یانە گردین تاڕیٛخەو گەمەو گوٙڵ گوٙڵانیٛ The history of football

تاڕیٛخەو گەمەو گوٙڵ گوٙڵانیٛ The history of football

215

تاڕیٛخەو گەمەو گوٙڵ گوٙڵانیٛ    The history of football

بیٛ گمان گوٙڵ گوٙڵانی پەڕجەم تەرین گەمەن سەرانسەرو جەهانینە کە مەردم تەماشەش مەکەروٙن، نزیکەو 250 ملویٛن کەسان سەرانسەرو دنیانە و زیاتەر جە 200 دەڵەوەتانە تەماشەش مەکەران. کاتو گەمەینە میانو دەڵەوەتەکانە فرەتەرین تەماشەکەرش هەن جە تەلەفزیوٙنەنە .

تاڕیٛخەو ئی کیٛڵیٛ فرەفرە کوٙنەن سەرزەمیننە، مەردم بە تەشکی جیاواز ئی گەمەشان کەردەن، تائیسەیچ ڕوٙشن نیەن کە کیٛ ئاوردەنەنە، وەڵاتو چینینە وەڵیٛ 2000 ساڵان چیٛوەڵی ئی کیٛڵیٛشان کەردیٛنە، سەربازگاکانە پیٛسەو یوٙ جە ئەرکە وەرزشیەکانشان، بە قاچ دانشا ئەو توٙپەکیٛ.

یوەم ئەنجومەنی ڕیٛکوزیا پەی توٙپ توٙپانیٛ جە بەریتانیا ئەرەمەرزیان جە ساڵانو 1800 کانە، دەسەو تاقمی تایبە ئەپی گەمەیشان وەش کەرد کە ڕاسا و ڕاگای جیاوازیٛشان بیٛنیٛ پەی بەردەی ڕاوەو ئەنجومەنەکانشان. دروسکەردەی ئەنجومەنەکان پەی بڕیٛو جە گەمەکان بیٛ، یوٙ چانیشا، توٙپتوٙپانی. بنەڕاوە جیاوازی پەیلوایشان بیٛ جە ئەرەنیای یاساو ڕاساو بەردەی ڕاوەو گەمەکەینە، بڕیٛشا گەرەکشان بیٛ بەدەسیچ توٙپەکیٛ بگیٛران و بڕێ تەر مەوات مەشوٙ تەنیا بە پای دریوٙش وەنە، پی جوٙرە بی بایسو ئەرەمەرزنای ئەنجومەنی تەری پەی توٙپەو دەسی بەجیا و توٙپەی پای بە جیا، ئی مشت و مڕە جە بەریتانیانە بیٛ، چەولایچەوە جەئەمریکانە هەمان حەمەرەمزیٛ ویەریٛ، ئەنجومەنو توٙپتوٙپانیٛشان نامیٛ نیا (ساکەرsoccer)، پەوکای ئیسە بەئینگلیزی مەواچان فوتباڵ، بەئینگلیزی ئەمریکی مەواچان ساکەر.

یوەم گەمە میانو ئینگلاندی و سکوٙتلانینە ساڵەو 1872 میلادینە بی، کە هەمسانیٛ بییٛ،  ئەچی ساڵانو هەزارو هەشسەدینە فرەینەو وەڵاتە ئەوروپیەکانە دەسەو تاقمی تایبەو گوٙڵ گوٙڵانیٛ ئەرەمەرزیا. جە ئەوروپایچەو ئی گەمە فاڕیاوە پەی ئەفریکای و ئەمریکای وارینی، ئتر گوٙڵانی بیە بە گەمێوی جەهانی، سەرو حەننو جەهانی ئەنجومەنش پەی سازیا بە نامیٛ(The international football federation یوٙگیٛرتەی جەهانی گوٙڵانیٛ).کوڵکریاکەش (فیفاFIFA) .یوەم گەمەی جەهانی میانو دەولەتەکانە کریا، کە بە کاسەی جەهانی گوٙڵانیٛ ئەشناسیان، و چیٛرو یاساو ڕاساکانو فیفاینە ساڵەو 1930 بیٛ جە وەڵاتو ئوروگوای جە ئەمریکای وارینەنە، سیٛنزە(دەویەریٛ) وەڵاتیٛ بەشداریٛ بییٛ ئەچی کیٛڵیٛنە، دما گەمە میانو ئوروگوای و ئەرجەنتینینە بی و ئورگوای بی بەپاڵەوانو جەهانی و بەردشەوە دما گەمەنە.

ئیسە گوٙڵانی ئەشناسیا تەرین و پەرجەم ترین گەمەن سەرتاسەرو جەهانینە، پیٛسەو قومیایوەی گەورەی جەهانی ویٛش مرمانوٙنە، سەرو حەننو کیٛشوەرکان، ئاسیا، ئەفریکا، ئەوروپا، سەدان تیمیٛ گوٙڵانیٛ بەشداری مەکەرانیٛ، دمائاخرەو مەناوە شش تاقمیٛ کە یوەم و دوەم و یەرمە وجەهانی بەرمشانیٛ.

تاڕیٛخەو گوٙڵگوٙڵانیٛ، توٙپتوٙپانیٛ جە هەورامانەنە. جە ویرەوەری ویٛمنە: ئانە ویرم بوٙ بنەڕاو ساڵەکانو حەفتای میلادینە وردە وردەی گوڵانی پەیدا بیە دلیٛو دەگایەکانو هەورامانو ئیٛراقینە، وەلێم سەرنجە مدەیمیٛ فرەو دەگایەکانمان سەختیٛ و بیٛ دەرتانیٛنیٛ و زەمینی باهیٛرشان نیەن تەخت بوٙنەو وەشبوٙنە پەی کیٛڵیٛ، وەلێم گردو هەورامانینە(والی بال- شەبەکە) کریێنە.  دەگاو گوڵپی یاگیٛ تەختەش بیٛ و گوٙڵگوڵانی گەشەش کەرد، هەمیشە خەریکو پاککەردیوەی زەمینی تەختی بیٛنمیٛ وارو دەگێوە، دمایچ کاڵییٛ پەی کشت و کیاری، هەم فاڕینمیٛوە پەی زەمینێ تەری کە دورتەر بیٛ جە دەگێوە. ویرمنە توپانی پاسەش سەرئاما میانو بیارێ و گوڵپینە (تیپاو تیپ) کریا،  دماتەر میانو گوڵپی و سەرگەتیٛ کەردمان،  دویٛ جاریٛچ چەنی خورماڵی کیٛڵیٛما کەردە. تا گولپەنە بێنمیٛ دویٛ تیپیٛما بیٛنیٛ، تیپو گەوران (کوٙچەر)، تیپو گولانان(مەبەست). تا ئاڕوە بار کریامیٛ گوٙڵانی فرە پەرەشپەنەدریا گوڵپەنە، دماو بارکەردەی 1978 پەی ئوٙردوگاو خورماڵی ئەچاگەیچ فرەتەر گەرمیٛ بیەمیٛ سەرش. خورماڵنە ساحێوە گەورەو وەش بیٛ، تیپوکوٙچەری گوڵپەنە مەرزیارە، هەتا ئامایمیٛچ خورماڵ هەر ئی نامیٛشە بیٛ، تیپو کوچەری پاسەش سەرئاما بی بە میٛمڵو تیپو یوەمو خورماڵی، گجار هەینینە چەنی سلیٛمانی کیٛڵیٛ کەریٛنمیٛ، سلیٛمانەییٛ ئەینیٛ پەی ئەحمەداوای پەی سەیرانی و ویٛرەگاوە گەمەیچ کەریٛنیٛ چەنی تیپەکەو گوڵپی. ئەچی سەردەمنە کە ساڵەکانو دماو حەفتا و هەشتی گردو دەگایەکانو هەورامانی کە ئوردوگاو خورماڵینە بیٛنیٛ تیپی ویٛسەرو ویٛشان بیٛ( هانەو قوڵی، ئیٛڵانپیٛ، زەڵم، سەرگەتە…هتد). تیپو دەگاو گوڵپی جەگردی بەهازتەر بیٛ، بینە بەزنیٛ چەنی خورماڵی کەریٛ، گجار گەمەشا چەنی کەریٛنمیٛ، جەنگیچ قومییٛ. تیپێوە سەربازگەو دەلیٛنیٛ بیٛنیٛ کە عەرەبیٛ بیٛنیٛ چەنی ئاڎیشایچ دویٛ یەریٛ جاریٛ گەمەمان کەرد. چند جاریٛ لوایمیٛ پەی سەرچناری- سلیٛمانی پەی تیپاو تیپی. تا ساڵەو 1981 خورمال بێنمیٛ هەردوە تیپەکە(تیپو کوٙچەری و تیپو مەبەستی) بە چالاکی گەمەو ویٛشان کەریٛنیٛ، ئیتر توپانو جەنگو ئیٛران و ئیراقی ڕەمنایمیٛ.

نامیٛو ئەندامانو تیپو کوٙچەری( محسن جەلال سەرۆک تیپ، ئەکرەم ئەحمەد، والی کەریم، محمەد حەمەمین رەحیم، ڕەفیق حمەخان، جافر حەماخان، فایق محمەد، ناجح محمد، عەبدلا عەلی، سەروان ئەحمەد، همایون عەبدلا گوڵچی تیپی،  شەوکەت سەعید، …هتد) گوڵپ گەمە کەریٛش فریٛ بیٛنیٛ پەوکای  فرێوەشان ئەچی تیپەنە گەمە کەریٛنیٛ، نامیٛ گردی ناماوەیادم، گجاریچ کاک شەهاب هانە قوڵی گەماما چەنی کەریٛ.

تا لوایمیٛ ئیٛران، من گەمە کەرێنیٛ، ئوردوگانە تیپێوەما بیٛ، جاریوەشا چەنی قەلاجیٛ کە هەنەگەرمڵەیبیٛنیٛ( ماموٙسا سبحانم ویرەن) گەمەما کەرد، دویٛجاریٛچ چەنی تیمو مەریوانی گەمەما کەرد، جە ساحەو مەریوانی، ئاڎیچیٛ جارێوە ئاومیٛ پەی ئوردوگای گەمەشان چەنی کەردیمیٛ، تیمەکەشان نامیٛش(پرسپلیس) بیٛ، جارێوەیچ چەنی دەگاو قەڵاگای پەشتەو جوجە سازی گەمەمان کەرد.

کریٛڵ واتیٛ: key words

گەمە: game : کیٛڵیٛ، گوٙڵگوٙڵانی: توٙپ توٙپانی، فتبوٙڵانی، گوٙڵانی: football

د. ناجح گوڵپی 2/5/2020

کەلکم جە ئینترنێتی هورگیٛرتەن

 hewraman
Load More In گردین

وەڵامێک بنووسە

پۆستی ئەلکترۆنیکەت بڵاو ناکرێتەوە . خانە پێویستەکان دەستنیشانکراون بە *

بابەتو دماتەری

بە بوٙنەو ڕوٙ ئوٙروپایی فرەزوانی، ٢٦ مانگەو سیٛپتامبری

بە بوٙنەو ڕوٙ ئوٙروپایی فرەزوانی، ٢٦ مانگەو سیٛپتامبری ٢٦و مانگەو سیٛپتامبروو گرد ساڵیٛو ج…