یانە ویر جیاوازی ناوەندگەرایی و ڕاوەبەری ئازادی(مه‌ركه‌زی و لامه‌ركه‌زی)

جیاوازی ناوەندگەرایی و ڕاوەبەری ئازادی(مه‌ركه‌زی و لامه‌ركه‌زی)

80

 جیاوازی ناوەندگەرایی و ڕاوەبەری ئازادی(مه‌ركه‌زی و لامه‌ركه‌زی)

 كوٙیار ڕەوف . ماسته‌ر جه‌ بەشو ڕاوه‌به‌رده‌ی – به‌ریتانیا

 به‌شو یوەمی

مه‌ركه‌زیه‌ت و لامه‌ركه‌زیه‌ت بابه‌تیٛوی فره‌ موٙهیما فره‌و جارا سەرش قسیٛ کریەنیٛ و نویسیەنیٛ و به‌ڵام كه‌م كه‌س به‌شیٛویٛوی ئه‌كادیمی قسیٛش سه‌ركه‌رده‌ن، بە تایبەت فرهو جارەکا کەسا ئاکادمیسیەنیٛ به‌شیٛویٛوە نه‌ته‌وه‌ گه‌ری و سوٙزداری وعاتیٛفی و دوور جه ‌زانستی قسیٛشا سه‌ركه‌ده‌رن. پوٙکە من کوٙشیەو کە بە یەریٛ بەشی سەرو ئی بابەتەیە بنویسوو. هیوام ئانەن کە سودش پیٛ وانیەرەکا بوٙ. مه‌ركه‌زیه‌ت و لامه‌ركه‌زیه‌ت دویٛ فوٙڕمیٛ جیاوازیٛنیٛ پەی ڕاوه‌به‌رده‌ی وەڵاتی، جه‌ سیستم یان فوٙڕمو مه‌ركه‌زیه‌نه‌ ده‌سه‌ڵات و ڕاوه‌به‌رده‌ی ده‌زگاكا گرد ئینیٛ چیرو كوٙنتروٙڵو حكومه‌ت و مه‌ركه‌زیه‌نه‌، بەجوٙریٛ گردو بڕیاره‌كا چاگوٙ به‌رمشان، به‌ڵام جه‌ سیستم و لامه‌ركه‌زیه‌نه‌ ده‌سه‌ڵات و ڕاوه‌به‌ری بەشیٛ بییٛنیٛ سه‌رو هه ریٛم و شارو پاریٛزگاكاره‌. حكومه‌ته‌ مه‌ركه‌زیه‌كیٛ فریٛشا تا ڕادیٛو پسه‌نیٛ یوٙی جه‌ شیٛوەو ڕاوه‌به‌رده‌یوٙ به‌ڵام ده‌سه‌ڵات و لامەركه‌زی ڕاوه‌به‌رده‌ی كانتوٙنه‌كا فره‌ جیاوازەن. هه ر كانتوٙنیٛوە و هه ر پاریٛزگیٛو و سیستم و تایبه‌تو ویٛش هه نش، په‌ی نمونه‌ی كانتوٙنیٛو ڕه‌نگای كیٛشه‌و كریٛ نشینی پاسه‌ چاره‌سه‌ر كه‌روٙن كه‌ نیمه‌و زه‌ڕو یانه‌ دروست كریایه‌كا پسانوٙ خه‌ڵكه‌كه‌ی و به‌ قه‌رز ئا نیمه‌یچشا چه‌نه‌ هوٙر گیٛروٙ، وه‌ ڕه‌نگا كانتوٙنیٛوی ته‌ر پاسه‌ چاره‌سه‌رو گرفتەو كریٛچیه‌تی كه‌روٙ، كه‌ زه‌مین بەشكه‌روٙن سه‌رو ئانیشا كه‌ كریٛ نشینیٛنیٛ و ویٛشا یایه‌ناكاش كه‌راوه‌، ‌ جوٙرو ویٛڕاوه‌به‌رده‌ی و لامەركه‌زی وەڵاتیٛو په‌ی وەڵاتیٛ ته‌ری فه‌رقش هەن ئه‌گه‌ر وەڵاته‌كه‌ دیموكراتی بوٙو وه‌ڵكوٙته‌ بوٙ جیاوازا جه‌ ووڵاتیٛوی ته‌ری كه‌ دیكتاتوٙرا و دماکەوتەن، ئه‌مریكا و چین هه ردویٛ سیستم و ڕاوه‌به‌رده‌یشا لامەركه‌زیا به‌ڵام جیاوازەن چونكه‌ ئه‌مه‌ریكا دیموكراتیا و چین دیكتاتوٙریا، ئه‌مه‌ریكا ئازادی ته‌مامش دان به‌ وویلایه‌ته‌كاو هه رویلایه‌تیٛو ویٛش پیٛ ویٛش به‌روٙ ڕاوه‌ جه‌ گرد وه‌ختیٛنه‌ ده‌سه‌ڵات و وویلایه‌ته‌كا كوٙنتروٙڵ نه‌كریان جه‌لاو مه‌ركه‌زیوٙ. به‌ڵام ڕاوه‌به‌رده‌ی جه‌ هه ریٛم و كانتوٙنه‌كاو چینی ده‌سه‌ڵات و هه ریٛمه‌كا سنوردارەن، هه ر بڕیاریٛ دریوٙ مشیوٙ ناوه‌ند ئاگادار بوٙ وه‌ هه ر هه ریٛمیٛو كیٛشه‌ش بی ناوه‌ند کوٙنتروٙڵش مكه‌ روٙ. وه‌ختو وەلابییەیوٙ ڤایروٙسو كوٙروٙنای جه‌ ئه‌مریكانە، ویلایه‌ته‌كیٛ بڕیار لاویٛشاوه‌ بیٛ كه‌ چه‌نی ڕوو به‌ڕوو ڤایروٙسه‌كه‌ی باوه‌،  ڕوٙ به‌ڕوٙ ژماره‌و قوربانیه‌كا وه‌ڵا كه‌ریٛوه‌، به‌ڵام وه‌ختیٛو كه‌ ڤایروٙسه‌كه‌ وه‌ڵا بیۆ جه‌ چین جه‌ هه ریٛمو هوبی و جه‌ شارو وهانی حكو‌مه‌تی ناوه‌ند تیمیٛوە سه‌ربازیش كیاست په‌ی كوٙنتروٙڵ كه‌رده‌ی ئاژەکەی و خه‌ڵكه‌كه‌ی وه‌ هه واڵ وه‌ڵا بیۆ كه‌ ئا دوكتوٙره‌ یه‌كه‌م جار هه واڵه‌كه‌ش وه‌ڵا كه‌ردەنوە حكه‌مه‌تو چینی كوشته‌ن و‌ هه ڕه‌شیٛش كه‌ردیٛنه‌ كه‌ هیچ كه‌سیٛو په‌یش نیا زانیاری بدوٙ بیٛجگه‌ جه‌ حكومه‌تی،‌ زانیارییٛ فریٛش شاریٛنیٛ جه‌باره‌و ڤایروٙسه‌كه‌یۆ. هه واڵیٛو وه‌ڵا بیوٙ كه‌ زیاته‌ر جه‌ یه‌ك ملیوٙن خه‌ڵكو چینی مه‌رده‌ن به‌ ڤایروٙسه‌كه‌ی به‌ڵام حكومه‌ت هه واڵه‌كه‌ش شارانوٙ پاسه‌ زانانشا كه‌ وه‌ختو وه‌ڵا بیه‌ی كوٙڤید ١٩ جه‌ چین زیاته‌ر جه‌ ملیوٙنیٛ خه‌ڵك ته‌له‌فونشا كه‌رده‌ن په‌ی كه‌سوكاریشا ته‌له‌فونه‌كه‌شا كوشیانوٙ ویٛچشا دیاریٛ نیه‌نیٛ.

مه‌ركه‌زیه‌ت چیٛشه‌ن ؟ جه‌ سیستمی مه‌ركه‌زیه‌نه‌ حكومه‌تو ناوه‌ندی یان مه‌ركه‌زی ده‌سه‌ڵاتی ته‌مامش هه ن سه‌رو گردو وڵاتیه‌ره‌، سه‌رو گردو هه ریٛم و شارو شارداریه‌كاره‌ هه ریٛم و شاره‌لیٛ كه‌مترین ده‌سه‌ڵاتشا هه ن یان هیچ ده‌سه‌ڵاتشا نیه‌ن. جه‌ فره‌و وەڵاته‌ كا ڕوٙژهه ڵات و دلیٛنی ده‌سه‌ڵاتی مه‌ركه‌زیا و ده‌سه‌ڵاته‌كه‌ ئیستیبدادی ومڵهوٙریا و ڕا نمه‌دوٙ به‌ به‌شداری كه‌رده‌ی خه‌ڵكی به‌شیٛوه‌ی دیموكراسی ته‌نیا جه‌ هوٙرچنیایه‌نه‌ به‌شداریشا په‌نه‌كه‌روٙ. به‌ڵام جه‌بڕیارو ڕاوه‌به‌ریه‌نه‌ هیچ حسابشا په‌ی نمه‌كه‌روٙن وه‌ ده‌سه‌ڵات ئینا ده‌سو چنڎ كه‌سیٛویه‌نه‌ كه‌ ده‌سه‌ڵات به‌كار مارا په‌ی خزمه‌تو گروپیٛوی یان بنه‌مالیٛوی و حكو‌مه‌ت و ده‌سه‌ڵاته‌كه‌ پوٙلیسیا و‌ ده‌سه‌ڵات ئینا ده‌سوو چنڎ كه‌سیٛوی سه‌ربازیه‌نه،‌ فره‌و جارا ریٛك پسه‌و ده‌سه‌ڵاتو هەریٛمو كوردستانی. دانیمارك و‌ نه‌رویج سیستمی مه‌ركه‌زیا به‌ڵام فره‌ جیاوازته‌را خه‌ڵك به‌شداری كه‌روٙن جه‌ ڕاوه‌به‌رده‌ی وەڵاتیه‌ره‌ تاووٙ ڕه‌خنه‌ گیٛروٙ تاووٙ جه‌ڕاو هوٙرچنیایۆ ده‌سه‌ڵات بفاڕوٙ به‌ڵام جه‌ هەریٛمو كوردستانی ٣٠ ساڵیٛن ده‌سه‌ڵات ئینا ده‌سوو یه‌ك بنه‌ماڵه‌یه‌نه‌ ماموٙ مدوٙش به‌ برازای برازا مدوٙش به‌ ماموٙزای. ئه‌گه‌ر ده‌سه‌ڵاته‌كه‌ دیموٙكراتی بوٙ ئانه‌ هیچ كیٛشه‌ نیا سیستم خاستەرەن ئه‌گه‌ر مه‌ركه‌زی بوٙ، وه‌ئه‌گه‌ر ده‌سه‌ڵاته‌كه‌ دیكتاتوٙری بوٙ ئانه‌ لامەركه‌زی خاسته‌رین چاره‌سه‌را، مشیوٙ ئانه‌یه‌ بزانمیٛ كه‌ مه‌رج نیا سیستم و لامه‌ركه‌زی ته‌نیا ده‌وڵه‌ت دیكتاتوٙره‌كانه‌ بوٙ جه‌ وڵاته‌ وه‌ڵكوٙته‌كاو ئه‌وروپایه‌نه‌ هه ن په‌ی زیاته‌ر وه‌ڵكوٙته‌ی كانتوٙنه‌كان بوٙ پسه‌و سویسرای. خاسیه‌كاو سیستمو مه‌ركه‌زیه‌تی چیٛشیٛنیٛ ؟ خاسیه‌كا سیستمو مه‌ركه‌زیه‌تی كه‌ وڵاتیٛویٛ پسه‌و به‌ریتانیا و كوٙریای باشوری په‌یڕه‌وش كه‌روٙن ئینیٛنیٛ، یوهەم: ده‌سه‌ڵاتیٛوی چالاكه‌ن جه‌ بڕیار دایه‌نه‌ و جه‌ ماویٛوی كه‌مه‌نه‌ هوٙرچنیای كریوٙ و ڕوٙی دمایی ئه‌نجامو هوٙرچنیاكه‌ی وه‌ڵا كریوٙوه‌ و دمای چن ڕویٛ حكومه‌ت دروس كریوٙ به‌ڵام عیٛراق و كوردستانه‌نه‌ به‌ جه‌نگ و ته‌زویر و دزی و فزی هوٙرچنیای كریوٙ دمای شش مانگا یان ساڵیٛ حكومه‌تیٛ مەرزیوٙرە، بەلام چیرو ده‌سه‌ڵات و حیزب و بنه‌ماڵه‌یه‌نه‌. دوه‌م: جه‌وه‌ختو كیٛشه‌ و قه‌یرانه‌كانه‌ بڕیاره‌كیٛ فره‌ خیٛرا جه‌ كه‌مترین وه‌خته‌نه‌ تاوا بڕیاریٛ خاسیٛ بدان جه‌ خزمه‌توو خه‌ڵكه‌كه‌ی جه‌سه‌رو وه‌ختو ئامابه‌رو به‌ریتانیای جه‌ یه‌كیٛتی ئوٙروپای ماوه‌و ٣ ساڵانه‌ دویٛ هوٙرچنییٛش كه‌ردیٛ په‌ی ئانه‌یه‌ كه‌ كیٛشه‌و ئامابه‌ری جه‌ په ڕله‌مانه‌نه‌ حه‌ل بوٙ. هه رپاسه‌ وه‌ختو سه‌رهوٙردای كوٙڤید ١٩ چن ڕویٛوه‌نه‌ نزیكه‌و ٣٠٠ مڵیوٙن پاوه‌نداش ته‌رخان كه‌رد په‌ی چاره‌سه‌ركه‌رده‌ی بیٛ هه رمانی و نه‌وه‌شه‌كاو خه‌سه‌خانه‌كاو كوٙمپانیاکان، به‌ڵام ماوه‌ی ٣٠ ساڵان حكومه‌ت و هه‌ڕیٛمی نه‌تاوانش كیٛشه‌و كاره‌بای حه‌ل كه‌روٙ. یه‌ره‌م: جه‌ سیستمو وڵاته‌ دیموكراتیه‌كانه‌ به‌هیچ نوٙعیٛ جیاكاری مه‌كریوٙن به‌ینو خه‌ڵكه‌كه‌یه‌نه‌ و یاسیٛكیٛ په‌ی گرد كه‌سیٛوی پسه‌و یوٙیه‌نیٛ سه‌رو گرد كه‌سیٛویه‌ره‌ جیٛ به‌جیٛ كریان . په‌ی نمونه‌ی وڵاتیٛوی پسه‌و كوٙریای باشوری كه‌ ئینا ئاسیانه‌و چه‌نی كوٙریای باكوری وەڵتەر یه‌ك وڵات بیه‌ن، سه‌رو گه‌نده‌ڵی، دمای دادگایی كه‌رده‌ی ساڵه‌و ٢٠١٨ سه‌روٙكو وڵاتی لی میونگ باك به‌تاوانو به‌فیڕوٙ دای سامان و گردینی به‌ ١٥ ساڵیٛ زیندانی حوكم دریا كه‌ جه‌ساڵه‌و ٢٠٠٨ تا ٢٠١٣ سه‌روٙكو وڵاتی بیه‌ن. دمای ئاڎی خاتو پارگ گیون هی ٢٤ ساڵیٛ حوكمو زیندانیش په‌ی بڕیاوه‌ هه رسه‌رو گه‌نده‌ڵی كه‌ زه‌ڕیٛوی فره‌ش دابیٛ به‌ كوٙمپانیاكا، دمای دادگایی كه‌ردیٛش كریا زینڎان، بە جوٙریٛ کە جە ساڵه‌و ٢٠١٣ تا ٢٠١٧ سه‌روٙكه‌و وڵاتی بی وه‌ختیٛو دادگای كریا. سه‌روٙكه‌و وڵاتی بیٛ سه‌روٙكو حكوومه‌تی هه رمانه‌كیٛش كه‌رده‌ تا هوٙرچنیای كریا ئه‌گه‌ر ده‌سەلاته‌كه‌ پی جوٙره‌ بوٙ سیسته‌می مه‌ركه‌زی هیچ كیٛشیٛوش نیه‌ن. به‌ڵام ئه‌گه‌ پسه‌و كوردستانی بوٙ، ئاگرد گه‌نده‌ڵی و دزیه‌ كریوٙ به‌ملیاره‌ها دوٙلاریٛ تاڵان كرییٛنیٛ خه‌ڵك ویٛش كوشوٙ جه‌ نه‌بیه‌یه‌نه‌ و كوردستان توشو چننه‌ها كیٛشا بیه‌ن و تا ئیسه‌ یه‌ك كه‌س دادگای نه‌كریان سه‌رو دزی و تاڵانی كه‌ به‌به‌ڵگه‌وه‌ تاڵانیه‌كیٛ وه‌ڵیٛ كریاوه،‌ سیستمی لامركه‌زی خاسترین چاره‌سه‌را. چواره‌م: پلانەو بوٙژیاوه‌ی و ئاوه‌دان كه‌رده‌یۆ و پەیڎاكه‌ردی بودجه‌ی په‌ی كشتوكاڵ و ئاوەدانی و پیشه‌سازی به‌ شیٛویوی خیٛرا و به‌زوویی وزیوٙ ویارو جیٛبه‌جیٛكه‌رده‌ی و پلانه‌كیٛ بیٛ جیاوازی گردو شاره‌كا گیٛروٙوه‌ جه‌ وڵاته‌ دیموكراتیه‌كانه‌ به‌ڵام ئه‌گه‌ر پسه‌و كوردستانی ده‌سه‌ڵات  زه‌ڕیٛوی فره‌ په‌ی شاریٛوی پسه‌و هوٙلیٛری بنیوٙرە و سلیٛمانی و هه ڵه‌بجه‌ی ئیهمال كه‌روٙ و ملیاره‌ها دوٙلار خه‌رج كه‌روٙ په‌ی كه‌ناڵه‌كاو ویٛش و خه‌ڵك مانگانه‌ش نه‌بوٙ و واچوٙ زاڕوٙڵه‌كام وره‌شو ، ئانه‌ لامه‌ركه‌زی خاسته‌رین چیٛوا ڕه‌نگا په‌رسدیٛ واچدیٛ چا خوٙ ده‌سه‌ڵاتو یه‌كیٛتی جه‌ سلیٛمانیه‌نه‌ هەر پاسەنە، پارتی ڕاسا به‌ڵام من كوٙتایی به شه‌ یه‌ره‌میه‌نه‌ باسوو ئا بابه‌ته‌یه‌ كه‌رون كه‌ مشیوٙ ده‌سه‌ڵاتو شاره‌كا چه‌نین بوٙ. په‌نجه‌م: سیستمی مه‌ركه‌زی یانیٛ سیستمی ئابوری یوٙگیٛرته‌و به‌هیٛز هه ر ده‌سه‌ ڵاتیٛوی مه‌ركه‌زی ماوه‌و ٥-١٠ ساڵا هیچ نه‌لاوه‌روٙ جه‌ڕوو ئابوری و مالیی ئاوه‌دان كه‌رده‌یوٙ پروٙژیٛ تازیٛ ئا ده‌سه‌ڵاته‌ فه‌شه‌لا. مشیوٙ سیستمی لامه‌ركه‌زی به‌یوٙنه‌ كایه‌ . لامه‌ركه‌زیه‌ت چیٛشه‌ن ؟ جه‌ سیستم و لامه‌ركه‌زیه‌تیه‌نه‌ ده‌سه‌ڵات و ڕاوه‌به‌ری فه‌رمه‌نگه‌ و دائیره‌كا به‌شیٛ با سه‌رو هه ریٛم و شار و شارداریه‌كانه‌ و پاڕیٛزگاكانه‌ وه‌ ده‌سه‌ڵات و ڕاوه‌به‌ری نیا چیٛرو ده‌سو مه‌ركه‌زیه‌نه‌ هه ر شارو شارەداریٛو حكومه‌تو ویٛیاگیٛ (خوٙجیٛیی) ویٛش هه نش یانیٛ ویٛش بریار مدوٙ سه‌رو پروٙژه‌و هه رمانه‌كاو ویٛش مه‌گیٛڵوٙوه‌ په‌ی مه‌ركه‌زی . ئی سسیته‌مو لامه‌ركه‌زیه‌ ئه‌نجامو ئانه‌یه‌نه‌ كه‌ ده‌سه‌ڵاتی دلیٛین (مه‌ركه‌ز) گرنگی مدوٙ به‌ چن شاریٛ و بودجەی گردینی په‌ی چنڎ كه‌سیٛوی به‌كار ماروٙ خه‌ڵك وه‌زعه‌ش فره‌ خراپه‌ بوٙ، ده‌سه‌ڵاتیسه‌ربازی و دادگاكا گردی كوٙنتوٙڵ كه‌روٙن و هه ركه‌سش گه‌ره‌ك بوٙ مدوٙش دادگاو به‌ ئاره‌زو ویٛش هه ركه‌سش گه‌ره‌ك بوٙ ئازادش كه‌روٙن زیندانه‌ وه‌رو ئی چیٛوا داواو لامه‌ركه‌زی كه‌روٙن، پسه‌ خاسته‌رین چاره‌سه‌ی په‌ی موشكیله‌كا. تایبەتمەندیەکا سیستمو لامەرکەزی تاومیٛ پیٛسە ئەژمارشا کەرمیٛ: یوە: وەرگیری كه‌رده‌ی جه‌ حوكمو تاكه‌كه سی و بنه‌ماڵه‌یی. دوه‌م: په‌ره‌دای به‌ ویارو ئابوری به‌ به‌رنا‌میٛوی خاس بوژنایەو هه ریٛم و شاره‌كا. یه‌ره‌م: وەرگیریكه‌رده‌ی جه‌ دیكتاتوٙری و یه‌ك حیزبی و سه‌ركوتكه‌رده‌ی. چواره‌م: شیٛوازو سیاسه‌ت كه‌رده‌ی فاڕیوٙ، حیزبو مه‌ركه‌زی نمه‌تاووٙ سزاو خه‌ڵكی بدوٙ. په‌نجه‌م: خاسته‌رین هاندایا په‌ی بوٙژنایۆ و ئاوه‌دان كه‌رده‌یۆ سیاسه‌ت كه‌ردیٛوی ڕاس و دروسی ڕاوه‌به‌ری و خه‌ڵك به‌شداری كەروٙن جه‌ ڕاوه‌به‌ریه‌نه‌، كیٛ هه ریٛمه‌كه‌نه‌ خزمه‌تو خه‌ڵكی كه‌روٙ خه‌ڵك ئانه‌یه‌ هوٙرچنوٙ. ششه‌م: ڕیٛز جه‌ جیاوازی ئاینی و كه‌لتوری گیٛریوٙ هیچ حیزب و بنه‌ماڵیٛو‌ یا تاقمیٛو پیروٙز نمه‌كریوٙن به‌تایبه‌ت ئانیٛ كه‌ مه‌ركه‌زی به‌را ڕاوه‌ .

چه‌مه‌ڕاو به‌شی دوه‌می بیدیٛ

 hewraman
Load More In ویر

وەڵامێک بنووسە

پۆستی ئەلکترۆنیکەت بڵاو ناکرێتەوە . خانە پێویستەکان دەستنیشانکراون بە *

بابەتو دماتەری

ئەژمارە و پیمانە و ئەنڎازە؛ کە جاران هەوراماننە بەکارئاومێنیٛ

ئەژمارە و پیمانە و ئەنڎازە؛ کە جاران هەوراماننە بەکارئاومێنیٛ  پیمانە و ئەندازە و ژما…