یانە پەیلوای گوٙرانیەت و هەورامانگەرایی

گوٙرانیەت و هەورامانگەرایی

201

گوٙرانیەت و هەورامانگەرایی

“دفاع ئەو ڕوٙحیٛ جەمعی یەکدانە ملەتی”

نویسەر: ژیار سلامەتیان

٨/١/١٣٩٩مەریوان

دانا کەسێوەن گرد کارش ڕیٛک بوٙ   گوفتار و پەندار کردارش ڕیٛک بوٙ

 رەفیٛقش یارش یاری یاری بوٙ               یا خوٙ نە یارش زاتی باری بوٙ

 هەر کەس پەی بەروٙ بە نادانی ویٛش   موسەلەم دانان جە ئەیامی ویٛش[1]

سەرنامە

 ئەپاسە کە وەرچەمەن و مەپیٛویوٙنە، ئینسانە گردوەرینەکان یوٙوەمین هەرەکەتی دەسەجەمیشانەنە وەرانوەرو تەرسیٛوە تاڕیٛخەیی مەبانەوە. تەرسەکیٛ ئیٛندە سامناکەنە کە هەتارە ڕوٙزگارو ئاروٙی هەر ئیدامەش هەن. و ئی تەرسیٛ بییٛنە بەشیٛوە ئەو جوٙهەرەو هەرەکەتو ئینسانەکان و جامیٛعەکان. گردینو ئینسانەکان بە جوٙریٛوە خەریکو موبارزەیەنیٛ پەی وەرانوەری کەردەی چەنیو ئەئی تەرسیٛ. تا بەشکەم پەی یەک ساتە وەختیچ بییە بوٙنە بتاوان سەرو ئەئی زەمینە ناڕیٛک و پیٛکەیوە بمانانەوە و هەناسە بکیٛشان. تەرسەکیٛ کامینە؟ ئەپاسە کە هوٙرکهایمر، و فرەینەو ویرمەندانو ویەرە جوٙراوجوٙرەکانو علم و زانایی ڕاوینشانە بەیانشان کەردەن، باوەڕشان ئەپانەیە ئاوردەن کە بنچەقو ئەئی تەرسیٛ مەگیٛڵوٙنەوە پەریٛ “سەرئاما تەبیٛعیەکان” یا پاسە کە ویٛشان مەواچان “غولو تەبیٛعەتی” پیٛسەو: لافاو، هوٙرەتریٛشقە، ئاویرگیٛرتەی، هروژمو دڕندەکان، پەتاکان، نەوەشیە نادیارەکان، دەلیلو ئەئی تەرسیٛنە.

 ئینسانەکان جە دەسپەنەو جەمئاوەری نیازە بنەڕەتیەکانشانەنە وەرانوەرو چیٛویٛوە بییٛوە کە تەمامو “ژنوٙم” و کروٙموٙزوٙمەکانشان ئاوردیٛشەنە لەرزە”  هوٙرکهایمر پاسە مەڕموٙنە(قرائت می کند)وەختاریٛوە ئەوەلین هەورەتریٛشقە کەوت و ئاسمان بەرقیٛش شانای و زەمینش ئاویر دا و وەرو چەمانو ئەوتەر ئینسانەکانوە، ئینسانەکاوتەریش زینە زینەی سوچنای و کەردیٛش خەڵوز. یا وەختاریٛوە بومەلەرزە کەوت و یەک ڕوەنە دویٛ کویٛ زلیٛش جابەجا کەردیٛ. زەمانیٛوە گیواوەکان، و گیاندارەکانو تەری بە “گازیٛوە” یەواشە ئینسانەکانشان جە بەین مەبەرد. یا کتوپڕ بە ئاماو نەوەشییٛوە واگیر و پەتاییٛوە کە کەس نەزانیٛ سەرچەمەش چکوٙگەوەن، یەک دانە تەمەدونی چندە هەزار ساڵەش بە وادەو یەکساڵ و یەکمانگینە جە بەینش مەبەرد. ئیتر ئینسانو ئا وەختەیە تەنیا ڕاچارەش ئانە بیٛنە کە یا وەرانوەرو ئەئی “سەرئامانە بمدروٙنە” کە نە ئیمکاناتش بیٛ و نە قوٙرەت، یا ئانە کە تا ئەبەد تەسلیمو تەرسەکیٛ ببوٙنە. پەنا ببەروٙ بە “ڕوٙحیٛوە جەمعی” و وردە وردەی ئا ڕوٙحە جەمیە بتاووٙنە زیٛڵ و مەژگو ئینسانەکان ئەو “تەرسەکیٛ” سوکنا بدوٙنە.

 ئەچی زەمانەنە بی کە یوٙوەمین هەرەکەتی دەسەجەمی ئینسانەکان سازیا. ئەئی هەرەکەتە دەسە جەمیە پاسە کە “یوٙواڵ نوٙح هەراری” تاڕیٛخەزانو بەشەری مەواچوٙنە، یوٙوەمین “نەزمی خیاڵی” لاو جەمەکیٛوە سازیا. کەم کەم لاپاڵو نەزمەکەیەنە ئینسانەکان نیروشان گیٛرت و هیٛزی جەمیشان بی بە باعیس کە چەنیو نیروەکانو تەبیٛعەتی کە “مەرگش” شوٙنیوە مەبیٛ مدرامان بکەران. ڕوٙحی جەمی یا نەزمە جەمیە خیاڵیەکە تا مەلویٛنە وەروە قەویتەر مەبیٛ و ئینسانەکان ئیتر دیشان مەتاوان چیٛرو ئەئی چەتریٛنە مدرامان بکەران چەنیو ڕەنج و سەرئاماکان بسازان و چەنیو نیروەکانو تەبیٛعەتی تا وا یاگیٛ مەتاوان مدرامان بکەران.

ئەئی ڕوٙحە جەمیە، یوٙوەم کەڕەت جە پەرساو خواو ئاسمانی، خواو هوٙرەتریٛشقەی، خواو زەمینی و خواو هەرەس و لافاویٛ بنجەش پیٛکا. وردە وردەی ئینسانەکان پەی بە هیٛز کەردەو ڕوٙحە جەمیەکەی، دەسشان بەرد پەی سازناو ڕازە وەهمیەکان، ئوٙساینەکان، داستان و شیٛعرەکان و وەرتەر ئەچینیشایچ کە ئەبزارەکان و نەقاشی و ویٛنەکان سازیای تا سەرئاماکان بە تەسویر بکیٛشنان و ئینسانی دماینی ئەو ئاژەو ئا وەختەی هایاوە بکەران. یا ڕەزایەتو خواکان و تەسویرو سەرئاماکان بنمانان.

جە وەڵینەو کتیٛبو تاڕیٛخەو ویلدوٙرانتینە پاسە کە ئا ویرمەندە بەیانش مەکەروٙنە، تەبیٛعەت مەتاووٙنە بە یەک هەرەکەت تەمەدونو ٨هەزار ساڵەو بەشەرو ئاروٙیینی ویٛران بکەروٙنە و ئەزنوٙ بسازنوٙشەوە یا پەی هەتا هەتاین نقمش بکەروٙنە س ئاوس بییەی و زای ئەو زەمینی بگیٛروٙنە. سادە و ساکار تەبیٛعەت مەتاووٙنە، بە ئاوردەو یەکدانە “وشکەساڵییٛوە دریٛژ مدەتی” جە تولو یەکدەهیەنە، گردینو ساکنانو ئیروپای و ئوسترالیای چوٙڵ پەنە بکەروٙنە و گردیشان یا بکوشوٙ یا بڕەمنوٙشان پەی قاڕەو ئاسیای. هەر پاسە “پەتاییٛوە” واگیرە مەتاووٙنە ئەو یەک وەختەنە دەیان ملویٛن ئینسان ڕوەو زەمینیوە بوەروٙنە و بماشوٙنیٛشانوە. ئەچیٛگەنە گەرەکما نییەن پەی سەلەمناو قسەکانمان تائیدیەو کەسی بگیٛرمیٛنە، چون ئەئی مەسەلانە ویەرو علم و تاڕیٛخەیەنە دیمئاشکرانیٛ و نیاز بە واوەی کەردەیشان تەنیا پەی ئانەیەنە کە وەردەنگان خاستەر بیاوانە ئەو سورەت مەسەلە ئەسڵیەکیٛمان. واتمان، پەی وەرانوەری کەردەو ئینسانەکان جە وەرانوەرو تەبیٛعەتی خوٙفناکیوە، تەنیا ڕاچارە سازناو “ڕیٛکینە خیاڵیەکان” بیٛنە. هەر پاسە کە ڕەوشنەن، ئینسانەکان دلیٛو زیٛڵ و مەژگ و جەسەیشانەنە پەیشان بەردە کە تەنیا بە جەمئاوەر مەتاوان وەرپەنگو ئەئی غولو تەبیٛعەتیە بمدرانەوە. و ئەگەر ئەئی ڕوٙحە جەمیە نەبوٙنە ئینسانەکان جە تەنیایی و بیٛکەسینە مەمران و پیٛسەو وەرینانشان جە بەین مەشان و خەفەتییٛنە و تەرسینە مەتوٙقان. ئەئی ڕوٙحە جەمیە وەرتەر و ئەوسا نامیٛشان نیان “دین” یا مەزەب” دینەکە موهیٛم نییەن گاوپرسی هیٛندوکان ببوٙ، یا چندە خوایی میسریەکان و یا یەک خوایی زەرتەشتی، و یەهود و مەسیح و ئیسلامی ببوٙ و یا پەرساو یەکدانە “شەخس” یا گوڵیٛوە و گیواویٛوەTabooببوٙ کە نمادو مەرگ و یا مەنەیوە و بژیوانیەن. گردشان هەر مەتاومیٛنە دینشان پەنە بواچمیٛنە. ڕوٙو ئاروٙیەنە، بە دەلیلەو ئانەیە کە فرەو ئەئی نەزمە خیالیانە کەوتیٛنیٛ وەرو هروژمو پەرس و ویر و ئاوەزیوە؟ بە بیٛ بونیاد نامیٛشان ئامان و جیای ئادیشان، دەسکردە عەینی و وەرچەمەکانو ئینسانی کە پەنەشان مەواچان “فەرهەنگ” بییٛنیٛ بە “ڕوٙحیٛوە جەمی” پەی مەنەیوەو هەر جەماعەتیٛوە ئینسانی. ئەڵبەتە ئاروٙ، بە کوچالیٛوە وردوینی، فەرهەنگیچ یاگیٛو ویٛش داینەش بە “هویەتی” یانی ڕوٙحی جەمی هەر ملەتیٛوە جە ڕوٙ ئاروٙیەنە کە نمایندەو مدرامانو ئەئی جەماوەرینە پەی وەرانوەری کەردەی چەنیو “مەرگ— بژیوانی”. ئەپی جوٙرە مەیاومیٛنە بە نەتیجیٛوە کە هەر جەماوەریٛوە ئینسانی جە هەر یاگیٛوەو “دامنەو زەمینینە” کەوتەبوٙرە، داراو “هویەت و ڕوٙحیٛوە جەمین” کە نماد و نیشانەو تایبەتو ئا ملەتینە پەی “بژیوانیش”(زندگانی) و جوابیٛوەن پەی وەرانوەری کەردەی چەنیو “مەرگی”. و ڕەنجەکانش و سەرئاماکانش. ئەئینە پەنەمان مەسەلەمنوٙنە کە وەختاریٛوە هویەتیٛوە لاو هژمونییٛوە جە بەین مەلوٙنە، ئەوەڵ هەنگام، “ڕوٙحی جەمی” ملەتەکەی نابود مەکریوٙنە و دماتەر ئا ملەتە ئیتر پەی بژیوانیش  و مەرگیش نە پەرسش پەی مەمانوٙنەوە و نە جواب.

— “هویەت” جوابیٛوەن پەی مەرگ و بژیوانی؟

 مەتاومیٛنە بواچمیٛنە کە ڕوەو زەمینیوە چەمان نمەگنوٙنە بە هیچ خەڵکیٛوە کە داراو نماد، نیشانە، ئایین، ئەخلاق، شیٛوەو ژیوای، نوٙرم، دین، مەزەب، و زوانی نەبوٙنە. بە گردین هەر جەماعەتیٛوە ئینسانی ئەو ڕوەو زەمینیوە بە پاو هوٙرزینگای جوگرافیایی، تاڕیٛخەیی، فەرهەنگی ویٛش، هویەت/کیٛبیەی یایبەتش هەن، یانی ویٛش ئەپا نماد و نیشانەوە مەژناسوٙنە و مەژناسنوٙنە. بە پاو ئا هویەتیەنە کە مەتاووٙنە مەسەلەکانو جامیٛعەی دەرکیٛ بکەروٙنە و هوٙرز و نیشتو ویٛش بە پاو ئا ڕیٛکینە فەرهەنگیەیە چەنی دیگەرانی مەسازنوٙنە. هەتا کاسپی کەردەیچش مەگیٛلوٙنەوە پەریٛ ئا هویەتیشە. مەسەڵەن: ئەگەر “کەسیٛوە خەڵکو هوٙرامانی” جە دەگاو “هەواساویەنە” یا دەگاو سەرڕیٛزینە” گەرەکش ببوٙنە پەی گەشتیاریٛوە فارسی یا تورکی یا کوردی، چاشتیٛوە وەشە بکەروٙنە و گەشتیارەکە ڕەزا بوٙ چەنەش، ژیرانەتەرین هەرمانە ئانیٛنە کە چاشتەکانو ئا مەحاڵەیشە پەی بسازنوٙنە، “خودو چاشتەکیٛ، ئەگەر گیلاخەینە، یا خازی، یا ڕوسقە، یا دوٙخەوا و  . . .” ببوٙنە، ئەچیٛگەنە، ئیتر “چاشتەو خازیٛ” تەنیا تامو تش و گەڵا خازی وەرچەم نییەن، ئەچیٛگەنە ئینسانی هوٙرامانی خەریکەن پەیامیٛوە “هویەتیە” بە دیگەری مەنمانوٙنە. پەیامەکیٛ ئانیٛنە کە ئیمە پیٛسەو مەردمو گوٙران زوانو هوٙرامانی، داراو هویەتیٛوە تایبەتی بە ویٛمانەنمیٛ. ئەچیٛگەنە ئیمە ویٛمان پیٛسەو ئانەیە کە هەنمیٛ و هەم پیٛسەو ئانەیە کە مەعقولا کە مەشوٙ بیمیٛ ویٛمان ئەژناسنان بە ئەوتەریچ. و دیگەریچ ئەپاسە ڕەزایەتش هەن کە ویٛمان پیٛسەو ئانەیە کە هەنمیٛ بژناسنمیٛ نەک پیٛسەو ئانەیە کە دیگەریەکە گەرەکشەن. ئەچیٛگەنە پەیمان بەر مەگنوٙنە، کە ئتر نمەبوٙنە نەواردەو گوٙشتو “گاویٛ و واردەو گوٙشتو خوگی لاو 800ملویٛن نەفەران ئەو خەڵکو هیٛندی و هیٛندوەکانوە بە گاڵتە و شوٙخی لەیەک بدەیمیٛنەوە. یا نەواردەو گوٙشتو خوگی و واردەو گوٙشتو گاویٛ لاو موسڵمانەکانوە بە گاڵتە لەیەک بدەیمیٛنەوە. بە داخەوە ئینسان شناسی و مەردم شناسی پیٛسەو دویٛ جە ڕشتە چیٛرخانیەکانو جامیٛعەی ئاگاییٛوە فراوان مەدان بە ئینسانەکان بەڵام وەرچەم نەگیریاینیٛ و وەڵیٛ ئانەیەنە کە ئینسان بە واقعیەتو ویٛش و هویەتیشوە بژناسیوٙنە، لاو ئایدئوٙلوٙژیەکانوە ئینسان تاریف کریان و مەکریوٙنە، و ئەچاگەنە پەی یوٙوەم جاری ئیتر مەوزوعو ئینسان و فەرهەنگ و هویەتیش وەرچەم نمەگیریوٙنە ئینسان تەنیا پیٛسەو مەوجودیٛوە “بیٛ سیفەتی” وەرچەم مەگیریوٙنە. یانی ئیتر نمەواچان. “ئینسانی هیٛندو زادە” بەڵکوم مەواچان “شاروٙمەندی هیٛندی” شاروٙمەند کە هیچ ماناییٛوە ئیلا ئانە کە “فەردیٛوە چیٛرو چەترەو دوٙڵەتیٛوەنە بژیووٙنە” نمەدوٙنە و هیٛندی بییەیش کە مەفهومیٛوە جوگرافیایین و سیاسین و تاریٛخەو زای و تاریٛخەو جە بەین لوایش هەن. ئەچیٛگەنە، ئەسڵیتەرین پەرسەکیٛ کە ئینسانی هیٛندو پەنەش مەژیووٙنە و پەنەش ویٛش مەژناسوٙنە نە هیٛندی بییەیەن و نە شاروٙمەند بییەین بەڵکوم “هیٛندو بییەیەن” کە نمادو “گاوپرستیشەن” ئینە هەر ئا “ڕوٙحە جەمیەنە” کە سەراونو باسەکەیمەنە ئیشارەتم پەنە دا. شەکە نییەنە کە گەورەتەرین ئەهانەت بە یەکدانە موسڵمانی ئانەنە کە گوٙشتو خوکیش پەنە بوەرنی، و یا گەورەتەرین ئەهانەت لاو هیٛندویٛوە ئانەنە کە گاویٛوە قەسابی بکەرینە و بوەرنیش پەنەش. ئینە نەقزو ئا ڕوٙحە جەمعیەینە کە ئینسانی هیٛندو پەنەش جوابو “بژیوانی’ و ‘مەرگیش” دانوە. پەوچی پەی نمونەی: مەردمو گوٙرانی زوانی وەختیٛ مەواچان زوانەکەمان لاو ئەوتەریوە یا کوردەکان و ئیرانیەکانوە خەریکەن مەفوٙتیوٙنە باسەکە تەنیا زوانەکە نییەن، بەڵکوم تەرسە ئەسڵیەکیٛ ئانیٛنە کە “سیفەتو ئیمە پیٛسەو ئینسانیٛوە گوٙران/ هوٙرامانی بە ڕەسمیەت نمەژناسان و ئینە گەورەتەرین ئەهانەتەن بە ڕوٙحیٛ جەمی ئەئی ملەتەیە. چندە دانیٛوە موسڵمان پەنەش ناوەشەن کە بە زوٙر گوٙشتو خوکی بوەروٙنە ئانەیچە پەی دانیٛوە هوٙرامانی یا باجەلان و زەنگەنەیی سەختەن کە بە زوانو کوردان مەسەلەکان فام بکەروٙنە و زوانەکەو ویٛش گڵوەشەنە بتاسنوٙنە. ئینە باسو ئیتر سرفەن زوانی و کەلیما نییەن بەڵکوم باسیٛوەن کە وەسڵ مەبوٙ بە شەرافەت و کەرامەتو یەکدانە ملەتیوە کە خەریکەن دەسەقەس مەشیٛلناشەرە و بیٛ حورمەتش مەکەران.

مەشوٙم ئینەمانە فامیابوٙمان کە تاڕیٛخەو سیاسی گردینو دوٙڵەت_ملەتەکان، هەدەفشان ئانە بیٛنە کە ئەئی “سیفەتە فەرهەنگی  و هویەتیەکان” جە ئینسانی بگیٛران تا بەڵکوم بتاوان گردی بەرابەر بکەران. ئانەنە کە ئاروٙ نەک هەر بەرابەریٛ نەبییٛنیٛ بەڵکوم خود مەفهومو شاروٙمەند و جوگرافیای ویٛش نمادو “گەورەتەرین ناعەداڵەتیەکانو” بەشەرو ئاروٙیینین. گەورەتەرین زەربیٛوە کە ڕوٙ ئاروٙیەنە ئینسانش پەنە ویٛران کریان، هەر ئا ڕوٙحە جەمیەنە کە دلیٛو ژیواو ئینسانەکانەنە جە بەینشان بەردەن. دوٙڵەتەکان و ئایدئوٙلوٙژیەکان ئینسانشان بە جوٙریٛوە مادی تاریف کەردەن هیچ مەعنەویاتیٛوەش پەی ئینسانی ئاروٙیینی ناستەنوە. جە ئەسەڵەن دەوڵەت ئاما تا ڕوٙحیٛ جەمی یا هویەتو ئینسانەکان ویٛران بکەروٙنە. ئانەنە کە مەواچان فەزاو پوٙست مودرنی، ئامیٛتیٛوەنە ئەو “تەرس” “بیٛ هویەتی” “جە ویٛ بیٛگانە بییەی” مەتەرسمیٛنە: چون ڕوٙحیٛ جەمیشان چەنە ئەساینمیٛ و نمەتاومیٛ ویٛمان تاریف بکەرمیٛنە و ویٛمان ئەپاسە کە هەنمیٛ و مەشوٙ بیمیٛ بە دیگەری بژناسنمیٛ. “بیٛ هویەتیٛنمیٛ: چون پیمانیٛوەمان نییەن کە سەرو ئادیوە جوابو پەرسەکانو ژیوایمان بدەیمیٛنەوە و پیٛسەو قالوٙری هەر کوٙگەرە دوٙڵەت هەرەکەت مەکەروٙنە و مەوازوٙنە مەشوٙم ئیمەیچ هەرەکەت بکەرمیٛنە. هەر یاگیٛوەرە وەزنە قورسە بوٙنە واگژەئاسا ئیمەیچ مەخولیەیمیٛنەوە و مەخولنامانوە، هەر وەختیچ واگژە مدرا، ئیمەیچ وشک و برنگ مەکوٙیەیمیٛ زەمینەرە. جە ویٛ بیٛگانیٛنمیٛ: چون ئاشنایەتیمان ئەو ڕوٙحی جەمی ویٛمان نییەن و پەی بژیوانی و مەرگی، ماناشان چەنە ئاستیٛنمیٛرە بیٛ مانا مەژیومیٛ. بە مەفاهیمیٛوەتەر گوٙچشان کەردیٛنمیٛ کە دورەن ئەو ڕوٙحیٛ جەمیمان، دورەن ئەو فەرهەنگ و هویەتو جامیٛعەو ویٛمان.

ئاروٙ جەماعەتیٛوە پاسە مرمانان کە هویەت مەسەلیٛوە بیٛ مانانە، هەر ئەئی جەماعەتە وەختاریٛوە گەرەکشانەن باسیٛوە بمەرزنانەرە و بیاوناش بە جامیٛعەی بە جوٙریٛوە گەرەکشانەن گلەیەکانو ویٛشان بە نسبەتو جەماوەری بنمانان کە پەی چیٛشی ئانان ئەپا ڕاوینە کە هەنشان و بیەنشان و گەرەکشانەن بوٙشان بە ڕەسمیەتشان نمەژناسان. دەیتر ئەچیٛگەنە مەتاومیٛنە بواچمیٛنە کە ئانان کە داعیەو ئانەیشانە هەن هویەتیٛوە خاسشان نییەن قسەکیٛشان دورەنە ئەو واقیٛعەتی چون ئەئی نیازە ئینسانیە، دەلیلەکیٛش تەنیا پەی “نیاز بە بژیوانی” مەگیٛڵوٙنەوە و پەیوەندیش فرەتەر بە “ڕوٙح ئینسانەکانوە” هەن تا باسیٛوە عەقیدەیی ویەرا. پەوچی ئا کمونیستە کە مدافعو لنینین، و وەشش ئەو ئانەیە مەی، کوڵاویٛ چەگوارەیە و لیباسی سوری مەیوٙنە و مەپوٙشوٙنە، چەنیو مەڵآییٛوە کە “میٛزەریٛوە” مەبەسوٙنە و وەشش ئەو عابای مەیوٙنە و ویٛش چیٛرو مەفهومو ئیسلامیەتینە مەتاریفنوٙ. هەر دوەو ئەئی کەسانانە گەرەکشانەن یەک مەسەلە بەیان بکەران، یوٙشان گەرەکشەن بە جەماعەتو ئیسلامیوە بژناسیوٙنە و دیگەرانیچ پاسە بژناسوٙنە، ئەوتەریچ گەرەکشەن بە جەماعەتو “کمونیستیوە’ بژناسیوٙنە و دیگەرانیچ ئەپا هویەتیە بژناسوٙنە. ئەچیٛگەنە هەر دوە هەنیٛ شوٙنەو “ڕوٙحیٛ جەمیوە” و هویەتیٛوە تایبەتی. پەیمان بەر کەوت کە “ڕوٙحیٛ جەمی” هەر جامیٛعیٛوە پەی ژیوای و مەرگی ماناش هەنە و بیٛ ئەئی روٙحەیە ئینسانی ئاروٙیین بیٛ مانا و مەفهوم ڕوبە سەراو سەرشیەی مەلوٙنە. ئانەنە کە گوٙران/هوٙرامان پەی ئیمە ئیساس و چیٛرخانەن و ئەوتەر مەسەلەکانش گردشان دەورو ڕوٙحیٛ جەمی گوٙرانینە مانا مەدان.

— واچمانو زوانی گوٙرانی نویسیاری نمایندەو “ڕوٙحیٛ جەمین”

فرەو کەسان بە تایبەت ئانان کە هەڵای سورەت مەسەلیٛو گوٙران/ هوٙرامانیشان دەرکە نەکەردیٛنە، پاسە مەزانان داواو ئیمە سەرو “کەلیمیٛ” و “دەنگ” یا “حەرفیٛوەن” یا دەگاییٛوە تایبەت و یا محالیٛوە تایبەتین جە مەنتقەو گوٙرانە نشینەکانەن؟ پەوچی گردینو مەسەلیٛو ئەئی کەسانە بییٛنە دەمەقالە سەرو “تەوسیفو زوانی ئەدایی و دەگایانەو ویٛشان”.

نە خەیر. ئیمە مەشوٙ بیاومیٛ ئەپا قەناعەتە کە “ڕوٙحیٛ جەمیو ملەتو گوٙرانی” گەورەتەرەن جە مەسەلیٛو سرفەن زوانی. ئیمە باوەڕمان ئەپانەیە ئاوردەن کە ئەگەر هوٙرامان ڕوٙحیٛوەش پەی وەرچەم بگیٛرمیٛنە، بنە و بناوچەش هەن دلیٛو زوان و ئەدەبو گوٙرانی نویسیارینە نەک زوانو نەفەریٛوە یا دەگاییٛوە تایبەتیٛنە. ئیمە داراو مەفاهیمیٛوە موتەعالینمیٛ پیٛسەو “حەقیقەت، عەداڵەت” هەمکاری، یاوەری، پیر، شور و شادی پەی ژیوای، ئەخلاق و ئەنەیاوای جە مەرگ و بژیوانی، ماریفەت، عرفان، مەزەب، و . . . سەدان مەفاهیمیٛ موتەعالییٛ تەریٛ کە تەک تەکشان دلیٛو پەڕەکانو زوانو گوٙرانی نویسیارینە مەدروٙشیانەوە و گردینشان نمایندەو “ڕوٙحیٛ جەمی” ملەتو گوٙرانینیٛ هەر جە هوٙرامان هەتا کەندولە و موسڵ و هەلەبجە و مەریوان” هەر یاگیٛوە هوٙرامانی، باجەلانییٛ، شەبەک، زەنگەنە، یارسان و کاکەییٛوە بژیووٙنە “یەک ڕوٙح جەمی و یوٙگیر”  کەڵەسەوار بیٛ ئانەیە کە ئیمە ویٛمان بوینمیٛش نزیکمان مەکەروٙنەوە بە هەنگەریوە. ئەئی ئەدەبیاتە کە ئیمە پەنەش مەواچمیٛنە نویسیاری، هەزاران ساڵیٛن برەوش بییەن و هەن. گردینو خسڵەتە ئینسانیەکانو یەک ملەتی تایبەتیش تاریف و نەهادینە کەردیٛنیٛ. پەوچی گردینو مەفهومەکان کە جە ئەدەبو نویسیارینە بە کار ئاماینیٛ مانادار و مسداق سازیٛنیٛ. ئیمە بە نویستەی بە زوانی نویسیاری “شوٙنکەوتەو ڕوٙحیٛ دەسەجەمیو مەردمو ویٛمان کەوتیٛنمیٛ و بە ڕوٙحیٛ “گوٙرانیەت” جوابو پەرسە بنەڕەتیەکانو بژیوانیمان و مەرگی مەدەیمیٛنەوە. ئینە هەر ئا دەلیلە گەوریٛنە کە فرەو کەسان نمەوینانیٛش. زوانی دەمواچی دەگایانە، زوانو یەک کەسین یا جەماعەتیٛوە فرە کەمین، کە داراو ڕوٙحیٛ دەسەجەمی نییەن و نمەتاووٙنە گردینگیر ببوٙ و نە تاڕیٛخەش هەن و نە هویەت سازەن و نە مەتاووٙنە جوابو پەرسە بنەڕەتیەکانو ملەتو ئیمە بدوٙنەوە. پەوچی هەر جوٙرە هەرەکەتیٛوە ئەچی مایانەنە یانی بە لەهجەو دەگاو ویٛت نویستەی ئیساسو “ڕوٙحیٛ جەمی” مەردمو هوٙرامانی جە بەین مەبەروٙنە و مەشپرزنوٙش یوٙرە. دەمواچ نویسی، هیچ مەفهومیٛوە موتەعالیش پوٙوە نمەڕسوٙ و نمەی سەمەر تەنیا ئانە کە ئینسانی گوٙران زوانی هوٙرامانی مەبەروٙنەوە دماتەروە و بیٛ هویەت مەدوٙ‌ش قەلەم. ئەگەر ورد سەرەنجەو ئانان کە “دەگابازی” مەکەران بدەیمیٛنەوە مالومەن تا چندە قسەکانو ئیمە حەقیٛقەتیٛنیٛ. ئەئی دەگابازانە، هیچ تاریفیٛوەشان نە پەی زوانی هەن و نە پەی هویەت و نە پەی ڕوٙحیٛ جەمی. ئەجوٙ لاو ئەویتەریوە(کورد و فارس)کراهە گیریاینیٛ تا ڕوٙحیٛ جەمی مەردمو هوٙرامانی بسەڕانوە، و جە بەینش ببەران.

__”گوٙرنیەت” هەم پەرسەنە و هەم جوابەن؟

مەفهومو گوٙران/ گوٙرانیەت، یا گوٙرانیسمی مەفهومیٛوە تاڕیٛخەیی، هویەتی، فکری، فەرهەنگی، سیاسی، کوٙمەڵایەتی، دینی، ئەدەبین. بە پاو ئەئی ویەرانە ئیمە داراو هویەتیٛوەنمیٛ کە چەنەو ئەوتەری(دیگەری) پیٛسەو: فارسەکان، کوردەکان، عەرەبەکان و بەلوچەکان جیامان مەکەروٙنەوە. هەر چندە ئینە بە ماناو ئانەیە نییەن ئیتر ملەتو ئیمە پەیوەندیش بە هیچ یوٙ ئەچی قەومانە و مەردمانە نەبییەن و نەگیٛرتەن، ئینە تەنیا بە ماناو ئانەیەنە کە گوٙران بییەی  ویٛش کولەن، و بە پاو سەرانسەری بییەیش چەنیو ئەوتەر فەرهەنگەکان پەیوەندیش گیٛرتەن و ئەئی پەیوەندیە فرەتەر کاریگەری گوٙرانی ملو ئەوتەرینارە بییەن، و ئەوتەرینان فرەتەر یاردیدەریٛوە بییٛنیٛ پەی سەر وستەو گوٙرانی. بە گردین هەر سازیٛوە فکری/هویەتی، تا گردینگیر مەبوٙنە و پەڕاوەنپەڕو جامیٛعەیەنە پەخشانوە مەبوٙنە نیازش بە ڕەوتیٛوە موشەمەری تاریٛخەیی و زەمانیین. وەختاریٛوە ئینەمانە دەرک کەرد. مەسەلەمیوٙ پەیمان کە سورەت مەسەلەکیٛ “گوٙرانەن” کە هەم پەرسەکانمان چەنەشەنیٛ و هەم جوابەکەشان. پاسە کە ئەئی مەفهومەمانە نامبردە کەرد، چیٛرو نامیٛو “گوٙرانیەتینە” ڕوٙحیٛوە تایبەت مەنمانیوٙ کە سەرانسەرو تاڕیٛخەو ئەئی ملەتینە وەرچەمەن. ئەئی ڕوٙحە “ئینسان سازنەن و ئینسانی پەی ژیوای مەسازنوٙنە، و ئامادە مەکەروٙنە، پەرسیٛ مەسازنوٙ و ڕاچارە مەدوٙنە پەی ژیوای، جوابو پەرسەکان مەیوٙزوٙنەوە” شایەت دلیٛو گردو کارکردەکانو “هویەتینە” ئەئی کارکردە ئەو گردی وەرچەمتەر و ئیژاییش سەرتەرەن. کارکردەکە ئینەنە هویەت یا ڕوٙحی جەمی “پەرسەکان مەسازنوٙ و جوابشان پەنە مەدوٙنەوە” ئەئی پەرسانە پەرسەکانو “بژیوانی” و “مەرگینیٛ”. کارکردو گوٙرانیەتی ئینەنە کە واتمان. ئیتر پەیمان بەر مەگنوٙنە کە هەر جوٙرە دفاعیٛوە فکری/فەرهەنگی لاو مەردمو گوٙرانی(هوٙرامان، باجەلان، زەنگەنە، شەبەک، جمور، کەندولە، ئوٙلمەلەکی، یارسان، کاکەیی) مەشوٙ سەرو بونیادو ئەئی پارادایمیوە کاکڵەش بەستەبوٙنە. ئینا هەر جوٙرە باسیٛوە هاڵی و بیٛ مایە، ئەچانیشا؛ دفاع ئەو زوانی ئەدایی هوٙرامی، زوانی ماچو و دەگابازی، و دەگایانە نویستەی و ویرکەردەیوە. خزمەت بە هوٙرامانی جە چوارچوٙ فکرو کوردیەتینە، بیٛ سەمەرەن و هیچ ئاکامیٛوەش نییەن پەی جامیٛعەی ئیلا ئانە کە جامیٛعەی مەبەروٙنە ڕکوٙفەوە و جە تاڕیٛخەو ئینسانی جیاش مازوٙنە. جە ئیساسەنە، وەختاریٛوە ئیمە دفاع ئەو مەردمو هوٙرامانی پەی نمونەی مەکەرمیٛنە، مەشوٙم سەرو چیٛرخانو واچمانو هویەتو گوٙرانیوە دفاع بکەرمیٛنە تا بتاومیٛنە پەی بە چیٛرخان و کاکڵەو سورەت مەسەلەکیٛ ببەرمیٛنە. فرە بە داخەنان پەریٛ جەماعەتیٛوە کە هەلای سورەت مەسەلیٛو مەردمو هوٙرامانیشان دەرکە نەکەردیٛنە، پاسە مەزانان، ئەگەر نیزامو کوردایەتی و ئیرانچیەتی دویٛ واحدیٛ دەرسییٛ بە نامیٛو “زوانی ئەدایی و مەحەلی و دەگایانەو ویٛشان” بمەرزنانەرە و بە ڕەسمیت بژناسان ئیٛتر مەسەلەکیٛ حەلە مەبوٙنە. ئینە هەر ئا کارەڕەهاتەنە کە ئاروٙ ئیمەی گوٙران زوانیٛ توشیارش بییٛنمیٛ، کە دیمەنو پەرسە ئەسڵیەکیٛمانش وجیکلانیٛ کەردیٛنەوە(تقلیل صورت مەسەلە). لازمەن بزانمیٛنە کە ئەگەر هوٙرامانەنە باسیٛوە ببوٙنە، ئانە باسو مەفاهیمی موتەعالی و هویەت و بە گردین جەنگ جەنگو ئەژناسنای و ئەژناساو  ڕوٙحیٛ جەمعی و شیٛوە ژیوای تایبەتو مەردمو گوٙرانین”. و تەمامو ئەوتەر هەرمانەکان مەشوٙ چوارگەڕو ئەئی واچمانینە هوٙربچەرخیان و گەمەشان پەنە بکریوٙنە. ئەئی هەرمانیٛنە کە ئیمەی گوٙرانی مەورازوٙنەو بە تاڕیٛخە و زوان، و ئەدەب و هویەت و ڕوٙحیٛ جەمیمانوە.


[1] . سەرچەمە: دیوانە شێعرو “نگینی هەورامان” نویسەر: جەهانگیر ئەنساری، ئاراس. چاپو یوەمی ساڵەو90(پ.147)

 hewraman
Load More In پەیلوای

وەڵامێک بنووسە

پۆستی ئەلکترۆنیکەت بڵاو ناکرێتەوە . خانە پێویستەکان دەستنیشانکراون بە *

بابەتو دماتەری

دەس؛ ئا واتیٛ، هەکە جە دەسیوە مەدروسیانیٛ

دەس؛ ئا واتیٛ، هەکە جە دەسیوە مەدروسیانیٛ دەس… با  زوانەکەما  ویر نەشوٙو و…