یانە زوان ئیزافە؛ زوانو هەورامینە

ئیزافە؛ زوانو هەورامینە

127

 ئیزافە؛ زوانو هەورامینە

 ئیزافە؛ وستەی سەر، نامێوە یام زیاتەر مڎەی پاڵو نامێوە تەریٛ یام یاگە نامێوەتەریٛ، بە یاردی سازەو ئیزافەی. نیشانیٛ “سازە” حەرفو ئیزافەی پا نیشانیٛ مەواچان هەکە “مزاف و موزاف الیە ” پیٛوەرە بەسوٙوە ،پەیوەندی هنو ویٛ، قەومایەتی، خویٛشی، تایبەمەندی چیٛوێ، ڕوٙشنکەردەی بابەتیٛو، وەنەشیەی ئەو چیٛوێ، نیشانە مڎوٙ،  نامیٛ یوەمە مزافەن هەمیشە وەڵیٛوە مەیوٙنە، نامیٛ دوەمە، مزاف الیە، دماوە مەیوٙنە جە ڕستەنە. زوانو هەورامینە بەیەریٛ تەشکیٛ ئیزامە مەدروسیوٙنە، دویٛ جوریٛشان بە نونگەو سازەو ئیزافەیوە مەکریانیٛ، ئەویچشان بە بیٛ سازە، دویٛ سازیٛ یام نیشانیٛ ئیزافەی هەورامینە(و، ە)ن. وەلێم واو جەگردی بەکار تەرەن. گردو زوانە ئاریەکان بە سازەو(ی) یام کەسرە، یام بیٛ نیشانیٛ وەش مەکریوٙنە، تەنیا زوانو هەورامین کە بە (و) وەشش مەکەروٙنە، تەنیا یەک واو، سەرنجە مدەیمیٛ بڕێ نویساریٛ ئی سازەیە مەکەران بە دویٛ واویٛ، وەلیٛ من بەڕاسش مەزانون کە بەیەک(و) وەش بکریوٙنە، چونکە واتما (و) یانی یەک واو، کە میانو دویٛ نامانە مەیوٙنە، ئەوەجەش بە نویستەی دوە واوی نیەن دماو ئا دەنگاوە کە(نتم)یٛنیٛ، کوٙنسونانتیٛنیٛ، سامتیٛنیٛ، چون مەوینمیٛ زوانو کوردی و فارسی تەنیا بە یەک(ی، کەسرە) دروسش مەکەران.  واو مەشوٙ بلکوٙنە موزافەکەیرە، یام نزیکشۆ بنویسیش تا جە (و) بەستەی جیابکریوٙە. وارۆ چنڎە وردەکاریێوە مەوزمیٛ وەرو چەمان پەی زیاتەر ئاشنا بیەی جە تەشک(ئیزافەی- وستەی سەر).

هەواو هەورامانی سازگارەن .

چوخەو ڕانکو هەورامانی فرە ڕەنگیٛش هەنیٛ .

 تەختەو بەڵقیسیٛ ئینا دەرەو هانەگەرمڵەی.

شاهەنگ جەهەنگەکانی تەری گەورەتەرەن .

باخو من وەشتەرەن. تاتەو من، ڕوٙسەمو زاڵی.

چڵو درەختی. گڤەو سیاووای

دەگاو گوڵپی، سەرزەمینو هەورامانی.

پەڕەو گوڵی، ونەو لووتیٛ

چەمو ڕەحمی، ڕەحمو خوڎای، پاو شادی

گرد واتیٛوە زوانو هەورامینە کە بە نویسەی دەنگدار یام بیٛدەنگ(کوٙنسونانت، ڤاوڵ) دمایش ئامابوٙنە فرە بەئاسانی (و) ئیزافەی هوٙر وٙمەگیروٙنە. تەنیا کرکە دەنگدارەکان مەنویسونە(ا، ە، و، وو، وٙ، ۆ، ی، یٛ، ێ)، بە ڕەگەزی نیٛرو مایوە هیچ جیاوازیٛ نیەنیٛ. ئانە هیچ فاڕایەو ڕووە نمەڎوٙ و پێسەو ویٛش مەنوٙوە: وەڵاتو من، خەتاو توٙ، وەنەوشەو دەرەی، گاوو هیتیٛ،  گاوەو شوٙتی، چروٙو نەرەی، تاتەو شمە، تاتەو تاتەیم، ویارایو هەورای. هەشەو وەتلەی، ژەرەژەو هەورامانی، کناچیٛو هەورامانی. تەنیا ئەچا واتانە کە دمایشان بە(وو) مەیوٙنە، دوە واوەکە مەناوە چون نمەکریوٙنە ببان بە یەریٛ واوێ: بەلوو کەشی، ژووژوو دەشتیٛ، موو لوتیٛ(ئینە یوٙشان واوی ئیزافەن). یانی بە کوڵی و پوختی ئیزافە زوانو هەورامینە چ بە کرکەی نتم، یام کرکەی دەنگدار دمایش ئامابوٙنە هیچ جیاوازیش نیەن هەمان یاساش سەپیوٙنە ملرە کە یەک(و) پەیش زیاڎ مەکەرینە، ئەگەر بکەریشان بە دویٛ واویٛ ئانە زیاڎە خەرجەن.

بڕیٛ نامیٛنە متاوینە جیاتی (و) سازەو(ە) بەکار باوەرینە، ئەگەر هەردوە نامەکیٛ بە کرکەی نتم دمایشان ئامابوٙنە یام مزاف بەکرکەی دەنگدار دمایشان ئامابوٙ (بارە هیٛزم: بارو هیٛزمی. دەمە خاکەناز: دەمو خاکەنازیٛ، گوڵە گەنم: گوڵوٙ گەنمیٛ، سەرەلەتەرە: سەرەو لەتەریٛ). ئەپی دوە تەشکە وچیانە، وەلێم وەڵینەکەشان باوتەرەن.(بارە هیٛزمش بنیە وەنە خشەش نمەیوٙنە). یانی هەر دەسە واتیٛو(مزاف و مزاف الیە) جە ڕستەن کە بە(ە) وەش ببوٙنە مەشوٙ بە جوٙرەکەی تەریچ بگونجیوٙنە بواچییٛنەش، ئیٛنڎا هەڵەن، گجار چەنی سیفەو مەوسوفی تیٛکەڵش مەکەرمیٛ، وەلێم هەکە هورش مەویٛڵنیوە مەزانینە کە  سیفەو مەوسوفەن، پیٛسەو(کەوامەخمەڵ: کەوای مەخمەڵ).

ئەگەر دما نویسەو موزافی(ا) دەنگداری دریٛژ بوٙ، ئاوەختی نیشانیٛ ئیزافەکەی(و) گمە مەبوٙ: گەڵامیٛو: گەڵاو میٛویٛ .

ئەگەر دما نویسەو موزافی(و ، وٙ، ە) بوٙ دەنگدارە کوڵەکە یام نیشانەکیٛ تەرێ یوٙشا لامشوٙنە: گاو+و+هیت:گاوهیت: گاویت، متاوی بواچی گاوو هیتیٛ. کوٙو شاهوٙی: کوٙ شاهوٙی.

ئەگەر دما نویسەو موزافی(ی، یٛ) بوٙ ئانە نیشانەکیٛ گمە مەبوٙ و دەنگداری کوڵ بەرمەگنوٙ: (ولی+ ە +هەنار. ولەهەنار: ولەو هەناری ) (مریچڵیٛ+ ە +ڕاوە—مریچڵەڕاوە: ڕاوە مریچڵە: ڕاوەو مریچڵیٛ) .

 دەنگداری کوڵ(ە)  هەرمانە مەکەروٙنە سەرو دما نویسەو موزاف الیە:

  1. ئەگەر دما نویسەو موزاف الیە، دەنگداریٛ بان(ا، و، وو، وٙ، ە ،ی) ڕەگەزشان نیٛر بوٙ ئانە دما نویسە، پیٛسەو ویٛش مەمانوٙوە، نمەفاڕیوٙن، وەلیٛ میٛڵیٛنە مەفاڕیونە: وەرە + ە+ کەوا =وەرەکەوا ” ئەوسا کەوای بیٛ وەر نەورازیٛنمیٛ” توٙکڵ + ە + بەلوو = توکڵ بەلوو. توٙکڵو بەلووی. توٙکڵە بەلوو پەی ڕەنگ گیٛرتەی خاسەن. یاگە پاڵای دلیٛو وەرویٛنە بەرمەشوٙ.(یاگیٛو پاڵای).
  2. ئەگەر دمانویسەو موزاف الیە، دیاروز(ە، ی، یٛ) بوٙ، ڕەگەزشان ما بوٙ ئانە گمیٛ مەبان: لانە + هەشە: لانە هەش(هەشە لان). ئا کەشە پەڕەن لانە هەش “بوٙڵە + هەنگوری: بوٙڵە هەنگور: بوٙڵە هەنگور مەلوٙ دەمشەرە. ساقە+ هەڵوچیٛ: ساقەهەڵوچە. ساقە هەڵوچە سوتەیش وەشەن. (لانەو هەشیٛ،  بوٙڵەو هەنگوریٛ. ساقو هەڵوچیٛ،) ئەپی تەشکەیچە متاومیٛ بواچمیٛشان.
  3. ئەگەر دمانویسەو موزاف الیە نتم بوٙ هیچ فاڕایێوە ڕووە نمەڎوٙن، پیٛسەو ویٛش مەنوٙوە: ساقە + هەنار: ساقە هەنار، ساقە هەنار وەرگەو سەرڎای مەگیٛروٙن. نیشانیٛ ئەشناسەی و نەشناسەی چەنی جەمی مەلکوٙ مزاف الیەرە چی وەختەنە، گوڵەگەنم “گوڵەگەنمەکەم پرونارە، گوڵە گەنمێوم پرونارە، گوڵە گەنمێم پرونارە. گوڵەگەنمیٛم پرونێرە، گوڵە گەنمەکیٛم پرونێرە.

مزاف و مزاف الیە و جەم و سازەو ئەشناسەی

مزاف، نیشانیٛ جەمی و سازەو ئەشناسەیش مەلوٙنە سەر، پیٛسەو: کتیٛبیٛو من، کتیٛبانو من، کوڕانو من، کوڕیٛو من: کتیٛبەکیٛو من، کوڕەکانو لالوٙ حەمەی، کوڕەکیٛو لالو ئەحمەدی.

هەرپاسەیچ مزاف الیە، تەشکو جەمی هوٙر مەگیروٙنە چەنی تەشکو ئەشناسەی، پیٛسەو: هانەو ژەنان،: هانەو ژەنەکان: سەرەو توتان: سەرو توتەکان، مەڕەو گاوان: مەڕەو گاوەکان مەڕەو دەرویٛشان: مەڕەو دەرویٛشەکان(هانەو ژەنا: هانەو ژەنەکا، مەڕەو گاوا: مەڕەو گاوەکا. گاوەلە بیٛریٛ ئاماوە سەرەو توتاش کڕناوە).

ئیزافەی بیٛنیشانە: وستەی سەری بیٛنیشانە

زوانو هەورامینە فرەو جاران مزاف و مزاف الیە شوٙنەو یوٙترینیرە مەیا بیٛئانەی هیچ سازێوەیام حەرفێ ئیزافەی ببوٙنەمیانشانە: شا+هەنگ: شاهەنگ. شاهەنگ هەرکەی بجموٙ هەنگەکیٛ مەگنان شوٙنیش.  پوٙس+ کت: پوٙس کت فرە قایما. وستەی پاڵی بیٛ نیشانەنە دمانویسەو موزافی نمەفاڕیو، وەلیٛ ئەگەر مزاف الیە دما نویسەکەش(ی، یٛ، ە) دەنگداریٛ و ڕەگەزو مای بان، ئانە فاڕیای ڕووە مەڎوٙن:  توٙکڵ +وەزی =توکڵ وەز. توکڵ وەز بە وشکی وەش مەسوٙچوٙ. توٙم+ کولەکیٛ: توٙم کولەکە. بلوە پیاڵێ توٙم کولەکەم پەی بسانە.  پوٙس+ بزە –پوٙس بز. پوٙس بز پەی کونە وەشکەردەی بەکار مەیوٙنە. پوٙس کتە کەیچ هەر ئەپیٛسنەن. سەرنجە دەیمیٛ، ئەچی باریچنە کە بەبیٛ نیشانە ئیزافەما وەش کەردەن، هەم متاوی بکەریشانوە بە تەشکو(و)ی: پوٙسو بزیٛ، پوٙسو کتیٛ، شاو هەنگی. پاسە بوٙ سەرەکی تەرین سازەو ئیزافەی واوەن، ئەگەر (ە) و بە بیٛ نیشانەیچ وەشە ببوٙنە متاوی بکەریشانوە بە تەشکو واوی.

 ئیزافە و یاگە نامیٛ  

 هەر پیٛسەو نامیٛ مەکریوٙنە، بەنیشانیٛ چەنی یاگەنمیٛ ویٛسەریٛ، بەبیٛ نیشانیٛ چەنی یاگەنامیٛ لکییٛ، پەی وەرچەم روشنی نمونیٛ ماوەرمیٛوە:

نامەکیٛ بوٙ بە موزاف یاگە نامیٛ ویٛسەرە(جیا- نەلکیٛ) مەبوٙنە بە موزاف الیە: نامیٛ+ نیشانیٛ ئیزافەی+ یاگەنامیٛ نەلکیێ: وەڵاتو من وەشەن. زوانو ئیٛمە زوانێوە فرە کوٙنەن. باخەکەو ئاڎی تەمام پەرداخەن.

نامەکیٛ مەبوٙنە بەمزاف و یاگەنامیٛ لکیێ مەبوٙ بە مزاف الیە، وەلێ بە بیٛ نیشانیٛ ئیزافەی وەش مەبوٙنە: نامیٛ+یاگەنامیٛ لکیێ: یانەما ئینا بەڵخە. تاتەت گیٛڵای گیٛڵیٛ شوٙنیترە. تاتەت مەگیٛڵای مەگیٛڵیٛ شوٙنیترە.(یانەو ئیمە ئینا بەڵخە. تاتەو توٙ مەگیٛڵای مەگیٛڵیٛ شوٙنیترە).

 ئیزافەی چەپەوانە:

 ئیزافەی پیٛچەوانەیچ هەن، یانی موزاف الیە ئامان یاگیٛ موزافی و کەوتەن وەڵیٛ، هییچ نیشانێوە ئیزافەیچ بەکار نمەیوٙنە چەنیش: لالۆژەنی. ئوٙساژەنی. مەڵڵاژەنی. شیٛخ ژەنی. هیٛلیان ژەرەژ. ئینەیچ متاومیٛ بەتەشکو ئیزافەی کە واو بەکار بەیوٙنە بواچمیٛشان(ژەنەو لالوی، ژەنەو ئوٙسای، ژەنەو مەڵڵای، ژەنەو شیٛخی. هیلیانەو ژەرەژیٛ. هەمدیس ئانەی سەلەمنوٙ هەکە ئیزافە بە واو سەرەکین زوانو هەورامینە ڕەسەنەن، چون گرد جوٙرە لاوەکیەکیٛ متاومیٛنە بگیٛڵنمیٛشاوە سەرو ساختار و تەشکو ئیزافەی بە واو.

 ئەگەر سەرنجە دەیم زوانو گورانینە- هەورامی کوٙنەنە(زوانو شاعیرانو هەورامانی و تیکستەکانو یارسانی گرد بەڵگە نامە تاڕیٛخەیەکیٛ کە بە زوانو گوٙرانی نویسیێنیٛ نیشانیٛ ئیزافەی بە(و) نمەوینمیٛ. بە کەسرە یام هیچ نیشانێوە نیەنە.  نمونیٛ چی بارەوە مەوینمیٛ:

زکر خەیر توٙم نەهەرجا کەردەن     بەرمەڵا و زایع، ئیزهار بیٛ پەردەن[1] ئەگەر سەرنجەو ئی شیٛعریٛ دەیمیٛ مەشیا( زیکرو خەیرو توم..) ئەپیٛسە بیێ، وەلێم ئەچا سەردەمنە نویستەی ئەدەبی و پەخشانە پی ساختارە بیەن، مەوینمیٛ مزاف و مزاف الیە بە بیٛ نیشانە کریان.

موڵک غەریبیم بیٛ حەساب دیەن      داخ غەریبیم جە حەد بەرشیەن [2] تەماشە بکەردیٛ( موڵکو غەریبیم، داخەو غەریبیم) بە بیٛ ئیزافە دریێنیٛ پاڵو یوی. یانی زوانو گورانی- هەورامینە، چیٛوەڵی نیشانیٛ ئیزافەی نەبیێنە. وەلێم ئیسە هەورامی تازەنە بەکارش ماوەرمیٛ.

زوانو ئینگلیزینە سازەو ئیزافەی نیەن، بەبیٛ هیچ نیشانێوە دویٛ نامیٛ مەوزیانیٛ پالو یوٙی(halabja university زانستگاو هەلەبجەی، کەلتورو هەورامانیhewraman culture )

زوانو عەرەبینە سازەو ئیزافەی نیەن، دویٛ نامیٛ دریاینیٛ پاڵو یوی هەکە خویٛشیٛنیٛ، نامیٛ یوەمە پەنەش مەواچان(مضاف) نامیٛ دوەمە(مضاف الیە). هەمیشە مزاف نکرەن(نەشناس). مزاف الیە، یام مەعرفەن(ئەشناس) بە (ال) تەعریفی،  یام نکرەن تایبەتش کەری بە بە مزافیوە: پیٛسەو: نور الشمس قوی. اشم رائحە الورد. هذا كتاب التلميذ.  لبست ثوب قطن .

زوانو کوردینە پەنەش مەواچان، دیارخەری ناو: کە بە سازەو(ی) مەکریوٙنە، پیٛسە: قەڵەمی من. گەلی کورد. قەڵای ئامەد. یاگیٛ سەرنجیٛن زوانو کوردینە، ئیزافە و ساختو سیفەی هەردویٛ بە سازەو(ی) مەکریانیٛ.

زوانو فارسینە پەنەش مەواچان مضاف اليە، هیچ سازێوە بەکار نمەیوٙنە تەنیا کرکەو(کسرە) مەگنوٙنە میانو هەردوە نامەکیٛ. کتاب تاریخ. دوست شاهوٙ. باخ من. فارسیچنە بەهەمان شیٛوە تەرکیبی وەسفی بە کەسرە مەکریوٙنە.

دماقسیٛ: مەواچان زوانە هەمیشە شوٙنەو ئاسانتەرین ساختارینە مەگیٛڵوٙنە، تا هازێوە کەمتەرە بەکار باوەروٙنە، منیچ مەواچو زوانو هەوورامی- گورانی مەشوٙ تەنیا(و) بەکار باوەرمیٛ جە ئیزافەنە، چەنی(ە) و ئیزافەی بیٛ نیشانە،  چون فرەو زوانەکان یام بیٛ نیشانە مەکەرانیٛش یام یەک نیشانە. جا سەرنجە مڎەو زوانو ئیٛمەنە، چیٛوەڵ چنڎە نیشانێوە(سازێوە) بەکار ئاومێنیٛ پەی ساختارو ئیزافەی، پیٛسەو(و، وو، ۆ،وٙ)، دەمێوە مزاف بە کرکەی(نویسەی) نتم، کوٙنسونانت دمایش مەیوٙنە وەڵتەر دویٛ واو(وو) بە نیشانیٛ ئیزافەی نریانرە پیٛسەو(قەڵەموو هەورامانی، دەسوو خەیری) مەشوٙ چیٛولای بەیەک واو بنویسوٙنە. یام بڕێ دەگایو هەورامانینە کە مزاف بە نویسەی دەنگدار، ڤاوڵ دمایش مەیوٙنە، نیشانیٛ ئیزفەی مفاڕیوٙنە پەی(ۆ، وٙ)، پیٛسەو: کناچۆ من، تاتۆ ئاڎی، پردۆ گەڕیاتیٛ، بە ناموٙ خوای. ئەچی باریچنە هەمدیسان هەڵەن چون چەنی نیشانیٛ ئیزافەی (و) ی نمەیوە. من مەواچونە ئی جوٙرە قسیٛکەردەیە فرەئاساین دەمواچو مەردمینە بەکار بەیوٙ، وەلێم پەی نویستەی کارێوە هەڵەن. نویساری هەورامی مەشوٙ هەمیشە دڵە ورکیٛشبوٙ پەی ڕاس نویستەی، تەقەلا بڎوٙنە، بەزوانێوە بنویسوٙنە پەی گردیما دردە بوەروٙنە و چەنی دەسور و یاساو زوان ئەشناسی ناکوٙک نەبوٙنە، هەرکەس ویٛش بە خەمەوەرو دڵسوچنو زوانی مەنیوەرە مەشوٙ کەمێو ویریٛ جە ئاسانکاری بکەروٙوە، تەماشەو زوانەکانی تەری بکەروٙنە بزانوٙ چی گرد یەک نیشانەشان هەن یام هەر نیەنشان، مەشوٙ ئیمەیچ بکەرمیٛشەو بە یەک نیشانە کە (و)ن. دماجار ئەچی نویستیمەنە تەنیا مەبەستم ئانەن کە دوە واو بەکار نەیوٙنە جە ئیزافەنە، وەلێم(وو)  دەنگیٛوە، نویسێوە ویٛسەرەن زوانو هەورامینە فرە ئاسیین جە واتیٛنەو و کەردەنە بەکار بەیوٙنە ئەرکو ویٛش بوینوٙن.

د.ناجح گوڵپی9/5/2020


[1] میرزا ئەولقادری پاوەیی . محمەد رەشید ئەمینی1396 : 63

[2] بیٛسارانی.عەبدولا حەبیبی 1395:262

 hewraman
  • گەشت و گیٛڵ

    گەشت و گیٛڵ بنەڕەتو واتیٛ گەشتی جە چەمەوە(گشتن) فارسیوە ئاومان، (گشتن: “ن” مەس…
  • سازەی چالاک و ناچالاک و نیمەچالاک

    سازەی چالاک و ناچالاک و نیمەچالاک ئەگەر سەرنجەو  سازەکان بدەیمیٛ موینمیٛ بەشداری مەکە…
  • سازەو ئەشناسەی و نەشناسەی

    نیشانیٛ ئەشناسەی و نەشناسەی Definite & indefinite articles معرفە و نکرە  چی کوڵە …
Load More In زوان

وەڵامێک بنووسە

پۆستی ئەلکترۆنیکەت بڵاو ناکرێتەوە . خانە پێویستەکان دەستنیشانکراون بە *

بابەتو دماتەری

ئەژمارە و پیمانە و ئەنڎازە؛ کە جاران هەوراماننە بەکارئاومێنیٛ

ئەژمارە و پیمانە و ئەنڎازە؛ کە جاران هەوراماننە بەکارئاومێنیٛ  پیمانە و ئەندازە و ژما…