یانە پەیلوای زوانی ئەدایی جە تەوەهوٙم تا واقیٛعیەت

زوانی ئەدایی جە تەوەهوٙم تا واقیٛعیەت

68

زوانی ئەدایی جە تەوەهوٙم تا واقیٛعیەت

   نویسەر: ژیار سڵامەتیان30/11/1398مەریوان

                        دوربین خەیاڵ شیشەش تار بییەن

                                  ڕای دوری نەجات لیٛش دیار نییەن

                            فکرم پاش شیەن وە لاو خەمدا

پەردەی سیا تار دان وە ڕوی چەمدا

“دیوانو شیٛخ مستەفا تەختەیی/جەموەکەردەی،موحەممەد ڕەشید ئەمینی/پ143”

سەرنامە

دەلیلەو نویستەو ئی واتاریە، جوابدایوەو بە ئەئی پەرسانەنە: یوٙوەم؛ ڕەوتو سازیاو زوانو بەشەرەکان چە جوٙرەن و زوانی ئەدایی کامەنە و ئەئی مەفهومە پەی چیٛشی و پەی کیٛ و لاو کیٛوە سازیان و وەڵا مەبوٙنەوە؟ دوەم: ڕەوتو دوٙلەت_ملەت سازی و کاریگەری زوانی چە جوٙر بییەن؟ یەروٙم: پەی چیٛشی بە کار ئاوردەو “زوانی ئەدایی” پەی ملەتو گوٙرانی بیٛ بنەمان و غەڵەتەن؟ مومیایی نماناو هوٙرامانی لاو ئەمپریالیستەکانوە ئامانجەش چیشەنە؟ بە نیازەن هەر کەسیٛوە ئەئی پەرسانە ئەو ویٛش بکەروٙنە و ویرشان سەر بکەروٙنەوە و پەیجوٙرشان ببوٙن. ئەمن بە پاو هاز و تەوانایی ویٛم بە پەنەوازم زانا، سەرو ئەئی پەرسانە کوچیٛوە ڕەوشەنگەری بنمانو. زووەن تا ئیسە گەرەکمەن سەرو “ڕوٙ جەهانی زوانی ئەدایی” و ” سەبتو هوٙرامانی لاو سازمانو یوٙنسکوٙیوە” واتاریٛوە بنویسونە، ئەچی بابەتەنە فرەتەر باسو “زوانی ئەدایی” مەکەرونە. ئاخریچوە کوچالیٛوە باسو “سەبتو هوٙرامانیم” کەردەن. هەر چندە بابەتیٛوە دریٛژمان بە نامیٛو”سەبتو هوٙرامانی یا مومیایی نماناو هوٙرامانی”مان ئامادە کەردە بیٛ کە وەلاش بکەرمیٛنەوە ئەگەر وەختمان کەرد ئادیچی کامڵتەر مەکەرمیٛنەو مەنیەیمیٛش خزمەتو وەردەنگەکانمان. وەرتەر فرە کوٙششمان مەکەرد مەفهومو “زوانی ئەدایی” یا Mother tongue پەی ویٛمان و دەورو بەریەکانمان بسەلەمنمیٛ و یا پیٛسەو کەرەسیٛوە مەسئەلەسازی ویەرو گردینینە مەسەلە سیاسی، کوٙمەلایەتی و فەرهەنگیەکانش پەنە تاریف بکەرمیٛنە تا شایەت بتاومیٛنە ئەپی مەسەلیٛ دەسمان بیاووٙنە بە “دەسەلات” “هویەت” و هەقە ئینسانیەکانمان. بەڵام هەرچیمان مەکەرد و مەکوٙشامان نەیاوایمیٛ ئاکام، دەلیلەکیٛش ئانیٛ بیٛنە کە ئەسەڵەن مەسەلیٛوە بە نامیٛو زوانی ئەدایی، هەر مەسەلیٛ نەبیینە و نییەنە، سورەت مەسەلیٛ چیٛویٛوەتەرەنە. پەوچی بە نیازم زانا کە ئا پەرساو سەریە بوزونە وەرو باسی و جوابشان پەنە بدەونەوە تا ئیشتیباکانمان پەی بەر بگنان، و سورەت مەسەلەکیٛمان پەی بنمانیوٙ.

_ کاریگەریەکانو زوانی سەرو سازناو “دوٙڵەت_ملەتەکانەرە(ئەلمان و فەرانسە . ..)؟

وەرچەمەن پەریٛ گردیمان،کە سازیاو فرەینەو دوٙلەت_ملەتەکانو ئاروٙی، سەرو پڕوٙژەو زوانیوە بنپەرگشان بەست و ئەساسشان مەرزیانەرە. سیاسەتەکە ئینە بیٛنە کە زوان مەتاووٙنە حسو تاکەکانو جامیٛعەی بخروٙشنوٙ و یوٙگیرشان بکەروٙنە. پەوچی پەی ‘یوٙگیری ملەتەکەی و سازماندایو دەسەڵاتی سیاسی، زوانشان بە کار ئاورد. وەلاتانو فەرانسەی و ئەڵمانی گردوەڵین نمایندەکانو ئەئی ئیدئوٙلوٙژیەیە یا ئەئی ڕەوتەیە بییٛنیٛ و ئیسەیچ هەر هەنیٛ. ئەوتەر وەڵاتەکان بە چەنایەکەردەی ئەچادیشان ساختارشان مەرزنانەرە. ئەچیٛگەنە ئیتر زوان تەنیا کەرەسەو “پەیوەن گیر و پەیوەن دەر”بەینو تاکەکانەنە نییەن، بەڵکوم ئەبزارو سیاسەت، دەسەڵات سازماندایو جامیٛعەیەن. دەسپەنەو پڕوٙژەو ملەتسازینە، دماو ساڵەکانو1648زایینی “مەعاهدەو وستفالی” کە یوٙوە دەسپەنەو سازیاو دوٙڵەت_ملەتەکانش مەنیانەرە وردە وردەی پڕوٙژەو زوانسازیشان پەی ملەتسازی شروٙ پەنەکەرد. تەنگوچەلەمیٛوە کە ئەئی پڕوٙژە و تئوٙریسیەنەکانو ئەئی واچمانیە(Paradigm) هەر جە دەسپەنەنە گیروٙدیٛش کەوتیٛ. ئانە بیٛنە کە دیشان، جامیٛعەکە هەر چندە مەرزە سەرزەمینیەکانش دیارییٛ کریاینیٛ بەڵام، دلیٛنە چندە ڕەنگ، چندە زوان، چندە قوٙم و چندە ویر و فکرەن.

ئەئی مەسەلیٛ مەتاویٛنە مەرزە سەرزەمینیەکان بوزوٙنە خەتەر و بە گردین مەرزە قوٙمیەتیەکان و فەرهەنگیەکان ببان بە باعیسو شیٛونایو مەرزە مللی و سازیاکان. پەوچی پەی پەرچدایوەو ئەئی خەتەریە، سیاسیەکان هوٙرئیٛستیٛ، یوٙ جە فەرهەنگەکان، و زوانەکانو جامعەکەیشان هوٙرچنی پەی زوانو دەسەڵاتی و نیزامی سیاسی. ئەپا جوٙرە بەهانەشان سازنا و ئەوتەر زوانەکانشان جە ویەرو گردینینە(حوزەی عمومی) فڕدای جبەر. دماو مدەتیٛوە پەی یوٙوەم جاری دویٛ مەفهومیٛ سەرەشان بەر  ئاورد. مەفهومو یوٙوەمی؛ زوانو دەسەڵاتی، یا(زوانو علمی، دینی، و ئیدئوٙلوٙژی، ڕەسمی، مللی)چشان پەنە مەوات. بە ئەوتەر زوانەکان کە هوٙرنەچنیایبیٛنیٛ پەی زوانو دەسەڵاتی، “بە نامیٛو قوٙمەکەیوە نامیٛشان نیای “. مەسەڵەن جە فەرانسەنە، زوانی پاریسی، بی بە ڕەسمی، زوانی برتوٙنی بی بە زوانی قوٙمی. وردە وردەی کە زوانە دەسەڵاتدارەکە پەرەش ئەسا، بی بە بەشیٛوە ئەو ویروٙکەردەو گردینو جامیٛعەکەی، بە هەمان شیٛوە زوانە قوٙمیەکە، کە تا ئا وەختیچە هەر مەفاهیمیٛش بیٛنیٛ، کەم کەم لوانە بنبەرەی وارین و ئەو ویەرو “مەفهومیچەنە” نەمەنە. ئەچیٛگەنە ئیتر زوانەکە کەم کەم جە نویستەی، وانای، ویروٙکەردەی، مەفهوم سازی کەوت. ئانە بی کە نامیٛو “زوانو قوٙمیچشان” پوٙوە ناست و نامیٛشان نیا بە “زوانو بەڕبەڕەکان” یا ئانیشانە کە تەنیا “حەرفەکان مەزانان” و یا بە “دەنگەکان” یوٙترینی مەچڕان. وەرانوەرشەنە زوانە ڕەسمیەکەشان بە هەمان دەستور، نامیٛ نیا “زوانو خەڵکە موتەمەدنەکان”  هەڵبەتە پەی پەرچدایوەو ئەئی رەوتەیە، ملەتەکان، و قوٙمەکان، شوٙڕشانیٛوە فرەشان مەکەرد و بڕیٛوەشان بە شکست یاوای و ژنوسید قەتڵە کریای. نمونەش: ئەرمەنیەکان لاو دەسەڵاتو تورکیەیوە، بڕیٛوەیچشان دلیٛو هازمەو زوانی ڕەسمینە هەزم کریای و ملەتشان پارچە پارچە کریا. پیٛسەو: کولیەکان(کە بە تەوهین پەنەشان مەواچان، سوٙزمانیەکان)! بڕیٛوەیچشان پیٛسەو “بەنگاڵیەکان” تاواشان ئەو چیٛرفلەیی پاکستانیەکان جیاوە ببان و پەی ویٛشان دەسەڵات بسازنان و جە بەین نەشان. فریٛچشان هەنیٛ موبارزیٛوە وناوینەنە کە هەڵآی بە ڕەسمیەت نەژناسیاینیٛ. پیٛسەو کاتالوٙنەکانو ئیسپانیای، کوردەکانو تورکیەی، بڕیٛوەتەریچ بوٙنەو نیزامیٛوەخاسی قانونی یاواینیٛ بە بڕیٛوە ئەو حەقەکانشان و هەر چندە هەڵای هەنیٛ مدرامانەنە و دەسەڵاتی سیاسیشان نییەن. پیٛسەو کەبیٛکو کانادای و . . .

وردە وردەی دماو دەهەو1970ی زایینی دماو وەڵاوە بییەو مەسەلیٛو حقوٙق بەشەری، مەسەلیٛو هەقو هوٙرچنیەو سەرنوشتو قوٙمەکان دیسان پیٛسەو ئەیرو چیٛرو سمەران سەرش هوٙرداوە و ئیجارەکە ئیتر ویەرو وانگایەنە کەم کەم مەسەلەکیٛ وزیا وەرو دیالوٙگی ڕەسمی خەڵکەکان و دەسەڵاتی، و پەیلوا و ڕاوین و واچمانیٛ سەرشان باسشان کەرد. ئەچی واچمانانە جیاتی ئانەیە ڕەوتو نابودی قوٙمەکان، فەرهەنگ، زوانەکان شیوە بکریوٙنە. ئامای و دیسان ئا ڕاوینە کە دوٙڵەت_ملەتەکان بە قازانجو ویٛشان مەبیٛ، وەلاشان کەردوە. مەسەلەکیٛ بە جیاتی ئانەیە دلیٛو مەرزە سیاسیەکانەنە باس بکریوٙنە، داشان بە “سازمانە جەهانیەکان و سازمانە بەینولملەلیەکان” کە ئاروٙ پەی نمونەی: سازمانو یوٙنسکوٙی، خەریکەن ئەچی ویەرەنە نەقش مەگیٛلنوٙنە. ئەگەر ئاگاییتان ببوٙ یوٙنسکوٙ تەنیا نەهادیٛوە فەرهەنگیەنە، کە هیچ جوٙرە زەمانەت ئیجراییٛوەش پەی هەرمانەکانش نییەن.

_ پڕوٙژەو “سازناو موتەمەدون_بەڕبەری و وازنایوەیش پەی وەڵاتو ئیرانی

ئاشکران پەیمان، پڕوٙژەو “سازناو تەمەدون_بەڕبەری” هەن دەسو “سازمانو یوٙنسکوٙیوە. ئەئی پڕوٙژە کە ڕەوتەکەمان سەروە شیکەردوە، جە مەرزو دوٙلەت_ملەتەکانەنە بە تایبە بەرشان ئاوردەن و دانشان بە سازمانەو یوٙنسکوٙی، تەنیا دەلیلەیچش ئانیٛنە کە نمەبوٙ قەوارەو دوٙلەت_ملەتەکان دەسکاری بکریوٙنە و ئا قوٙمانە و ئا زوانانە کە جە مەرزە سیاسیەکانەنە بە زوٙرەملیٛ کاسرناینیٛشارە بە سازوبەرگیٛوە دروٙیین کەم کەم لاو یوٙنسکوٙیوە “هەمڕەنگیٛشان” مەکەران و بە ویەرو زەمانی مەمشانیٛوە. ئەچیٛگەنە پەرسیٛوە مەگنوٙنە وەرو باسی ئانیٛنە کە پەی چیٛشی کابراییٛوە فارس زوان، ئەو تارانەنە “ڕوٙ جەهانی زوانی ئەداییش” پەی موهیٛم نییەن یا مەسەڵەن کابراییٛوە نیوٙزیلەندی و ئوسترالیایی ئەگەر لاشەنە باسو زوانی ئەداییش بکەرینە پەنەت مەخووٙنە؟ وەلی کابراییٛوە جە کوردستان یا ئازەربایجان و یا هوٙرامانو ئیمەنە باسو زوانی ئەدایی بە ئیفتخار مەزانوٙنە خەریکەن پیٛسەو” توتییٛ” نەفامانە واوەیش مەکەروٙنەوە. شایەت ئەگەر جە 90جە سەدو ئەئی خەلکو گوٙران زوانی پەرسە بکەرمیٛنە کە “زوانی ئەدایی تاریف بکەرە پەیمان” نەزانوٙنە. بەڵام هەر نامیٛش مەبەروٙنە  و جەژنەش پەی مەگیٛروٙنە. دەلیلەو ئەئی هەرمانی ئانیٛنە کە واقیٛعەن مەسەلە سیاسیەکانش دەرکیٛ نەکەردینیٛ. ئینا گەورەتەرین تەوهین بە یەکدانە ئینسانی هوٙرامانی، ئانەنە کە بواچینە، “ڕوٙ زوانی ئەداییت موبارەکەن”؟ ڕیٛک دەقیٛقەن خاستەرەن پەنەش بواچینە “ڕوٙ بەڕبەرکەردەیت مەبارەکەن” ” ڕوٙ بە وەحشی زانایت مەبارەکەن!.

_ زوانو ئەدایی بە چیٛشی مەواچان؟

ژاپوٙنیەکان فرە فرە سەرو ئا زوانەیە کە زاڕوٙ فیٛرش مەبوٙنە پەیجوٙریشان کەردەن و گەورە ئەندیشمەندی ڕوسیەیییچ، “ویگوٙتسکی” یوٙ ئەچا کەسانانە کە سەرو ئا زوانەیە کە زاڕوٙ فیٛرش مەبوٙنە باسش کەردەن. ویگوٙتسکی مەواچوٙنە: دەلیلەو ئانەیە کە ئیمە مەواچمیٛنە زوانو ئەدایی ئانە نییەن کە ئەئی زوانە” بە زات هنو ئەدایەن” و تاتە یا جنسی “نیٛر” زوانش نییەن. تەنیا دەلیلە ئانیٛنە کە “ئەدا نزیکتەرین کەسەنە بە زاڕوٙیوە” و هەر ئا دەنگانە کە ئەدا بە کارشان ماوەروٙنە مەلانە دلیٛو مەژگو زاڕوٙکەی و حافزەیش مەدروٙسنان. ویگوٙتسکی مەواچوٙنە ئەگەر جیاتی ئەدایی، تاتە نزیکتەرین کەس بوٙ بە زاڕوٙی، ئا وەختە ئیتر ئیمە مەواتمان “زوانی تاتەیی” ئەچیٛگەنە ئاد مەواچوٙنە زوانی ئەدایی تاریخ مەسرەفش هەن، و دماو مدەتیٛوە ئیتر زاڕوٙکە خوٙ باوشەو ئەدایشەنە نمەمانوٙ و مەفاهیمیٛوە کە فیٛرشان مەبوٙنە پەیوەنیشان بە ئەدایوە نییەن، زوانو مەدرەسەی، وانگای، و زوانو دەسەڵاتی یاگیٛو زوانو ئەدایی مەگیٛران. ئەچیٛگەنە، پەیمان بەر کەوت کە زاڕوٙ تا هەن لاو ئەدایشەنە، تەنیا “دەنگەکان” فیٛر مەبوٙنە، دماتەر کەلیمەکان گوٙ مەکەروٙنە و تا١٨مانگینە١٠٠واچیٛ فیٛر مەبوٙنە کە گردینشان پەیوەنیشان بە ئەدای، وتەی، هوٙرستەی، و چاشتیٛوە هەن. چون تەنیا ئەئی مەفاهیمانەشە پەنە فیٛر مەکریانیٛ. مەسەلەن: یوٙوەم واچە کە فیٛرش مەبوٙنە، “ئەدانە”. و بوەو چاشتەکان تاقیوە مەکەروٙنە و ئیٛحساسش پەی کەلیمەکان مەسازیوٙنە، مەسەلەن توڕە بییەو ئەدای و شاد بییەو ئەدای فام مەکەروٙ. دماو مدەتیٛ ئیتر فیٛر بییەو زوانی جە ئەدایوە بەر مەیوٙنە و مەدریوٙ دەسو جامیٛعەیوە و ئا زوانە کە فیٛرش بییەن مەلوٙنە چیٛرخانو حافزەیش و پاسە کە دەرونشناسەکان و پزشکەکان مەواچان، ئەئی زوانە ئەدایە کە فرەتەر زوانو “دەنگەکان” و “حەرفەکان” تەنیا زەمانیٛوە ویٛش مەنمانوٙ کە ئینسانەکە حافزەیش کولەن جە دەس بدوٙنە و دماتەر “ئا چندە واچە کە زاڕوٙینە لاو ئەدایشەنە یا نزیکتەرین کەسینە فیٛرش بییەن ماوەروٙشانوە ڕوە.

ئەچیٛگەنە پەیمان بەر کەوت کە زوانی ئەدایی، تەنیا پەی دوە ساڵەو ئەوەڵو زاڕوٙی پیٛسەو واسیٛتیٛوە کاریگەریش ملو زوانو زاڕوٙیوە هەن. ئەچاولای ئیتر نەقشو مەدرەسەی، وانگای و زوانی ڕەسمین کە شەخسیەتو ئینسانەکان مەسازنوٙ و مەفاهیمیٛ فەرهەنگییٛ فیٛرو ئینسانەکەی مەکەروٙنە. و ئامادەو جامیٛعە قبوڵنایش مەکەروٙنە. ئەچیٛگەنە چیٛویٛوە کە پەیمان بەر مەگنوٙنە. زوانی ئەدایی، زوانو هویەتی نییەن و نمەتاووٙنە ببوٙ. نمەتاومیٛنە بە زوانی ئەدایی ‘دەسەڵات بسازنمیٛ” چون ئەسڵەن ئا زوانە کە ئیمە پەنەش مەنویسمیٛ و قسیٛش پەنە مەکەرمیٛنە، ٩٩دەرسەدیٛش دماو دوە ساڵەیینە فیٛریٛش مەبیمیٛنە. و هیچ پەیوەندیٛوەش بە ئەدایوە نییەن. زوانو ئەدایی زوانو دەنگەکان و نە مەفهومەکان پەوچی زوانو فەرهەنگی نمەتاووٙ ببوٙ.

ئیسە گەرەکمەن بواچونە کە چیٛش قوٙمیان کە یوٙنسکوٙ و دوٙڵەت_ملەتەکانو جەهانی پیٛسەو وەڵاتە ئیٛروپایەکان، زوانو ئیمە بە نامیٛو زوانو ئەدایی مەتاریفنا و زوانو ویٛشانیچ بە نامیٛو زوانو علمی و دەسەڵاتی و هویەتی؟ جوابەکە ئانەنە کە ئەوەڵەنە، هەنیٛ سەرو ئا باوەڕیوە کە ئا ملەتانە کە زوانەکەشان “مەکتوب” نەکریان و هەلای جە دامنەو ئەدایەنە بەر نامان و نەلان ویەرو گردینینە نەقش بگیٛڵنوٙنە، نمەتاووٙنە ببوٙ بە زوانو بەشەرەکان. پەوچی پاسە کە ڕەئیسو فیٛرکاری پاریسی سالەو1910بە زوانی برتوٙنی و قوٙمەکانو فەرانسەیش وات ئەئی زوانە زوانو “بوٙلە بوٙل کەردەیەن” و زوانو وەحشیان و نمەتاووٙنە ئینسانش پەنە تەربیەت بکەرینە. و جامیٛعەش پەنە سازمان بدەی. هەر چندە ئەئی ڕاوینو ئادیە بە نسبەتو ئەئی قوٙمانە، چەپوانەو “نوٙرمە ئینسانی و هقوٙق بەشەریەکانەن” بەڵام جە واقیٛعەنە زوانیٛوە کە پەنەش نەنویسیان و دامنەو ئەدایەنە بەرنامابوٙ و ئینسانش پەنە تەربیەت نەکریابوٙنە، مەشوٙ هەر تەبیٛعەتەنە بمانوٙنەوە و هیچ ئینسانیٛوەش پەنە نەژناسیوٙ.

__ ئایا ملەتو گوٙرانی زوانی ئەداییش هەن یا زوانی یوٙگیر و زوانو فەرهەنگی؟

ئەچیٛگەنە گەرەکمەن باسەکەی فرەتەر ڕو بە ویٛمان بکەرونەوە و ئەئی پەرسیٛ جواب بدەیمیٛنەوە کە ئایا گوٙرانەکان، زوانەکەشان هەن سەتحەو زوانی ئەدایینە یا هەن سەتحەو زوانی فەرهەنگی و مەکتوبینە؟ ئایا جامیٛعەو هوٙرامانی بە زوانی ئەدایشانوە مەژناسیان یا بە زوانی قوٙمیشانوە؟ هەر دوەو ئەئی پەرسانە یەک یوٙنیٛ و جوابشان: ئانەنە کە جامیٛعەو گوٙرانەکان، بە گردین، ئەو سەتحەو زوانی ئەدایینە گوزەرشان کەردەن و زوانەکەشان بییەن بە زوانو ماریفەت، زوانو پەیام کیاستەی، زوانو مانا و مەفهومە فەرهەنگی، کوٙمەڵەیەتیەکانو ئاروٙی. زوانشان زوانیٛوە مەکتوب کریان و زوانەکەشان زوانو حەماسەی، علم، دین، و زوانو موسیقی و دەنگ و ئاوازی بییەن، مەفاهیمی مەنتقی و ئیحساسیشان پەنە بەیان کەردەن. پەوجی لازم مەکەروٙنە ئیمە ئاگاهانە مەسەلیٛو ملەتو ویٛمان بشکاومیٛ و سادە و سادەلوٙحانە پەرسەکان لەیەک نەدەیمیٛوە. زوانو ئیمەی هوٙرامانی، باجەڵانی، زەنگەنەیی، کاکەیی، قەلایی، کەندولەیی،  “زوانی گوٙرانەن” گوٙرانەکان. زوانو ئەدایەکانو هوٙرامانیچ، گوٙرانەن، زوانو دەنگ و ئاوازیشان گوٙرانەن و زوانو نویستەی و ئیٛحساسیچشان گوٙران بییەن و هەن. ئیمە زوانی ئەداییمان نییەن، چون ملەتیٛوە وەرمپوٙرەکەوتیٛ نەبییٛنمیٛ و تاریخمان سازنان و تاریخیچ بە مەفهوم مەسازیوٙنە. مەفهومیچ بە زوان مەسازیوٙنە نەک بە زوانی ئەدایی! زوانو ئیمە پەنەش مەواچان “ئەدەبیات” یانی سەتحەو مەفهومی موتەعالینە باسش مەکەران، پەنەش مەواچان زوانو “دینی” چون ماریفەت و خوائەژناسیشان ئەپا زوانەیە بەیان کەردەن.(زوانو لوٙمەی و ئەمری) زوانمان، زوانو سیاسەت، ئیدارەی و سازمانداو جامیٛعەی بییەن. ملەتیٛوە کە دوە سەد ساڵیٛ ئەچیٛوەڵی، “زوانەکەش” کتیٛبو “هەزار و یەک شەبیش” پەنە نویسیابوٙنە. یا زوانیٛوە کە “شانامەش” پەنە نویسیابوٙنە، و زوانیٛوە کە یارسانش پەنە مەرزیابوٙرە و ماموٙسا عوسمان کیٛمنەیی و ماموٙسا سەباحش پەنە تەربیەت کریایبانیٛ، ئانە نامیٛش زوانو قوٙمیەتو گوٙرانی، نەک زوانی ئەدایی هوٙرامی!!  

فرە بە داخەنان، ئەفرادیوە ساواڵە مەژگیٛ، کە ماریفەت و مەسەلیٛشان هوٙرامان و گوٙران نییەن، خەریکەن ملەتو ئیمە ڕوبە ئا هەڵەتیگایە مەبەرانوە کە دوٙلەت_ملەتی ئیرانیو زەمانو ڕەزاشای و کوڕەکەیش و ئینقلابو فەرانسەی1789شناجشان پەی مەرزنارە. سازمانو یوٙنسکوٙی، سازمانیٛوەنە کە پڕوٙژەو بڕبەڕیەت و بە وەحشی قەلەم داو ملەتو گوٙرانی و قوٙمە بیٛ دەسەڵاتەکاو تەرو مەنتقەی هەن دەسشوە و خەریکەن ڕەقەمش مەدوٙوەنە. پەوچیٛ فرە ئاشکرا و ڕودارانە ناجوانمەدانە زوانو قوٙمەکان حەزف مەکەران دماتەر دیسان بە بەهانەو پاریٛزنایش مەیانە کایە و مەیدانو تەبلیغاتی تا ئانە بتاوان مەژگو ئینسانو ئاروٙیینی بخەلەتنان و تاریخی بوٙگەنیشان بشارانوە. یوٙنسکوٙ فرە بیٛشەرمانە ئاما و واتش ” زوانو ئەدایی هوٙرامانیەکان” خەریکەن جە بەین مەلوٙنە. ئیمە ویٛچمان چەنیو ئا دەسەیە مەدەیمیٛ قەڵەم کە گوڵمان وارد و پاسەمانە زانا یوٙنسکوٙ ڕاس مەفەرماووٙنە! پاسەمانە زانا سازمانو یوٙنسکوٙی خەریکەن وانگا و مەدرەسە و یانەکتیٛب مەمەرزنوٙرە پەیمان و ئامایمیٛ نائاگاهانە و بیٛ ماریفەتانە قسەکیٛشمان واوەی کەردەوە. نائاگا ئەچانەیە کە ملەتو ئیمە گوٙرانەن، زوانمان گوٙرانەن، یەک ملویٛن کەلیمیٛ دلیٛو ئەدەبیاتو ئیمەنە و دلیٛو زوانو ئیمەنە گوٙ مەکریانیٛ و نویسیاینیٛ و ویرشان سەرکریانوە.

“سازمانو یوٙنسکوٙی” و نیزامە ئەمپریالیستیەکانو ئیروپای و ئیرانو ئاروٙی گردینشان ئیمەشان نیاینمیٛ سەرو کاریوە و خەڵەتنایمیٛشان تا ویٛمان بە کەم بزانمیٛ و فەرهەنگو ملەتەکەیمان و زوانەکەیمان بە گاڵتە بدەیمیٛ قەڵەم و ویٛمان پیٛسەو بەشەریٛوە ساحیب ئیرادە و فامی نەدەیمیٛ قەڵەم. ئیمە ئەگەر پڕزوٙلیٛوە هویەت و شناسنامەمان هەن، جە گوٙرانی و زوانی گوٙرانی مەعیار و تاریخ ئەدەبیاتو ئەئی ملەتەیە بییەنمان و هەنمان. نەکا زوانو ئەدا گەورە سەلماو دەرەو چەمچە بەشکەرانی!! لازمەن بەیمیٛوە ویٛمانەرە کە “هویەت” “دەسەڵات” “قودرەت” “ملەت” “فەرهەنگ” تەنیا بە زوانو گوٙرانی کە زوانیٛوە پەنەنویسیان و زوانو گردینو خەڵکەکەین سازیان و مەسازیوٙنە. جەماعەتیٛوە هەر ئەچی ڕاسانە گەرەکشانەنە “هوٙرامانی جە یوٙنسکوٙنە” سەبت بکەران. ئەئی جەماعەتە مەنافع پرسە ئانەشانە فام نەکەردەن کە “وەتەنو” ئیمە هەزاران ساڵیٛن دلیٛو مەژگ و ڕوٙحیمانەنە سەبت کریان. ئەشیوٙ ئیمە نازمیٛ دوشمەن ئەپی ڕاحەتییە ویٛش بماخەنوٙ دلیٛمانەرە و پڕوٙژەکانش ببەروٙ ڕاوە. هوٙرامان “وەتەنەن” خوٙ “مومیایی” و “داهوٙڵ و داڵهوٙ” نییەن توٙ ویٛنەش چەنە بگیٛری و بکیانیش پەی موزەخانەو یوٙنسکوٙی. هوٙرامان یاگیٛو ژیواو ملەتو گوٙرانینە و هەزاران ئەدا و بابیٛمان کریاینیٛ توەو ئا خاکیوە. حەیفەن سوکش بکەرمیٛنە و بکەرمیٛش بە “موٙڵگاو” “پان ئیٛرانیستەکان” و پڕوٙژەو دوٙڵەت_ملەتە ئەمپریالیستیەکیشان. دوٙلەتو ئیرانی، سەدەرسەد ساختاری سیاسیش پیٛسەو فەرانسەیەن. پەوچی ئەگەر فەرانسە پڕوٙژەو نابودی ملەتەکانش ساڵەو1789دەس پەنە کەرد، ئیرانیەت و فکری پان ئیٛرانیستی خەریکەن ئیسە فرە بە نەرم دەسش پەنە مەکەروٙنە. ساختارو فەرانسەی و ئەلمانی ویەرو نیزامی سیاسینە هەر زەمانو رەزاشای تا دەولەتو ئاروٙ ئیرانی چە ویەرو قانون و ساختاریوە و چە ڕاوینەکانشان دەرهەق بە ملەتە چیٛردەسەکان میل نمەداوەنە. پەوچی داوامەکەرونە ئەو ئا کەسانانە کە بە جوٙریٛوە باوەڕشان بە وەتەنیشان هەن، پڕوٙژەو بە سەبت کەردەو هوٙرامانی کە مەبوٙ بە باعیسو ئانەیە هیچ هەرمانیٛوە ئیقتسادیە و هەر جوٙرە پڕوٙژیٛوە کشت و کاڵی و کشاوەرزیەش چەنە قەدەغە بکریوٙنە، وەرش پەنە بگیریوٙنە. فرە جالبەن، سازمانو ئەمپریالیستی یوٙنسکوٙی، مەواچوٙنە زوانی هوٙرامی خەریکەن جە بەین مەلوٙنە، چەولاوە ئامان هوٙرامانمان پەی سەبت مەکەروٙنە. ئینە مومیای کەردەو ملەتو گوٙرانین. نە زیاد و نە کەم. مەفاهیمانیٛوە پیٛسەو” سەبتو هوٙرامانی” زوانی ئەدایی” گردینشان تەوەهوٙمیٛوەنیٛ کە ئیمەشان پەنە سەرگەرم کریاینیٛ و مەکریان. پەوچی ئومیدمان هەن جیاتی دەگابازی و دەمواچ بازی، تەجارەت کەردەی بە فەرهەنگ و ئەدبیاتو ملەتو گوٙرانی، کوچیٛو ئەخلاقی ئینسانیمان بوزمیٛنە کار و ژیرانە مەسەلەکانو ملەتەکەیمان نمایندەگی بکەرمیٛنە. . .

 hewraman
Load More In پەیلوای

وەڵامێک بنووسە

پۆستی ئەلکترۆنیکەت بڵاو ناکرێتەوە . خانە پێویستەکان دەستنیشانکراون بە *

بابەتو دماتەری

ئەلوەدا، شیٛخی ڕیشەدار جە شیٛخەکانو ھوٙرامانی

ئەلوەدا، شیٛخی ڕیشەدار جە شیٛخەکانو ھوٙرامانی بوٙنەو کوٙچی دمایی کاکە باقی شەفیٛعی،شاعیٛر،…