چینەیوە ئامان.
  65. هەڵیزە: پەی پیمانەو دوٙی ئەوسا هەڵیزە بیێنە: هەڵیٛزیٛ دوٙ، وەرهەڵیٛزیٛ دوٙ.
  66. کونە: کونە پیمانەو ئاویٛ بیەن ئەوسا: کونیٛ دویٛ کونیٛ ئاوی.
  67. خیگە: پیمانەو ڕوەنی:  ئیٛساڵ خیگیٛ ڕوەنی ویٛمانەش بیەن.
  68. جەواڎیٛ: جەواڎێو ئاوی فیٛنکەم واردە.
  69. مەتاریٛ: چی دمایەوە مەتاریٛ پەیدا بیە بەسیٛنیٛش لا قەدتۆ هەمیشە پەنەت بیٛ پەی ئاو واردەی.
  70. چەپاڵە: پەی پیمانەو زەمینی: چەپاڵیٛ زەمین هەن، وەختیٛونە کە زەمینەکە کەم بیێ و بیٛ ئەهمیەت بیێ.واچیٛنیٛ فەقیرە چەپاڵیٛ زەمینش بیٛ بەلام کەلکو هیچیش نەبیٛ.
  71. بموسە: یانی یەک دەست وەڵاش بکەریوە، پەی پیمانە و درێژی بەکار ئاومان، دویٛ بموسیٛن.
  72. یەسە: یەسیٛ، دویٛ یەسیٛ درێژەن، هەر ماناو بموسیٛ مەڎوٙنە.
  73. فرسەق: فرسەخ: فرسەنگ: پەی پیمانەو دریٛژی بەکار ئاومان بەتایبەت میانو شارەکان و وەڵاتەکان، فڵان شار چیٛگەوە 4 فرسەنگیٛ دورەن، فرسەنک  42کیلوٙمەتریٛن.
  74. ڕوێ ڕا: پەی پیمانەو دووری، مەواچیٛ: ڕواێ ڕادوورەن. دویٛ ڕویٛ ڕا ئیجا میاوی لاش.
  75. میتر: چی دمایەو جیاتی گەزیٛ متر پەیڎا بی، کە پەی پیمانەو دریٛژی و پانی بەکار ئاوامان، شونیەرە کیلوٙمتر و میل.
  76. هەنگامە: هەنگامە پەی پیمانە دریٛژی بەکار ئاومان، دریٛژی زەمینەکەی 20 هەنگامیٛ، وەلێم ئیسە متر یاگیٛش گیٛرتیٛنەوە.
  77. پا: چوار پێ و یەریٛ هەنگامیٛن، هەرپیٛسەو(فوت) ئینگلیزی جە پایچ کەلک گیریان پەی پیمانەو دریٛژی.
  78. دەمەژاو: تایبە پەی ویٛژەنی هەجیجی بەکار ئاومان. دەمەژاوێ ویٛژەنم ئەسان.(دەمەژاو، واتێوە ئامیٛتیٛنە جە واتیٛ”دەم+ ە+ ژاو)، دەم نامیٛنە، “ە” دلیٛبەندەن، ژاو، ڕیٛخەو چەمەو”ژاوای”ین.
  79. گرەم و کیلوٙگرەم: تازەپەیدا بیێنیٛ پەی کیٛشانەی.
  80. مەن: پەی پیمانەو گەنم و یەوی، کە یەریٛ کیلوێ بیەن. مەن بڕێ یاگیٛ هەورامانی بەکارش ماوەران، مەکروٙنە(کەوچە).
  81. تەوریٛزی: پەی کیٛشانەو گوٙشتی و میوەی و چیٛوانی تەری، کە وەراوەر بیەن بە یەریٛ کیلوا.
  82. مسقاڵ: پەی پیمانەو ئەندازەو چوی گولانەی بەتایبە تەڵاو زیو.( مسقاڵیٛ خەیرەت نیەنە). مسقاڵێ چوار گرەمیٛ و چیٛوێن.
  83. قیرات: پەی ئەندازەو ئەلماسی و مرواری کە 200 ملی گرەمیٛن.
  84. نوەی: جاری چامنەیچ بیەن نوەی پیٛسەو چیٛوێ ئەندازەگیری بەکار ئاوامێنە. بە تایبە تەڵا ورەتەینە. یام ئنڎەو دننە نوەیە کارم نیا پەنەت.
  85. بڕێ پیمانیٛ تەرچ بینیٛ کە مانای مەجازیەشان بیێنە: ئیٛنڎەو ماهەرێو شەقیٛش واردیٛ. ئیٛنڎەو گاوێ موەروٙ. ئیسە فرەو ئی پیمانان بەکار نمەیان و خەریکەن باوشان نەمەنەن، چون شیٛوەو ژیوای فاڕیان، پیمانیٛ و ئەژمارای تەر یاگیٛشان گیٛزتیٛنیٛوە.
  86. ڕوٙهیتێ: ڕوٙهیتێ زەمینم کاڵان.
  87. داڵیە: پەی شەق واردەین، دڵیێ شەقیٛم داچوٙری.
  88. داڵهیتێ: هەر داڵیەن و کوچێ درێژ کریانەوە.
  89. قەپان: قەپانێ برێنجم کیٛشتەن.
  90. قولانج: قولانجیٛو قوماش
  91. دانگ: یەک بەش جە شش بەشان، ششدانگ.
  92. قاژ: قاژێ شوتی.
  93. کوز: کوزێ کاڵەک.
  94. لت: لتێ نانە، لتێ کولیٛریٛ.
  95. لەت: لەتێ کاوەتری.
  96. پەڵە: پەڵێو شوتی، پەڵیٛو چناریٛ.
  97. کوڎە: چەمچەی دارینی گەورەن، کوڎێ دوٙ، پەی ساوەرگرینای چەمچەکەی مدەی دلیٛو قازەنەکیٛ.
  98. کەوگیر: کەوگیرێو برنجم پەی کەرەرە.
  99. قەتارە: قەتاریٛ تفی( تفەقەتاران) ئەوسا دورئیسەی قەتارێو تفی بێنیٛ جە باخەکوٙنەوە هەتا پەشتەو گوڵپی، مەچان شیٛخ حسامەدینی نیێنیٛ.
  100. توونە: تونێو هەناری، ڕیزێ هەنار.
  101. گروٙڵیە: دویٛ گروٙڵیێ موو، یەریٛ گرۆڵییٛ پەژم، بەن.
  102. گل: دویٛ گلیٛ ڕەنگاو ڕیٛس، بەن، پەی جاجمی.
  103. لەتەریٛ: یەریٛ لەتەریٛ پەژم.
  104. کەنوٙڵە: یەریٛ کەنوٙڵیٛ هاردی، دویٛ کەنوٙڵیٛ گەنمیٛ.
  105. باڎیە: باڎیێ ئاودوٙی سەرد.
  106. شانە: شانێو هەنگوین.
  107. سەردەس:دویٛ سەردەسیٛ نان.
  108. ملەوانی: یەریٛ ملەوانی بامیەی وشک.
  109. پل: پەنج پلیٛ گوشتم پەی بریٛژنە.
  110. لوولە: دویٛ لولە کەبابیٛم پەی بریٛژنە.
  111. بڵوٙسکە: چوار بڵوٙسکیٛ یەهەرم وارد.
  112. سیٛخ: دویٛ سیٛخیٛ گوشتی بریٛژیام وارد.
  113. نهوٙم: چوار نهوٙمیٛ یانیٛش وڕێ.
  114. قەوارە: قەواریٛو گجیم پەی بسانە.
  115. بنجە: بنجێو بەرزەڵنگ.
  116. لەمە: با لەمیٛو تفی بوەرمیٛ.
  117. پیاڵە: پیاڵێو چایش واردەو.
  118. چەمچە: دویٛ چەمچیٛ چاشتیش واردە.
  119. کاڎان: کاڎانێو سمەریش هەنیٛ بەشو ئیساڵو ئاژەڵەکەیش مکەران.
  120. خەرمان: خەرمانێ گەنمیٛ.
  121. گونڎی و گونیلە: گوندیلێ ساوەر.
  122. دڵق: دڵقێ پیازی.
  123. دەرزە: دەرزێ لوٙ.
  124. گوٙزیٛ: گوٙزێ ئاوی چیێ.
  125. پوشە: پوشێ خورماویش هەنیٛ بەشو ئی زمسانیشە مەکەران.
  126. سندوٙق: سندوٙقیٛو چای.
  127. کارتوٙن: کارتوٙنێ جگەریٛ.
  128. گڵوٙز: گڵوٙزێ جگەریٛ. پاکەتیٛو جگەریٛ.
  129. قتوە: قتوێ ڕب.
  130. همار: هماریٛو بریٛنج.
  131. لەگان: لەگانێ تریت.
  132. پرزوٙڵ: پرزوٙڵیٛو نان.
  133. هەنجیر: هەنجیرێو گوٙشت.
  134. کاژە: کاژێوە وەروە وارێنە.
  135. ژاڵە: ژاڵیٛوە وەروە.
  136. وەریٛسە: وەریٛسێو زەمین.
  137. شیشیٛ: دویٛ شیشیٛ ڕوٙگنار.
  138. گولە: دوانزە گولیٛ بایجانە سورلێم کەردیٛنیٛ.
  139. قەڎ: یەریٛ قەدیٛ بامیەم کەردەن.
  140. ماکاو: چوار ماکاویٛ تەماکوٙم کەردەن.
  141. نیٛراو: دویٛ نیٛراوێ تەماکوٙم نیان.

سەرنجە: نیشانیٛ(ێ، یوٙ) هەردویم بەکار ئاوردیٛنیٛ تا وانەری هەورامی زوان سەرنجەشان بدوٙنە کە هەردوی بەکار مەیانیٛ پەی تاکی نیٛری، چیٛوێ کە نەژناسە و تاک بوٙنە ئی دوە نیشانیٛشە مەگنان سەرش.

د. ناجح گوڵپی 22/5/2020

 hewraman
Load More In ویەردە و هەورامانی

وەڵامێک بنووسە

پۆستی ئەلکترۆنیکەت بڵاو ناکرێتەوە . خانە پێویستەکان دەستنیشانکراون بە *

بابەتو دماتەری

دیوانو میرزا شەفیٛعی کولیای چاپ و پەخش بی

دیوانو میرزا شەفیٛعی کولیای چاپ و پەخش بی ئی هامنە ڕاوەبەری ڕوٙشنویری و هونەرو هەڵەبجەی کو…