یانە ئەدەب و هونەر سیٛڵت و گوٙران

سیٛڵت و گوٙران

165

سیٛڵت و گوٙران

نویسەر:مەحمود قادری

ماریو بارگاس یوسا ڕوٙمان نویسی گەورە ئەچی ئاخرانوە ڕوٙمانێوەش بە نامیٛو (ڕویاو سیٛڵت)ی نویستیٛنە و وەزعەو ئیرلەندو۱۹۱۰ هەتا۱۹۱٦ یش خاس خاسیٛو شی کەردیٛنەوە. قارەمانو داستانیٛ ڕاجیٛر کیسمیٛنت ۱۸٦۴دوبلیننە بە دنیا مەینە. ڕاجیٛر هەر دەورانو زاروٙڵەیینە حەزش بە ئەفسانە و حەماسەیەن. بابەش کە ماویٛو هیٛندوستاننە خزمەتش کەردە بیەن داستانەو جەنگ و دەریایەکان و سەفەرەکانو ویٛش مەگیٛڵنوٙنیٛوە پەی ئادی و شەوق مەوزوٙنە دڵش. ڕاجیٛر هەر بە زاروٙڵەیی ئەداش و بابەش وەفات مەکەران. ئەداش یانەنە ڕەحمینە و بابەش پیٛسەو نزامییٛوی سەختگیر.

قارەمانو داستانیٛ ڕوە مەنیوٙ کەشەکان و لانسارەکانو دوبلینی و ویەردەی وەرینی بە متەیرەو هەرسان مەئاوەروٙنیٛوە ئەو یادش. ڕاجیٛر یانەو ماموٙو تاتەیشنە چەنیو واڵە و براکەیش مەسکەن مەوزوٙ. ئەچاگە دەس جە وانای مەکیٛشوٙ و مەلوٙنە پەی لیوەرپولی یوٙ جە شارەکانو بریتانیای. بە یاوەری دایو قەومیٛویشان بەندەریٛونە مەگنوٙنه هەرمانە و ویٛش سەرگەرم مەکەروٙنە. دماتەر ئەشقش بە سەفەری مەبوٙ باییس ڕوە بنیوٙ ئافریقای و کیٛشوەرو کونگوٙی. ڕاجیٛر پاسە مەزانوٙ لوان پەی ئاگەیە هەتا چەنیو غەربیە موتەمەدیٛنەکان ئافریقایە نەزان و دماکەوتەکان نەجات بدوٙنە بەڵام دماو ماویٛوی مەیاووٙنە کە نا ئروپا خەریکەن ئافریقانە دەسش دان جەنایەتیوە. ئاد نمەتاووٙ کاریٛو بکەروٙ هەتا ئینە کە مەبوٙ بە کونسولگەرو بریتانیای جە کیٛشوەرو کونگوٙینە. وڵاو وڵو کونگوٙی مەوشکنوٙ. بە چەمانو ویٛش مەوینوٙ خەڵکی بومی چەنی کارش مەکیٛشیوٙرە چەنە و چەنی تاریٛ مەکریان. ئاد هوٙرمەئیٛزوٙ هوٙر گوزارشیٛو جە وەزعەو کونگوٙی کە ئینا چیردەسو پادشاو بلژیکینە مەنویسوٙ و مەکیانوٙشوە پەی بریتانیای. گوزارشەکەش بریتانیانە تەپ و توٙزیٛو ڕاس مەکەروٙنیٛوە و فەزای بەینولمیٛلەلیە دژو پادشاو بلژیکی و کارەکەرەکانش مەمدروٙنە و مەحکومیٛشان مەکەران.

دماتەر ڕاجیٛر تەرەفیو بریتانیایوە مەلوٙنە پەی ئامازوٙنی و ئەچاگەیچنە چەمش مەگنوٙنە بە بومیەکانو ئامازوٙنی کە چەنی بییٛنیٛ بەردیٛو ئا کەسانانە ئروپاوە ئاماینیٛ.کارشان مەکیٛشانەرە چەنە و جار جار دەس و گوٙشیشان مەقرتنان، چەنیو ژەنەکانشان مەوسانە و عانو مەسینە تیربارانشان مەکەران. وەزعەی گولەو ئاگەیچە گوزارشیٛونە مەکیانوٙراوە بریتانیا و فەزای بەینولملەلییٛ وەرانوەرشانوە مەمدرنوٙنە. وە نەهایەتەن جەنایەتکارەکانو ئامازوٙنیچ عەینو هنەکانو کونگوٙی مەنیوٙنە چیر و مەبەزنوٙشان.

ڕاجیٛر دماتەر چەنیو ژەنیٛوی ئیرلەندییٛ کە ئوستادەو تاریٛخینە ئاشنا مەبوٙ و دەمو ئادیٛوە ئەفسانەکان و حەماسەکانو ئیرلەندی مەژنەووٙ. مەیاووٙنە ئاد پەی وەڵاتیٛوی نەقشو کونسولگەریش بازی کەردە بیەن کە گەرەکشەن هیچیٛو جە ویەردەو ئیرلەندی نەمانوٙ: نە زوانی سیٛڵتی و فەرهەنگی سیٛڵتی. ڕاجیٛر ئا موقامە بریتانیا مەبەخشوٙنەش پەنە قەبوڵش نمەکەروٙ و نمەلوٙ خەڵاتیەکەیش بگیٛروٙ. مەلوٙنیٛوە پەی ئیرلەندی و واوەی کەشەکانش بە چەمانو ویٛش مەوینوٙنیٛوە. مەگرەووٙ و زاروٙڵەکان مەوینوٙ چەنی زوانی سڵتی فەراموٙش مەکەرانە و بە شانازیو بە زوانی ئنگلیسی مەدوانە. عەمەڵەن وەرو چەمانو قارەمانو داستانیٛوە قەڵای هەزاران ساڵیٛو ئیرلەندی مەوڕای مەوڕوٙنیٛرە. ئەچی بەینەنە دەنگو ئیٛعترازی جە لاو هەدەرەکانو زوانی سیٛڵتیوە بەرز مەبوٙنیٛوە. گروٙییٛ تەشکیل مەدریانە و ڕاجیٛریچ مەبوٙنە بە بەشو یوٙ جە گروەکان.ئاندەش نمەشوٙنە پەنە مەکیانانەش پەی ئامریکای هەتا تەداروٙکات جەم بکەروٙنە و بە عینوانو پشتوانەی بکیانوٙشوە پەی ئیرلەندی. ئامریکایچنە پابەند نمەبوٙ و حەوایە مەیاونوٙرە ئاڵمان، ئاڵمانیٛو کە ئینا تەداروٙکو جەنگینە چەنیو بریتانیای. نەقشەو ڕاجیٛری ئینەن عانیٛو ئاڵمان داش ملو بریتانیایرە ئیرلەندییٛچ شوٙڕشو ویٛشان مەگیسنانە. سەرانیٛو ئاڵمانی چەنیو نەقشەکەیش دوە لچە نمەکەرانە و مەپەسەنانەش. ڕاجیٛر ئیمانش هەن تەنیا یەک ڕا پەی جیاوە بیەیو ئیرلەندی جە بریتانیای هەن ئادیچ حەمڵەی هەمزەمانو ئیرلەندی و ئاڵمانیەن غەیر ئەچینەی ئیرلەند و قەیامکەریٛش هیچ سەوز نمەکەران.

ئا سەروازە ئیرلەندییٛ پەی بریتانیای گژیاینیٛ و ئیسە ئیناینە زیندانو ئاڵمانینە ڕاجیٛر سەردانیٛوشان مەکەروٙنە. پەنەشان مەواچوٙ:( پەی کیٛشوەریٛوی مەگژیەیدیٛ گەرەکشەن زوان و فەرهەنگیتان جەبەین ببەروٙنە. بەیدیٛ با پەی ئیرلەندی بگژیەمیٛ و دیفاعە جە زوانی سیٛڵتی بکەرمیٛ.) سەروازە ئیرلەندیەکیٛ مەداشەرە وەرو تف و لەعنی و جە ۲۰۰۰ هەزار سەروازان تەنیا۵۰ نەفەریٛشان مەلان چەنیش و ماباقی مەواچان ئیٛمە هەر ئنگلیسییٛنمیٛ و زوانمان ئنگلیسیەن. ئەپیٛسەنە ڕاجیٛر گەورەتەرین دەرد و ناڕەحەتی مەیاووٙنە لاش.

دماتەر ئاڵمان نمەدوٙنە ملو بریتانیایرە و ئیرلەندییٛ بیٛ ئانەیە ڕاجیٛر ڕازیش ببوٙنە مەگنانە جەنگ چەنیو بریتانیای. بەزیایشان حەتمیەن و ئی ئتیٛفاقیچە ڕوە مەدوٙنە. ڕاجیٛر ئوقرە نمەگیٛروٙ و گورج هوٙرمەگیٛڵوٙنیٛوە ڕوە ئیرلەندی. بەختەی خرابەشنە ڕارە توشو ئتڵاعاتو بریتانیای مەینە و دەسگیرش مەکەران.

وە ئەپیٛسەنە ڕاجیٛر مەگنوٙنە زیندان، زیندانو کیٛشوەریٛوی ساڵانی ساڵ پەریٛش موباریٛزەش کەردەن و مانیاییش کیٛشتەن.

زیندانەنە هاگا مەبوٙنیٛوە قەیامە بەزیاینە و گردو دوٙسەکانش تیرواران کریاینیٛ و دریاینیٛ قەنارە. ئاد بە ئوستادەکیٛو تاریٛخی کە مەینە مولاقاتش مەواچوٙ 🙁 تەنیا جە ئینەی مەتەرسو بمرونە و زوانی سیٛڵتی فیٛر نەبو.) وە هەر پاسە بە کەشیشو زیندانەکەی مەواچوٙ ئەگەر ئیٛعدامشان کەردانی بەردیٛموە پەی ئیرلەندی و ئەچیگە نەنیەیدیٛم. وە مەدانەش قەنارە و نمەبەخشانەش.

وە ئینەیچ چەند خەتیٛ جە ڕوٙمانەکیٛ:

ـ هەر ئا ئیٛمپراتوری(بریتانیا) کە سونەت، زوان و حاکمیەتی مللیش چەنەش ڕنیرە.گردو ئینیشاشە ئافریقانە مسییٛ کە ئەر ئەداش زیندیٛ ماناینە هەرگیز وەشتەرین ساڵانو جوانیش و دەس پەنەکەردەیو میان ساڵیش ئەچاگەنە نمەویارناینەش، وە هەرگیز نمەیاویٛ یاگیٛو بە کیٛشوەریٛوی کە ئەچاگەنە زا بیٛ وەی تەورە بنازوٙ و توڕەیییٛویٛ ئەچینە گڕدار نسبەت بە بریتانیای کەبیری ئیٛحساس بکەروٙنە.( لاپەڕەو ۱۴۳ی).

ـ ئیرلەندیٛو کە قلیچکە و سەیەو ئیٛمپراتوری بریتانیای نەبیٛ بەڵکوم مەگژیانە هەتا زوان، سونەتەکیٛ و ئاداب و ڕسومیش بسانوٙوە.(لاپەڕەو۱۵۱ی) .

ـ حکمو ئیٛعدامیش واناشوە. ئەجا چەنەش پەرساش ئایا گەرەکشەن چیٛویٛو بواچوٙ. بە سەرە جوابش داوە نا، وەلیٛ چیرو لچینە بوٙڵناش:” ئیرلەند”.(لاپەڕەو ۴۵٦ی) .

 خەڵکو گوٙرانی ئاروٙ هەر ئا سەروازە ئیرلەندییٛنیٛ جە زیندانەکانو ئاڵمانینە. قوٙرەتو ویر کەردەیوەیشان گیریان چەنە و تاریٛخ نویسانیٛوی پوٙپوٙلیست و تەفەنوٙنی نویس نمازان فەزاییٛوەی غەیرە سیاسیە وازە ببوٙنە و بە عیٛلمی مەسەلەکیٛ دیم ئاشکرا بکریان. چیرخانو ویرەکان هەروٙڵەن و بیٛ ئەساس پەوکای تاریٛخ نویس و نویسەر هانا مەبەروٙ بە سیاسەتی. بە واتەو  ئیوان کلیمای هەر عەسریٛو بوٙتیٛو ویٛش هەنیٛش. وە ئاروٙ ئیٛمە ئی بوٙتە گەوریٛ مەوینمیٛ و وەزیفەمانەن بهاڕنمیٛشنە یوٙ و تیکە تیکیٛش بکەرمیٛ. مەرامو ئیٛمە هەناسە کیٛشتەیو زوانی گوٙرانیەن.جالبەن فرەینەو ئا کەسانا ئاروٙ هەرمانە مەکەران سەرو زوان و فەرهەنگو گوٙرانی زاهیٛرەن فەرهەنگییٛنیٛ بەڵام چەو باروە عەمیقەن سیاسییٛنیٛ و دیدشان ئەسیرو سیاسەتو ڕوٙیەن پەوکای نمەتاوان ئاییٛندە نگەریٛ ببان.

یەک دان زوان و میٛلەت مەکیٛشیوٙ فەسادهوٙرە بوٙنەو ئانەیوە فەعالیٛ زاهیٛرەن فەرهەنگییٛش ئیٛنسانیٛ گەوریٛ نیەنیٛ و قوٙرەتو سازنایو سوالاشان نیەن.زوان نویسیاریو کورمانجەکان تەمامەن سەرو شیٛعرەو مەڵای جەزیریوە شکڵش گیٛرتەن بەڵام ئاروٙ گوٙران زوانی زاهیٛرەن نویسەر و پەیجوٙرکار بە بیەیو ۱۵۰۰ دانە شاعیٛران هەڵای نمەتاووٙ ئیجازە بدوٙنە بە ویٛش ئەپی زوانی بنویسوٙ و دمایچوە مەینە باسو فەلسەفە و چامیٛسکی و حیٛزبو تودەی مەکەروٙ. وە مەنویسوٙ زوانو ئاروٙ قسە کەردەو هەورامی پەی نویستەی قەویتەرەن. ئینە جە ڕاوینو واڵتیٛر بنیامینیوە پەنەش مەواچان:(نفرینو ویەردەی)، وە جە ڕاوینو میلان کوٙندرایوە:( ویر شیەیوەو حافیٛزەی تاریٛخی). ئەجا سەمەرەو ئینەیە مەبوٙ باییسو بەردە و نوٙکەر بیەیو یەک دانە میٛلەتی. هەر کەلیمیٛوە بە زوانی دەگایانە بنویسیوٙ موٙریٛوەنە پەی بەردەگیو ئی میٛلەتی، پەی بەدبەختیش پەی نەزانی و پەی سەرهوٙردایو بەشەرانیٛوی چەپ و ڕاسو ویٛشان جیا نمەکەرانوە.

واڵتیٛر بنیامین مەواچوٙ: ئەر زەمانو حاڵی تەسویریٛوو ویەردەی بە هنو ویٛش نەزانوٙ ئا تەسویرە ئینا خەتەرو جەبەین شیای هەمیشەیینە. نویسەری گوٙران زوان ئیسەولای نمەبوٙ هەرگیز ئیجازە بدوٙنە بە ویٛش یەک کەلیمە بە زوانو دەگاو ویٛش بنویسوٙ. ئەڵبەت کەسیٛو کە بە زوانو دەگاو ویٛش بە ئاگاهانە بنویسوٙ ئەساسەن و عیٛلمەن هەرگیز نویسەر نیەن چونکای نویسەر پیٛسەو ماریو بارگاس یوسای گەرەکشەن میٛلەتیٛوی جە بەردەگی نەجات بدوٙنە و ئی نویسەرە دەگا نویسە میٛلەتو گوٙرانی ڕو بە بەردەگی مەکیٛشنوٙ.

زوان و ئەدەبیاتو گوٙرانی

 hewraman
Load More In ئەدەب و هونەر

وەڵامێک بنووسە

پۆستی ئەلکترۆنیکەت بڵاو ناکرێتەوە . خانە پێویستەکان دەستنیشانکراون بە *

بابەتو دماتەری

بە بوٙنەو ڕوٙ ئوٙروپایی فرەزوانی، ٢٦ مانگەو سیٛپتامبری

بە بوٙنەو ڕوٙ ئوٙروپایی فرەزوانی، ٢٦ مانگەو سیٛپتامبری ٢٦و مانگەو سیٛپتامبروو گرد ساڵیٛو ج…