یانە زوان سازەی چالاک و ناچالاک و نیمەچالاک

سازەی چالاک و ناچالاک و نیمەچالاک

145

سازەی چالاک و ناچالاک و نیمەچالاک

ئەگەر سەرنجەو  سازەکان بدەیمیٛ موینمیٛ بەشداری مەکەرانیٛ جە دروسنای و سازنای واتیٛ ئەرەتاشیێنە پیٛسەو دماگیر و وەرگیری، مچەسپیانە واتیٛوە، سازە بەپاو ئەرکەکەیش یەریٛ جوٙریٛمان هەن( سازەی چالاک- دماگیری چالاک)( سازەی نیمە چالاک- دماگیری نیمە چالاک) (سازی ناچالاک- دماگیری ناچالاک). چیٛگەنە باسو سازەی(مورفیم- دماگیر و وەرگیر)ی مەوزمیٛ ڕوە.

سازەی چالاک: ئانەن کە تەواناو سازنای و دروسنای واتیٛ تازیٛش هەنە بە شیٛوەی وەروەڵا  و فراوان پیٛسەو سازەو(ی – ە) چیٛگەنە تەنیا ئی دووە دننەیە بە نمونە ماوەرمیٛوە، چون سازیٛ فریٛمان هەنیٛ کە چالاکیٛنیٛ:

(ی): دماگیروەن تەواناێوە فراوانەش هەنەن، چالاکەن، کە مچەسپیونە واتیٛوە بەپاو ئەرکەکەیش واتیٛ تازیٛ ئەرەتاشیێ سازنوٙنە: یوە: مەچەسپیونە دماو نامیٛوە، سیفەت وەشمکەروٙنە(سیفەت سازەن) کە پەنەش مەواچمیٛ یای نسبەت، یانی نامەکیٛ مەکەروٙنە بە سیفەت،(گوڵپ+ی= گوڵپی، دزڵیە+ی= دزڵیەی، کەش+ی= کەشی، هەجیج+ی= هەجیجی). سیفە زوانو هەورامینە ڕەگەزو نیٛرو مایش فرە هازدارەن، هەرنامێوە نیٛرە وەرانوەرشەو مەشوٙ میٛڵەکیٛش بوٙنە : گوڵپی: گوڵپیە، دزلیەی: دزڵیەیە، کەشی: کەشیە، هەجیجی: هەجیجیە. وەلێم نامیٛو دەگاییٛوە هەورامانی هەنە مەشوٙ دەنگێوەش پەی زیاد بکەرمیٛنە ئیجا متاومیٛ وەشەش بکەرمیٛنە، ئی جۆرە مەلوٙنە یانەو فنەتیکی و ئاسان واتەی دەم واچیوە( کەلجی: کەلجینی، کەلجینیە) زوان پەی ئاسانکاری ویٛش(ن)ش زیادکەردەن چیٛگەنە.

شیشیٛ: شیشەی: شیشەیە، چیٛگەنە(یٛ) مفاڕیوٙنە پەی(ە) چون دویٛ ڤاوڵیٛ نمەکریان پیٛوەرە، یوٙشا ویٛش مفاڕوٙنە بە نیمە ڤاوڵ. مەڵڵا: مەڵڵایی، زانا: زانایی، چیٛگەنە مەبانیٛ بە دویٛ(ی)، کە(ی) شانازی و گەورەیش مەواچانیٛ.

دویٛ: دماگیرو(ی) مچەسپوٙنە سیفەیوە مفاڕوٙش پەی نامیٛ: بەرز+ ی= بەرزی، پان+ی= پانی، سیاو+ی= سیاوی، زەرد+ی= زەردی، جوان+ی= جوانی. چەرب+ی= چەربی. تش+ی= تشی، دوور+ی= دووری.

جە گرد وەختیٛنە ئی سازیٛ نمەتاوان واتیٛ وەش بکەران، یانی نمەچەسپیان گرد چیٛویرە، چون واتەکیٛ ناسازگارەو ناکڵوکارە بەرمەشوٙنە پەی نمونەی ڕیٛخەو چەمەو سازنای(ساز) متاومیٛ چەنی بڕێ ناما بەکار باوەرمیٛ  پسەو(سەعات ساز، دڎانساز، ماشینساز) وەلێم ئەگەر بواچی  زانست ساز، ناکڵوکارەن و نمەگونجیوٙنە.

هەر پی بوٙنەوە تەنیا زانای دەسور زوانی پەی واتیٛ سازی morphology  وەسیٛ نیەن ، بەڵکوم مەشوٙ سەلیقەو زەوقت بوٙنە چەنیش و زانیاری فرەتەرت بوٙنە بەرو دەسورزوانیوە هەکە کوٙمەکت مەکەروٙنە، چی بارەوە مەوینمیٛ شاعریٛ و نویساریٛ و ویرمەندیٛ و مسیاریٛ و وەنیاریٛ…هتد بەشداریێوە کاریگەر مەکەرانیٛ بە پاو زەوق و سەلیٛقەو ویٛشان جە دروسنای واتیٛنە، بیٛ ئانەی هاگاداریٛ دەسور و یاساو ڕاساو زوانی بانیٛ.

سازەی ناچالاک: ئی جوٙرە سازیٛ قەڎیمنە چالاکیٛ بیێنیٛ، ئیسەنە نمەتاومیٛ نامیٛ تازیٛ ئەرەتاشیێشان پەنە وەش بکەرمیٛ، یانی ئیسە بەپاو فاڕیای زەمانەی چالاکیشان نەمەنەن و نەزوٙکیٛنیٛ، نمونە: وەڵگیرو(دژ) تەنیا پەی دوٙیٛ واتان هەنمان(دژمەن، دژمانی). دماگیرو(ژ): جە واتیٛ(پاک+ژ= پاکژ) ڕەنگە بنەرەتنە پاکدژ بیەبوٙ و پەی ئاسان واتەی بیەن بە پاکژ. دماگیروٙ(ژوٙ) تەنیا نامیٛ(گەرما+ژوٙ= گەرماژوٙ) کە لوانە سەرو سیفەو گەرمای کەردەنش بەنامیٛ گەرماژوٙی. دماگیرو(زەک) (کەنی+زەک= کەنیزەک) نامیٛوە سادیٛش کەردیٛنە بەنامێوە ئەرەتاشیێ. دماگیرو(بار) خەم+بار= خەمبار، خەم نامێوە واتاییەنە، بیێنە بە نامێوە ئەرەتاشیێ. سازەو(ئیم)ی ئیسە فرەناچالاکەن زوانو هەورامینە، وەختەکارێنە زوتەر زوانو گورانینە- هەورامی شیٛعرێو شاعرەکانمانە فرە بەکار ئاومان، ئیسەیچ دەگاو خەرپانینە بەکار مەیوٙنە(ئیمشەو، ئیمساڵ) وەڵگیرێوە ناچالاکەن تەنیٛا مەلوٙنە سەرو یاوەرکەردەو وەختی، ئیسە هەورامینە فاڕیان بە(ئیٛ)، ئیٛشەو، ئیٛساڵ.

سازەی نیمەچلاک: ئی سازیٛ بڕێ جاریٛ متاومیٛ واتیٛشا پەن وەش بکەرمیٛ، یام نمەتاومیٛ، نەزوٙکیٛنیٛ، ئەهلو زەوقی و سەلێقەی ئی جوٙرە سازنایە بەکار ماوەرانیٛ، وزاشان وەرو چەمو وانیارانوە، یاگیٛ مگیرانیٛ پەی نمونەی دماگیرو(ش): کوٙشش، مەچەسپیوٙ ڕیٛخەو چەمەو کوٙشای، کوش+ ش= کوشش. وەرزنای، وەرز+ش= وەرزش. دماگیر- سازەو(شت) خارشت، کەنشت، گیان کەنشت، زانشت. یام دماگیر- سازەو(ار)  مەلکوٙنە دماو قەد و ڕیٛخەو چەمەیرە(کەردەی ویەردە و نەویەردە) پیٛسەو: کەرد+ار= کەردار، کوشت+ ار= کوشتار، نویس+ار= نویسار، وات+ار= واتار.

نمونیٛ سەرو(ە) دەنگداری خرت. کە نیمەچالاکەن، ملونە سەرو نامیٛ مەکەروٙنەش بە سیفە(وەهار+ە=وەهارە، وەهاریٛ، پایز+ە= پایزە، پایزیٛ، دریٛژ+ە= دریٛژە، دریٛژیٛ، گەرم+ە= گەرمە، قیت+ە= قیتە، قیتیٛ. هەرپاسە مەلوٙنە سەرو ڕیٛخەو چەمەی مەکەروٙنەش بەسیفە(بەردەی- بەر+ە= بەرە، نەبەرە، ژەنەکیٛش دز نەبەرەنە). یاگیٛوتەرۆ مەلوٙنە سەرو ڕیٛخەو چەمەی مەکەروٙشان بە نامیٛ دەسینەی(ماڵای- ماڵ+ە= ماڵە، گیٛرتەی- گیر+ە= گیرە، ماشتەی- ماش+ە= ماشە. هەرپاسە مەچەسپیونە دماو ڕیٛخەو چەمەیوە مەکەروٙنەش بە نامیٛ چەمەی(اسم مصدر)، نمونە: پەرسای-پەرس+ە= پەرسە، نویستەی- نویس+ە= نویسە، واتەی-واچ+ە= واچە، گرەوای+گرەو+ە= گرەوە. لیٛستەی- لیٛس+ە= لیٛسە. هەرپاسە مەلوٙنە سەرو قەدوچەمەی (مەرد+ە= مەردە،  کوشت+ە= کوشتە، گەست+ە= گەستە، نیشت+ە= نیشتە).

مەلوٙنە سەرو ڕەنگەکان پەی جیاکەردەیشان جە گردی(سەوز+ە= سەوزە، سەوزیٛ، زەرد+ە= زەردە، زەردیٛ، سوور+ە= سوورە، سووریٛ.

کریٛڵ واتیٛ:key words

سازە: مورفیم، مورفیم گولانەتەرین دننەو واتیٛن کە ماناش هەنە، یام بیٛ مانان وەلێم ئەرکدارەن، دماگیر و وەرگیر سازیٛ بیٛ مانیٛنیٛ وەلێم ئەرکداریٛنیٛ و چیٛگەنە ئەرکو واتیٛسازیشان هەن.

د. ناجح گولپی 25/4/2020 دوەم ڕوٙ رەمەزانی

کەلکم جە بەرگی دوەمو ڕازوانو هەورامی ویٛم هورگیٛرتەن، چەنی کتیبو دستور مختصرا امروز بر پایە زبانشناسی جدید. د. خسرو فرشیدورد

 hewraman
  • ئیزافە؛ زوانو هەورامینە

     ئیزافە؛ زوانو هەورامینە  ئیزافە؛ وستەی سەر، نامێوە یام زیاتەر مڎەی پاڵو نامێوە …
  • گەشت و گیٛڵ

    گەشت و گیٛڵ بنەڕەتو واتیٛ گەشتی جە چەمەوە(گشتن) فارسیوە ئاومان، (گشتن: “ن” مەس…
  • سازەو ئەشناسەی و نەشناسەی

    نیشانیٛ ئەشناسەی و نەشناسەی Definite & indefinite articles معرفە و نکرە  چی کوڵە …
Load More In زوان

وەڵامێک بنووسە

پۆستی ئەلکترۆنیکەت بڵاو ناکرێتەوە . خانە پێویستەکان دەستنیشانکراون بە *

بابەتو دماتەری

ئەژمارە و پیمانە و ئەنڎازە؛ کە جاران هەوراماننە بەکارئاومێنیٛ

ئەژمارە و پیمانە و ئەنڎازە؛ کە جاران هەوراماننە بەکارئاومێنیٛ  پیمانە و ئەندازە و ژما…