یانە زوان زوانی ئارامی Aramaic language

زوانی ئارامی Aramaic language

162

زوانی ئارامی Aramaic language

 ئارامی زوانو قەومێوە سامین، سەدەو 12 وەڵیٛ میلادینە وردە وردەی ئامان شام و میانو دوە ڕوٙخانەکەی و بابل و ئاشور. نویساریٛ(زوان زانیٛ) ئارامییٛ دلیٛو دەوڵەتو ئاشورینە هەرمانەشان کەردیٛنە، دماتەر دلیٛو دەوڵەتو هەخامنشینە دریٛژەشان دان ئەپی نویستەیە، ئارامی چنڎە سەدێوە پیٛسەو زوانی میانجی میانو زوانەکانو تەریچنە بەکار ئاوامان جە نویستەکانە، خەتو نویستەی کە جە ئیٛرانی کوٙنەنە بەکار ئاومان جە ئارامیوە هوٙرگیریان، پەی نمونەی واتیٛ(من) ئارامیەنە، بە ئیٛرانی کوٙن (ئەز) بیەن، تا ماوێ چێوەڵی  زوانو گورانینە ئەز بەکار لوان، ئیسەتیٛ زوانو کرمانجی سەرینینە مەنەن و پاریٛزیان. زوانی ئارامی[1] یوٙ تەرەن جە لەقەکانو زوانە سامیەکان، وەرپڕی سەرین.  نمونیٛ جە نویستەی زوانی ئارامی، پیٛسەو نەقشو((تل حلف)) ی کەنارو ڕوٙخانەو خابوری، تاریخش مەگیٛڵوٙنوە پەی ساڵەو(900-850 و.م)، نەخشو ویٛنەو پادشا(بەنەمی یەکەمی، 800-750 و.م) ، ویٛنەو پادشا(بەنەمی دوەمی و کوڕەکەیش”بەردکەب”700-780 و.م) زوانی ئارامی پیٛسەو گرد زوانەکان وردە وردەی فاڕیایش ئامان ملەرە، زوانی ئارامی دەوڵەتی، یوٙن جە زوانە ئارامەیەکان کە تەوەن نویسەکانو بیٛستونیٛش پەنە نویسیان، کەتیبە”سەنگ نویس” و بیستونی نیمەو سەدەو نوزدەینە ویٛزیاوەو تاوانشان بواناشەوە. چەنی ئانەی زوانی ئارامی کتێبی پەیرەو سەفەرو پیٛغەمبەر دانیاڵیش پەنە نوسیان، سەفەرو عزرێ، سەفەرو ئەرمیای، شونیەرە (بەڵگەنامەکیٛ پاپیروسی کە نزیکەو 100 پەڕیٛ مەبانیٛ، تاریخشان مەگیٛڵوٙنوە پەی 495-400 و.م. هەرپاسە کە وەڵتەر واتما جۆرێ تەر زوانی ئارامی کە بە (تەرجوم) نامی بیٛ، هورگیٛڵنای کتیٛبو عەتیقین پی زوانیە. ئیجا کەتیبەبەکیٛ کە بەزوانی نەبەتی نویسێنیٛ(زوانی نەبەتی جۆرێوەن جە زوانی ئارامی سەردەمانیٛوە سوریا و ئیراق و ئیسەینە ڕەواجش بیەن، کەتیبەکیٛ تەدمری و سینای هەر بە زوانی ئارامی نویسیێنیٛ سەدەی یوەمو وەڵیٛو میلادی تا سەدەی چوارەمو میلادی.

  ویەردەو زوانی ئارامی:

زوانی ئارامی [2]ویەرینێوە فرە کوٙنەش هەن مەگیٛڵوٙنوە پەی 3000 ساڵیٛ و.م. زوانو ئیمپراتوٙرەتیەکان بیەن، هەتا کاهن و پیای تایبەی ئاینیشان بیەن. زوانو بڕێ جە کتیٛبە ئاسمانیەکان پیٛسەو زوانو کتیٛبو پەیامبەر دانیاڵی و عوزەیری(دانیاڵ یو جە پەیامبەرانو ئیسرائیلی هامزەمانو کورشی گەورەی بیەن، ئاڎیچ دیلکریان لاو بابلیەکانوە و ئاوردەنشان پەی بابلی( عزرا، یان عوزیر یون جە پیٛخامبەرانو ئیسرائیلی، دماو دیلکەردیش جە بابلەنە، چەنی دەسەی دوەمو دیلەکان مەگیٛڵوٙوە پەی کەنعانی)، زوانو کتیٛبو تەلمودین. تەلەمد:تلمذ”کتیٛبو فیٛربیەی تەوراتین بە دەمواچ.

وەڵاو بیەی زوانی ئارامی

سەدەو دوانزەو وەڵیٛو میلادینە زوانی ئارامی جە واریو وەڵاتو ئەرمەنستانیەو، تا شارو قوستەنتینەی هەکە کەروٙ(وەڵاتو تورکیەو ئیسەی)، وەڵاوتو پارسی(ئیٛرانو ئیسەی)، شام( سوریەو ئیسەی) (وادی رافدین، ئیٛراقو ئیسەی) ئازەربایجان و لوبنان و ئەردەن و میسر و تەمامو کیشوەرەکانو وەرکەوتی دلیٛڕاسەی و بڕێ جە ئاسیای میانەی، پیٛسە ئەفگانستانی و تورکمەنستانی، زوانی ئارامی ڕەواجش بیەنو بەکارشان ئاوردەن. چەنی ئانەیچ یوٙبیەن جە زوانەکانو جیهانو مەسیحیەتی. سەدەو چواردەی وەڵیٛو میلادینە یاوان قەلاپوٙپەو دەسەلاتیش، سەرەش کیٛشتەن پەی وەڵاتانو واری کیشوەرو ئاسیای، پیٛسەو هیندستانی، مالیزی، ئیندونیزی، تبت. چیٛگەیچەوە پەلیٛش شانیٛو یاوا ئەفریقاو ئەوروپا، پیٛسە وەڵاتو ئوکرانیای و بلگارستانی ومەجەرستانی و ئەلبانی و مەکەدونیەی و یونانی. دماو سەدەو پانزەو و. م زوانی ئارامی چندە زوانیٛ تەریٛش چەنە پەیڎا بییٛنیٛ.

دیالێکتەکیٛو زوانی ئارامی: وەختێوە مەواچمیٛنە زوانی ئارامی یانی تەنیا زوانێوە نیەن بەلکو کۆمەڵیٛوزوانیٛ بییٛنیٛ و جە زوانی ئارامیوە پەیڎا بینیٛ، بڕێشان تەوانایو ئەنەیاوایشان چەنە بیەن و بڕێشان نەبیەنشان. پەی نمونەی زوانی (ئاشوری) کە جە زوانی ئارامی وەرکەوتیوە پەیڎابیەن، دیالێکتێوە بیەن جەزوانەکەی، هەرچندە بڕێ پەیلوای هەنیٛ مەواچان جە زوانی ئەکەدیوە سەرچەمەش گیٛرتەن. ئاشوری زوانو مەسیحەیەکانو وەرکەوتی بیەن. هەرپاسە زوانی ئارامی تازە زوانو ئەدەبیاتی بیەن. چەنی ئانەیچ دەسبەندی تەر هەن پەی زوانی ئارامی، پیٛسە( ئارامی کوٙنە، میانە، تازە، وەرکەوت و وەرپڕ).

 تەشکو نویستەی بەزوانی ئارامی: بنەڕاوە جە ئەلفبای”خەتی” فنیقیوە هورگیریان، بە شیٛوەی چوارگوٙشەیە خەتی ئارامی یاگیٛش گیٛرتە. دماتەر خەڵکو کەنعانی ئی ئەلفباشان بەکار ئاوردەن، ئیجا جولەکەیچ پەنە نویستەن بە زوانی عبری، ئیتر بە ئەلفبای عبری نامی بیەن. کتیبە پیروزەکیٛ جولەکەی پی خەتیە نویسێنیٛ، هەرپاسە کتیبە پیروٙزەکیٛو ئارامیەکان هەر ئەپی خەتیە نویسێنیٛ.

جوٙرێوەتەر خەتی ئارامی جە لاو کوٙمەلگاو مەسیحیەتیوە ئامەنەنە، کە پەنەشان واتەن ئەلفبای سوری. هەرپاسە مەندائیەکیٛ ئەلفبای تایبەو ویٛشا وەش کەردەنو ئارامیشا پەنە نویستەن پەنەش مەواچانە ئەلفبای مەندائی. دماتەر جوٙرێتەر ئەلفبا ئارامیش پەنە نویسان جەلاو نەبەتیەکاوە، پەنەشان واتەن ئەلفبای نەبەتی جە شارو”بەترا”ینە پەنەش نویسیان، وەڵتەر ئەلفبای پالمیرنین جە پالمیرانە پەنش نویسیان، چی دما دمایەوە ئارامی وەرکەوت بە ئەلفبای لاتینی مەنویسیوٙنە.( پالمیرا شارێوە کوٙنەن ئیسە کەوتەن وەڵاتو سوریەی بنەراوە ئارامیەکیٛ و ئیجا ئاموریەکیٛ و دماتەر عەرەب و یەهودی چەنەش ژیوێنیٛ، عەرەبەکیٛ پەنەش مەواچان تەدمر)

تاریخو نویستەی بەزوانی ئارامی ئەپی جوٙرە دەسبەندی کریان:

یوە: ئارامی کوٙنە: ساڵە 1100 و.م تا 200 میلادی، کە ئارامی پیروزش پەنە مەواچان، کتیٛبە پیروزەکیٛ ئارامی و یەهودیەکانش پەنە نویسیان. چەنی ئارامی مەسیحی، کەوەڵتەر واتمان مەسیحیەکان ئاردەنەنە.

دویٛ:ئارامی میانە: جە ساڵەو 200 میلادیوە تا 1200 میلادی، کە زوانی سوری ئەدەبی و ئارامی تلمود”تلميذ” و تەرگوم”ترجم” و میدارش( میدارش ماناو تەفسیرو کتیبە دینیەکانو یەهودی).

یەریٛ: ئارامی تازە”نەوە”: ساڵەو 1200 میلادیوە تاکو ئیسەتیٛ، کە فرەو زوانە ئارامیەکان قسیٛش پەنەمەکەرانیٛ. زوانی ئارامی بەدرێژای تاریخی چندەها نامیٛش پۆ نریێنیٛ، پشسەو ئارامی کوٙنی فرە کونی و میانەی و ئارامی پادشایی یام ئیمپراتوری، ئارامی پیروزی و ئارامی ڕەسمی و ئارامی هەخامەنشی. دارویش (500 ساڵیٛ و.م، هەتا قەڕنێوە دماو کەوتەی دەسەڵاتەکەیش هەر بە ئارامی نوسیتەنشان، زوانو ئیمپراتۆریەتەکەیشان بیەن، یانی دماو وڕنای دەسەڵاتو هەخامەنشیەکان و دماتەریچ بە قەڕنێوە هەر زوانی ئارامی  باو بیەن، وەلێم دماتەر زوانی یونانی سەپیان ملشارە جەلاو دەسەڵاتو ئەسکەندەری و یونانیەکاوە، تا دماو وڕای سلکوکیەکان و ئامای سەرو تەختو دەسەڵاتو ئەشکانیەکان هەر زوانی یونانی ڕەواجش بیەن، دماتەر زوانی پەهلەوی وردە وەدە یاگیٛش گیٛرتەنوە، ئێدیچ هە بە ئەلفو بای ئارامی نویسیان.

 زوانی ئارامی تازە ئیسە کەمتەر جە  نیم ملوێن خەڵکی مەسیحی و مەندائی و یەهودی ئەپی زوانیە قسیٛ مەکەرانیٛ کە دنیانە پژگیێنیٛ. هەرپاسە زوانی ئارامی تازەی وەرکەوت، ئیسە پەنەش مەواچانە سریانی، ئەغڵەبو مەسیحیەکان قسیٛش پەنە مەکەرانیٛ. هەرپاسە سریانی وەرپڕی تازە کە پەنەش مەواچان(تورویو) کە مسەیحیەکیٛو تورعابدینی قسیٛش پەنە مەکەرانیٛ. زوانی سریانی تازەی وەرکەوت کە ئیسە پەنەیچش مەواچان(ئاشوری) و (کلدانی). قسیٛکەرێ و ئی زوانا ئەو یوترینی نمەیاوانە، هەرپاسە ویروباوەڕیچشان جیاوازەن،  کوٙمەڵگەو وەرکەوتی مەسیحی هەنیٛ سەرو مەزەبو(کڵیٛسەو کاتولیکی کلدانی) یام  کڵیٛساو ئاسوری شەرقی. ئەغڵەبو زوانە ئارامیە تازەکان ئیسە دلیٛو ئیسرائیلینە قسیٛشان پەنە مەکریانیٛ، خەڵکی یەهودیچ خاس میاواشنە. وەلێم ئیسە تەنیا پیرەکیٛ قسیٛش پەنە مەکەرانیٛ و خەریکا جوانەکیٛشان ئی زوانیە نمەزانان.

سیستمو دەنگی زوانی ئارامینە:

زوانی ئارامی 25 یا 40 دەنگیٛش بییٛنیٛ، زوانە قەدیمیەکیٛشان دەوڵەمەند تەریٛ بینیٛ، تەنانەت ئارامی یەهودی  بڕیٛوە جە وچە(نویسەی)ی بیٛدەنگی تاکیدیٛش نەبیەن، وەلێم زوانە ئارامیەکیٛ تەریٛ ئی جوٙرە بیٛدەنگیٛشان جە زوانی عەربی و فارسی …هتد وام گیٛرتیٛ. وچە دەنگدارەکیٛشان فریٛ بینیٛ زیاد جە دە (وچان) بیێنیٛ. فاڕیای دەنگدارەکان بیەن چی زوانەنە(گیٛڵای دەنگدارەکان- گردش مصوتها).

دەسورو زوانی ئارامی هەر پیٛسەن زوانە سامیەکان، مۆرفۆلۆجیش(دروسنای واتیٛ) سەرو بنەڕەتو  واتیٛوە یەرە وچەی بیٛدەنگیٛن پیٛسەو(کتب)، دمای وچەی دەنگدارو بیٛدەنگش مەوزینە سەرو واتیٛ تازیٛ دروسیانە. زوانی ئارامی نیروماش چەنەن، کەردە زوانی ئارامینە شش حاڵەتیٛ سەرفیش هەنیٛ، یو چانیشان تەشکو مەجهولین. زوانی ئارامی دویٛ زەمانیٛش(وەخت/دەم) بیێنیٛ دویٛ هەن تەمامو ناتەمام.

ڕیز بەستەی ڕستەی زوانی ئارامینە پیٛسەو زوانی عەربی بیەن( کەردە، بکەر، وەرکار)، وەلێم زوانی ئارامی پاشا ، ئیمپراتوری هاخامەنشی فاڕیان بیەن پیٛسەو ئیسە( بکەر، وەرکار، کەردە) چون زوانە ئاریەکان شوٙنەماشان نیان سەر، پیٛسەو زوانی ئاویستای و فارسی کوٙنەی.

زوانی سریانی Syriac language  

زوانی سریانی ئارامی، لەقێوەتەرن جە زوانی ئارامی میانەی، گرنگتەرین و پەڕ بایەختەرین زوانە ئارامیەکان، دماو ئانەی ئارامیەکیٛ دینو یەهودیشان جیائاستەن و پەیوەسیٛ بییٛ بە دینو مەسیحوە، ئی نامیٛیٛشان پەی ویٛشان نیان، چون دینو یەهودیشان بە کافر دان قەڵەمو دینو مەسیحیشان قەبوڵبیەن، ئتر ناچار بییٛنیٛ واز بارانە و  دینەکەشان و زوانەکەیشان بفاڕانە. پیٛسە و یونانیەکان کە نامیٛ(هلنی) بارێوە قورسبیٛ سەرو وشانەیشان. زوانی سریانی سەدەو پەنجەمی میلادینە بی بە دویٛ لەقیٛوە (وەرپڕو وەرکەوت)، نەستوریەکیٛ زوانی سریانی وەرکەوتشان بیەن، یاقوبیەکیٛ زوانی سریانی وەرپڕشان بینەن. زوانی سریانی کونتەرین نویستەیش مەگیٛڵوە پەی بنەڕاو سەدەو یەکەمی میلادی.

پەیڎابیەی ئیسلامی گەشەو زوانی عەرەبی بی بایسو تاویای و کەم رەونەقی زوانی سریانی، مەگەر دلیٛوە کەشەکانەو یاگە سەختەکانە کەمێوە ویٛش پاریٛزنابوٙ جە فوٙتیای. زوانی سریانی بونەو کەوتەی یاگەکیٛشەوە واتیٛ فریٛ کوردییٛ و عەرەبییٛ و ترکیش تیٛکەڵ بییٛنیٛ. ئی زوانە سەدەو سیٛنزیەوە بیەن بە زوانی ئاینیو موٙچیاری دینی دلیٛو کڵیٛسکانو مەسیحیەکان.

زوانی سریانی بەدرێژای ویەردەی سەدەی حەوتەمو میلادیوە سریانەیەکیٛ وەرکەوتی دلیٛراسەی قسیٛشان پەنە کەردەن، دماتەر وردە وەدەی تەختە تەلانەش چوٙڵەکەردە پەی زوانی عەرەبی، وەلێم ئیسە هەریٛمو کوردەسانینە هەر بەزوانو ویٛشان قسیٛ مەکەرانیٛ و چوارچۆ مافە دەسوریەکاشەنە پەرلەمانو کوردەسانی بە پاو یاساو کەمە ئەتنیکیە ئاینەکان چەنی کاکەیی و شەبەکی و تورکمانی ئاشوری ئەرمەنی  سریانی و کلدانی و مەندائی، یاوێنیٛ بە مافو ویٛشان.

د. ناجح گوڵپی . مسیارو زوانو ئینگلیزی ساڵەی یوەمە 3/3/2020


[1] هامش بر دانش زبانشناسی، باباشیخ حسینی 1383:235

[2] https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B2%D8%A8%D8%A7%D9%86_%D8%A2%D8%B1%D8%A7%D9%85%DB%8C

 hewraman
  • زوان language

    زوان language زوان، زبان، زمان یوٙن جە چیٛوە سەرسام ئاوەرکانو ئانزانی کە خوای گەورەی پەنەب…
  • دەنگ و نویسە sound& letter

    دەنگ و نویسە sound& letter زانستو دەنگ ئەشناسینە مەشوٙ وردەکاری دەنگی و نویسەی بزانمیٛ…
  • دەمو ئایندەی future tense

    دەمو ئایندەی future tense ئا کەردەنە، یام ئادەمنە، وەختنە کە هەرمانەکیٛش دماو ئیسەتیٛ قوٙم…
Load More In زوان

وەڵامێک بنووسە

پۆستی ئەلکترۆنیکەت بڵاو ناکرێتەوە . خانە پێویستەکان دەستنیشانکراون بە *

بابەتو دماتەری

ئەلوەدا، شیٛخی ڕیشەدار جە شیٛخەکانو ھوٙرامانی

ئەلوەدا، شیٛخی ڕیشەدار جە شیٛخەکانو ھوٙرامانی بوٙنەو کوٙچی دمایی کاکە باقی شەفیٛعی،شاعیٛر،…