یانە ویر چەنی موانیوە؟ How do you read

چەنی موانیوە؟ How do you read

203

چەنی موانیوە؟ How do you read

پەی ئانەی بزانمیٛ هەرکەسیٛو چەنی کتیٛب، واتار، تابلوٙ، یام هەر جوٙرە نویستیٛوە تەر موانوٙوە؟ چیٛگەنە بە کوڵی پوختەی موزمیٛش وەرەچەم، چون کتیٛب خاستەرین هامڕاو ئانزانین گرد وەختێنە، نەک هەر کتیٛب ئاروٙنە فەزای مەجازی و ئنترنێت بەشیٛوی وەروەڵاوش گیٛرتەنرە پەی ئەوەوانای و دەسکەوتەی زانیاری. چیٛگەنە باسو کەلکو وانایوەی نمەکەرمیٛ، بەڵکوٙ باسو شیٛوە و تەشک(کرژ یام شیٛنەی) و یاگیٛو ئەوەوانای مکەرمیٛ. پەی نمونەی مەردم دەمو کتیٛب واناینە یاگیٛ جیاوازە هوٙر مەچنانیٛ، پیٛسەو: هەن حەزش جە دلیٛو باخی و باخچەین، بەتایبە ئەوساو هەورامانی فرەو وەنیارەکان وەختو کوٙششو بەکالوٙرینە لوێنیٛ دلیٛ باخی و بنەو هەناری و تفی و سیٛبەرەی کەڕەنە کتیبەکانشان مەوەند بە ئەرەنیشتەی و بە لوای ڕانەی. یانی حەزشان جە بەری و هەوای و ڕوٙشنایی وەرەتاوی بیەن و هەن،  بڕێ تەر حەزشان جە یانەین، سەرو سەندەڵیوە، هەتا بڕێ حەز مکەرانیٛ بلانە دلیٛو یاگیٛ و پەتو بڎان ویٛشارەو نیمەو لاشەیشان بپوٙژنارە و تەنیا چڕوچەمشان دیار بوٙنە، یانی حەزشان جە یاگیٛو ئەرەوزیای و ڕوٙشنایی گڵوٙپی هەن. بڕێچ حەزشان بە وانای هەن شەویٛنە، چیٛرو ڕوٙشنایی گڵوپینە، ئەوسا وەرو چراویٛ فانوسیٛ و دیوار کویٛنە بیەن.بڕیٛچ حەزشان جە ئاماو لواین و بەپێوە بوانانوە.

بڕێ جاریٛچ  کەسی چامنە هەن حەزش چانەین بلوٙنە کتیٛبیانەو سەرو سەندەڵی ومیٛزیوە بوانوٙوە، وەرو پەشتش وەنیاریٛ تەریٛش چەنە بانیٛ تا بینە بەزنیٛ بکەروٙنەو فرەتەرین ئەوەوەنتەی بکەروٙن. بڕێ دلیٛ پاسی و ماشینینە ڕوٙنامەو گوٙڤار، کتیٛبو ڕوٙمانیٛ و ڕازیٛ و شیٛعریٛ ئەوەوەنەی مکەرانیٛ، بەتایبە ئەگەر ڕاکیٛ دوورە و میانو دویٛ شارانە بوٙنە. جاری چامنەیچ هەن گرد یاگێنە مەردم کتیٛب موانوٙوە، وەختیٛو سەرو جادەی و ڕای ڕاسیٛنە ملوٙ، یام دەمو لوای ڕانەی و پلەکانیرە موانوٙوە، چی وەختەنە ئا کەسە فرە هوٙگرو واناین، یام خیٛرا گەرەکشەن ئا زانیاریشە دەس بگنوٙنە کە شوٙنیشرە مەگیٛڵوٙن.

با ئیسە بەیمیٛ سەرو شیٛوەو تەشکو وانایوەی، کرژ یام شیٛنەیی، بڕێ جاریٛ وانیار کرژ و خیٛرا موانوٙوە، بەتایبە دەمیٛونە هەکە گەرەکمانە ویری سەرەکی کتیٛبەکەی یام واتارەکیٛ بێنە دەسمان یام مەژگمان، کەسیٛو گەرەکشەن کتیٛبیٛو بسانوٙنە، بە کرژی لاپەرەکانش تەماشە مەکەروٙن و سەرباسەکانش موانوٙوە تا ویری سەرەکی- گردینی (general idea) بێنە مشتەش، هورسەنگنای خیٛرا بکەروٙن پەی کتیٛبەکەی، تا بڕیارە بڎوٙنە کە بسانوٙش یام نا. یام واتارێوە دلیٛو ڕوٙنامەینە و گوٙڤارینە، کرژ مڎەیەشان پوٙرە ئەگەر بەدڵیٛت بانیٛ ئانە مسانیش، ئەگەریچ نا، منیەشەراوە. ئەپی جوٙرە وانای خیٛرای مەواچان، کرژ وانایوە(skimming reading). کرژ ئەوەوانای، پەی ئانەین کە ویری سەرەکیت دەس بگنوٙنە، یام سەرتوەو زانیاریەکانت بێنە دەس. جوریٛو تەر ئەوەوانای هەن بە کرژی و سەرپایی چەمش خشنی پوٙرە، تا فرەتەرین زانیاریت بێنە دەس، پەنەش مەواچان(scanning reading) چەم خشنای پوٙرە،  یانی چەم خشکنی گردو پەڕەکەیرە بە خیٛرایی هەتا فرەتەرین زانیاریت دەس بگنوٙنە، پیٛسە خشتەو دەمو بانگدای مانگەو ڕەمەزانی، یام تەمەشەو سایتەکان، کە خیٛرا تەمەشەو ڕووپەلەکانیش مەکەرمیٛ، ژمارە تەلەفونیٛ یاگە کریٛڵیەکان…هتد.

لاییٛو تەرەو پەیوازو ئەوەواناینمیٛ بە وردی و قوڵی و شیٛنەیی، دەمێو واتارێوە زانستیەی دریٛژە، ڕاپۆرتێوە تاڕیٛخەییە، کتیٛبیٛو… هتد، پەیوازەن گرد چیٛوش بیاومیٛنە بە وردو درشتەوە، ئی جوٙرە ئەوەوانای پەنەش مەواچان(intensive reading or study reading) ئەوەوانای هەس و هوٙڵ، یانی چی کاتنە گردو مەژگ و ویریت موزینە کار پەی وانایوەی، بە شیٛنەیی و بە قوڵی، چەنی بەکار ئاوردەی فەرهەنگو واتیٛ پەی ماناکەردەی هەر واتیٛوە کە ماناش نەزانی یام ڕوٙشنە نەبوٙنە لاتەو. بڕێ جاریٛچ سەرنجەکانو ویٛمان منویسمیٛ پەی ئانەی ویرمان نەشانوە، یانی خیٛڵ و هیٛڵە سەرەکیەکان لاو ویٛمانوە توٙمار مەکەرمیٛ، تا فرەتەرین زانیاری بلوٙنە مەژگمان، ئی جوٙرە وانایە پەنیچش مەواچان(بە دڵ وانایوە by heart ) یانی فرەت گەرەکەن و پەی وازشەنی فیٛرش ببینە و بتەقیوٙنە دڵتەوە، کەلکش چەنەبگیٛرینە، بەتایبە وەختیٛو کە شیٛعرەکانو بیٛسارانی و شیٛخ مسەفاو تەختەی و سەیدی هەورامی… هتد. هەرپاسە شاعرە تازەکانمان، پیٛسەو فەیسەڵ هیدایەتی و خەمیار و جەمال قادر پور و مومن یەزدان بەخش و سەعدی غەریبی…هتد، ئیٛنڎە بە پەروٙشەو موانیشانوە مەژگت و دڵت وچانی مڎانیٛ، یام گوٙشگیٛرتەی و ئەوەوەنای ڕازەکانو خاتو گوٙنای، بەراتەوە ئەوساو هەورامانی و زوانو کونو گوٙرانی جە پاوەنە، یام هەر واتاریٛ و کتیٛبیٛ کە باسو تاڕیٛخەو فەرهەنگو هەورامانی بکەروٙ توٙ بەدڵ و بەگیان موانیشەوە تا گردو زانیاریەکانت دەس بگنوٙنە و مەژگتەنە و دڵتنە یاگیٛ بگیٛروٙنە.

دماجار مواچمیٛ یەریٛ ڕێ(ڕاییٛ) هەنیٛ پەی ئەوەوانای(وەنەیوە):

 یوە: کرژ ئەوەوانای skimming reading  پەی دەسکەوتەی ویری سەرەکی

دویٛ: چەم خشنای پوٙرە scanning reading پەی دەسکەوتەی فرەتەرین زانیاری

یەریٛ: ئەوەوانای وردو قوڵ intensive or study reading پەی دەسکەوتەی گردو زانیارەیەکان بە دڵ و بە مەژگ.

سەریچەو یاگیٛ وانایوەم باس کەردیٛنە، بەپاو کەسی مفاڕیوٙ، هەرکەسیٛو حەزش بەیاگیٛوەن کە بوانوٙوە و کوٙشش بکەروٙن.  وەنیار، وانەری هەرقەتین یاگیٛ و وەختو ویٛش بە ئاسنی مەویٛزوٙوە پەی وەنتەی. یانی چی نویستەینە باسو وەختیم نەکەردەن، ئایا چ دەمێنە خاسەن کەسیٛو بوانوٙوە، ئانە کەوتەن سەرو وەنیاری بە پاو ئەرک و هەرمانیش کاتێوی دیاری کریانە موانوٙوە.

واتیٛ کریٛڵییٛ: کریٛڵ واتیٛ:key words

ئەوەوانای: وانایوە: ئەوەوەنەی، ئەوەوەنتەی، ئەوەوندەی ( وەنتەی: وەندەی: وەنەی: وانای) read, study. چەمە زوانو هەورامینە کە بنەرەتەن گردو چەمەکانو زوانو هەورامی  بە(تەی) بیەن، دمایی بە ویەرای زەمانەی واڕیایشان ئامان ملرە.    

کرژ: خیٛرا   quick    بەکرژی quickly

شیٛنەی: slow بە شیٛنەیی slowly

خیٛڵ: خاڵ،  هیٛڵ: خەت، دیٛڕ

ویٛزوٙوە: یوزوٙوە، خشنای: خشکنای

دەم: وەخت: کات

د. ناجح گوڵپی 24/4/2020  هەینی، یوەم ڕوٙو ڕەمەزانی

 hewraman
Load More In ویر

وەڵامێک بنووسە

پۆستی ئەلکترۆنیکەت بڵاو ناکرێتەوە . خانە پێویستەکان دەستنیشانکراون بە *

بابەتو دماتەری

ئەژمارە و پیمانە و ئەنڎازە؛ کە جاران هەوراماننە بەکارئاومێنیٛ

ئەژمارە و پیمانە و ئەنڎازە؛ کە جاران هەوراماننە بەکارئاومێنیٛ  پیمانە و ئەندازە و ژما…