یانە ویەردە و هەورامانی نامیٛ و مەسەلیٛ نامە نیای زەڵمەنە

نامیٛ و مەسەلیٛ نامە نیای زەڵمەنە

171


نامیٛ و مەسەلیٛ نامە نیای زەڵمەنە

د. عەلی  زەڵمی
ئی بابەتە سەرو دەگاو زەڵم نوسیان بەڵام ئەگەر زەڵمەکەی لابەری هەر دەگیٛوە تەرو هەورامان و دیمو ئیٛراقی وزی یاگیٛش هەر گونجیوٙ، بەتایبەتی دەگاکاو هیٛڵانپیٛ، هانەوقوڵی، دەرەو مەڕیٛ، ئەحمەڎاوا، سەرگەتە، هانەودنیٛ، و تا رادیٛ گوڵپ چون ئی دەگیٛ هەم جە رووەو جوگرافیای هەم جە رووەو میٛژووی سیاسیەوە یوٙوە نزیکیٛنیٛ.

لاو زانستو کوٙمەڵناسیوە نامە نیای گرنگی ویٛش هەن، هەرپاسە لاو کوٙمەڵناسەکاوە ئانە گرنگ نیا فڵانە نامیٛ چکوٙوە ئامیٛنە و یان ماناکیٛش یانی چیٛش، بەڵکوم ئاڎیٛ ئانەشا لاوە گرنگا کە پروٙسەو نامە نیاکەی چیٛشا و رەنگدانەوەو نامیٛ سەرو تاک و کوٙمەڵگەی چەنینا؟ یانی پیٛسە مەسەلیٛ کەلتوریی و شوناسی یاگیٛ اهتماماتیشانە. بەتایبەتی وەختیٛ میٛ سەرو نامیٛ پەیوەست بە چین و توٙی و هەرپاسە مەسەلیٛ جیٛندەری. من چی کورتە نوسیتەینە گەرەکما واچو نامیٛ جە زەڵمەنە رەنگدانەوە و کوٙمەڵگەکەین و شوناس و دەگیٛش کیٛشتەن رەنگا ئینەیٛچ راس بوٙ پەی گرد و دەگاکاو، گیٛرە تەمامو کوٙمەڵگەی کوردی. من ئی رەنگدانەوەی شوناسەم نامیٛ نیان سوڕی بازنەیی پروٙسەو نامیٛ نیای کە ماوەو ١٥٠ ساڵیٛش پەنەمشوٙ، یانی زەڵمنە پروٙسیٛەوە هەڕەمەکی دەسش پەنە کەردەن پەی نامە نیایی ئا پروٙسە ملوٙ دلیٛ کوٙمەڵیٛ گوٙڕانکارییٛ و دماتەر گیٛڵوٙوە پەی هەمان سوڕو سەرەتایی کە مەسەلیٛ هەڕەمەکی و ویٛشۆن. spontaneously
دەگاو زەڵمیینە پیٛسە گردو دونییٛ نامەکیٛ بەهوٙ و کاریگەری ئاینی، و چین و توٙی کوٙمەڵایەتی و ئایدیوٙلوٙژیای ئاینی و نەتەوەیی وهەرپاسە مەسەلیٛ ژیوگە و شیٛوەو ژیوای لادەگا و شار کاریگەری ویٛش نیانەرە. بەداخەوە ئیٛمە رەنگا بەهوٙ ئانەیۆ دکوٙمیٛنتما نیا وەردەسەنە، چونکە مەنتیقەو ئیٛمە کەشی و دوورە دەست و حدودی بیەن توٙمار و نامیٛ جیلە کوٙنەکاما نیا، مەسەلەن هنو لانی کەم ٢٠٠ ساڵیٛ چیٛوەڵتەر. بەس نامیٛ ئا جیلەی من ویرم میٛ و ئەژنەویٛنم جە نامیٛ پیای: حەمە لاو، حەمەڕەحیم ، حەمە مین، حەمەجان، حەمە کەریم، حەمە سەعی، حەمەخان، حەمە ساڵح، ئی نامیٛ هنو ئاوەختەین کە قوٙناغی ئاینی زاڵا، بەڵام ئاینی میللی، پەوچی پاڵو نامە ئاینەکیٛ یا پاشگریٛ ویٛمانەش چەنین یانی زوانوهەورامی (پیٛسە حەمە خان، حەمەلاو) یا گوٙڕنکاری ئامان سەرو نامە ئەسڵەکیٛرە، هەورامیان، ( پیٛسە حەمە مین کە محمد امینا ویٛش). بەنسبەتو ژەناوە، چیٛوەکە جیاوازا هەڵای قوٙناغە هەورامی و ویٛشۆکە، زاڵا ، کاڵیٛ، لەیلیٛ، جەهانە، سوٙسەنە، پەسەنڎە ( کە فرە نامیٛ وەشەنە)، رەعنا، گەوهەرە، مینا، ئاڵتونیٛ، خاتوونە، گوڵیٛ، خەوشیٛ.
دماتەر چەنی جیلو چلەکا و پەنجا و شەستەکا و نامیٛ پیایا فراوانتەر بوٙ واڕیایش میٛ سەرەرە. حەسەن و حسیٛن و سدیق، کەمال، عومەر، عوسمان، محمد، ئەحمەد، فاروق، بکر، هادی ، عەلی ، رفیق، ایوب، هتد. نامیٛ ژەنایچ فاڕیا پەی فاتمە، عایشە، مەحسیٛ، کوبرا، توبا، سەیفورا، سرەیا، زەهرا، حەسیبە، خەدیجە. یانی چیٛگەنە ئی جیلە کەوتیٛنیٛ چیٛر تەئسیرو مەڵاو یا باو باپیر ویٛشا یا دەگاکاو دەوروبەری کە بەگردینی دیندارییٛ میللی زاڵا، رەنگا دلیٛ ئی جیلەینە جگە کاک نەریمان و لالوٙ حەمەسەعی ( خوا عەفوەش کەروٙ) کەسی تەر نەبوو نامیٛ جبەرو ئاینداری باویش بوٙ. بەڵام ئینە بە ئاسانی واڕیوٙ جە جیلەکاو دماتەری، شەستەکا و حەفتاکا تا ئاوەختە دەگا گیریوٙرە پەی خورماڵی. یانی وەختیٛ  زەڵم بەهوٙ سەیرانگاکەیشوٙ یا بەهوٙ مەسەلیٛ کوردایەتی یا بەهوٙو ئاموٙ شوٙی و تیٛکەڵی هەرمانیٛ، ئیتر گنو چیٛرو ئا تەئسیرەیە، مەسەلەن لالوٙ شەمسە خوا (ع.خ) ، سامان و سیروانش هەنیٛ، چونکە کابریٛوە تجار بیەن و ئاموٙشیەش بیەن، لالوٙ عەلی مینەلەی ئاوات (خ.ع) هەن بەهوٙ ئانەی پارتی بیەن جە شوٙڕش و ئەیلولینە، مەلا قار شاهوٙ، لالوٙ حاجی حسیٛن نوٙشیروان و بەختیار، لالوٙ حەمەسەعی دیسان مەریوان و کەیوانش هەنیٛ، لالوٙ حەمە خوٙشە سەرکەوت و لالوٙ حەمەو مەتی خوٙشەی دیاری، کاک حەبیب بەختیار. جە کناچانە ، ئانەی من بزانوو لالوٙ عەلی دیسان، رووناکەش هەنە، حاجی حەسەن پەخشانە، نەسرینە، لالوٙ مەعە گەلاویٛژە و زارا، لالوٙشەمسە شەهلا، مام توٙفیق نازیٛ، حاجی محەمەد شەبوٙ، نەسرینە، ئیٛمە سروەما بیٛ، یانەو مام سدیقی شەرمینە و نەرمینە، دڵنیانا فرەتەر هەن من رەنگا نەشناسوش.
بەڵام دماتەر کە دەگا میٛرە خورماڵ پەی ماویٛوە کوڵی ئاجیلەی کوٙتایی حەفتاکا کە جە مجمع جە ئەیی با هەر سەرو هەمان ریتمو ئا ناماو سەری ملا رارە نامیٛ کوردییٛ منیا. ئینە دیارا فرە مەخواینوٙ، ساڵەو هەشتاکا دماو ئانەی شوٙڕشو گەلاو ئیٛرانی سەرگنوٙ و بوٙ بە پاڵ پەشتیٛ خاسی پەی سەر وردای جموجوڵی ئیسلامی و بەتایبەتی زینڎە کەردەیۆ خانە وتەکیٛ اخوانی جە هەڵەبجە و شارەزوور و خورماڵ دماو ئانەی جە لاو حزب و بەعسیەوە هەرمانەشا مدرابیٛ دلیٛ راسە و حەفتاکا. ئیتر تەوژمیٛ تەر جە ناما دلیٛ زەڵمیانە سەرش وردا کە رەنگدانەوە و ئا سەردەمەی بیٛ و هەتا ئەخیرو نەوەدەکاش خواینا، ئانە بیٛ وەڵیٛنە جە راو ئیخوانی و دماتەر حرکەی ئیسلامی و جنداللە و دماتەر کوٙمەڵ، زەڵمییٛ فریٛ بییٛ لایەنگرو ئی حزبا و نەک هەر زاروٙڵیٛ ویٛشا هنو کەسو کاریشا نامیٛ ئیسلامیٛ عەرەبییٛ نییٛ، ئانەبیٛ شەپوٙلیٛ فریٛ جە زوبیر و عوزیٛر، سوهەیب، احسن، احسان، اسامە، خوبیب و سەعد، بلال، مسعب، حمزە،مومن و مسلم.  پەیڎێ بییٛ ( جا سەرئامێو هەن هنو لالوٙ عابیی (خ ع) ئاوەختە فەراش بیەن خەسخانە و خورمالینە ئیسە وەختش نیا سەرش بلمیٛ بەس پەیوەندیش بە باسەکەیوٙ هەن) جە نامیٛ کناچاشنە، نوسیبە، ئەسما، خەولە، کەوسەر، خەنسا، هدا و هدیە، بشرا، شەیما، رقیە . چیگەنە گیٛڵایوٙ سەیر هەن یاگیٛ ویٛشا ئاماژەش پەنە دەیمیٛ هەر چەنی جە جیل و دەیەکاو سەدەو ویسی و ویسەکا و سیەکا و چلەکا تیٛکەڵی بیٛ جە بەین و ئاینی میللی و فەرهەنگ و هەورامی پیٛسە نمونە و حەمەخانی، چی جیلەچنە، تیٛکەڵی بیٛ بەڵام بەین و ئاین و زوان و هەورامی نا بەڵکو بەین ئیسلام و کوردینە، پیٛسە: ئاسوٙ، نەورەس، پەیام ، راستگوٙ، ئاسودە، سپیٛدە، بەخشندە و مهرەبان، ریناس، باوەڕ، بڕوا، هتد..
دیارا پەی جیلو دووە هەزارەکا جە فرە ویاریٛوە ئەرەفاڕیای ئامان سەرو زەڵمیرە و ناوچەکەی بەگردی، مەسەلەن کوٙمەڵی ئیسلامی و جند ئسلام و ئەنسار چا مەنتیەقەنە نەمەنیٛ هەرپاسە خەڵک رووەش کەردە سلیٛمانی و بەجوٙریٛ جە جوٙرەکا کریایوٙ رووەش دا. هەرپاسە مەسەلیٛ گەشتوگوزاری ( دیارا من سەرنجەی فرەم هەن سەرو ئینەی بەڵام ئیٛگەیاگیٛش نینە) وە مەسەلیٛ ئاوەدان کەردەیوٙ و مەسەلیٛ ببیەی ئەندام جە حزبەکای تەرینە جگە ئیسلامیەکا و مەسەلیٛ مەرزیاریە و واڕایای فکری و فەرهەنگی کاریگەریشا بی سەرو نامە نیای. سەربارو ئانەیشا مەسەلیٛ تەرە کە یاگیٛ سەر مرداینە ئاڎیچ هەڵمەتەو یاونەرەکا و کەلتوری گیٛڵایوٙ پەی رەسەنایەتی هەورامانی و کەلتورو هەورامیەکا و زوان و شیٛوە ژیان بی بە یاگیٛ یاوانەرەکا و نویستەی جە لایەن نویسەریٛ فریٛ و دەزگاکا و یاونای و سەنتەرە کەلتوریەکا، ئینەیچ هوٙشیاری گرنگش دروست کەرد . من بزانوو ئیسە دلیٛ زاروٙڵەو جیلو هەشتاکا و نەوەدەکا ( یانی ئەڎا و تاتە موالیدی ١٩٨٠ تا ٢٠٠٠) نامیٛ زاروٙلەکاشا تا رادیٛوە هەورامیٛنیٛ پیٛسە ( هوٙرام، ئاروٙ،هوٙنیا، ژیوار، ژیوا، دریان ، داریان ، دامگا، شکار ، شەنیەر، لالوٙ، هامنوٙ، ) یانی گیٛڵینیٛ پەی سەردەمو ویٛ بەویٛ بەڵام ئیجارە بە هوٙشیاریی و ستراتیژیەوە. جە ماوەو سەد ساڵانە سوڕیٛ نامە نیای وینی دلیٛ زەڵمینە و ئا سوڕە رەنگدانەوەو باری سیاسی و کوٙمەڵایەتی و ئاینی و جوگرافی دەگیٛ و ناوچەکەین. دما قسە، یەک چیٛو هەن کە تایبەتا بەزەڵمیا جە مەسەلیٛ نامە نیانە و من وەڵتەر باسمکەردەن، ئاڎیچ وەڵگیٛ و (حەمە) چەنی نامیٛ یەکەمی کە ئینە تەقریبەن دلیٛ گرد جیلەکانە دیارا و فرە زەڵمیانەن فرە کەم وینیوٙ یاگیٛ تەر ،رەنگا هەر موسیقا و زوانی بوو، ئیتر هەرمانەش گەرەکەنە بزانی چگوٙوە ئامان. ( حەمە زاهیر، حەمە دارا، حەمە نوٙشیروان، حەمە جەوهەر، حەمە غازی..).

سەرنجە: رەنگا نامیٛ  نەگنا دلیٛ ئی دابەشکەردە میٛژوویە، بەڵام چیٛگەنە باس و حالەتی کەرمیٛ نەک چیٛوی دەگمەن..

 hewraman
Load More In ویەردە و هەورامانی

وەڵامێک بنووسە

پۆستی ئەلکترۆنیکەت بڵاو ناکرێتەوە . خانە پێویستەکان دەستنیشانکراون بە *

بابەتو دماتەری

دەس؛ ئا واتیٛ، هەکە جە دەسیوە مەدروسیانیٛ

دەس؛ ئا واتیٛ، هەکە جە دەسیوە مەدروسیانیٛ دەس… با  زوانەکەما  ویر نەشوٙو و…