یانە زوان زوانو هەورامی و زوانە ئیٛرانیەکیٛ

زوانو هەورامی و زوانە ئیٛرانیەکیٛ

159

زوانو هەورامی و زوانە ئیٛرانیەکیٛ

خودٚای گەورە و تەعالا نیٛعمەتیٛ فریٛش دەینیٛ بە ئیٛنسانی ، یوٙ چی نیٛعمەتا کە کەردٚەنش خەڵاتوو ئیٛنسانی زوانا زوان وەسیلەون کە بەشەر پەنەش پیٛوەندی کەروٙ تا جە ژیوایشەنە ئیٛحتیاجەکاش بە دەس باروٙ، زوان کەسایەتی ئیٛنسانی نیشانە مدٚوٙ و تاووٙ حەر کەسی ئاوەزدار یا بیٛ ئاوەز کەروٙ ، بە دڵ و ڕوٙحی ئاسایش بەخشوٙ ، وەسیلەی ئەسڵی ویر و فکرین جە شیکاری کیٛبیەی حەرکەسی یام نەتەوەی هەرمانەی یوٙوەمەش هەنە . ئیٛنسان هەمیشە وەڵیٛ حەر کاریٛوەنە فکر و ویر کەروٙ و دمایی فکر و باوەڕیش جە ڕاو زوانیشەو ماچوٙش، زوان یوٙ جە گەورەتەرین ئەنەئاوردٚاو ئیٛنسانین کە پیٛوەندی وزوٙ مابەینوو بەشەرا، حەر کەس جە حەر یاگیٛوە دنیاینە کە هەن مشوٙم چندٚ زوانیٛ یادٚ گیٛروٙ .1- زوانی ئەدٚایی 2-زوانی دینی 3-زوانی نەتەوەیی 4-زوانی بەین نەتەوەیی.

زوانی ئەدٚایی تا ئا یاگیٛ تانپەڕیش هەن کە سازمانوو یونسکوٙی ڕوێش نامیٛ نیان ڕوٙو زوانی ئەدٚایی جە دنیانە (21 فوریە) وەختێ زاڕوٙڵە بە زوانی ئەدٚایی ویٛش چەنی ئەدٚایش قسیٛ کەروٙ هەست و ئەشناسایش جە  دەورووبەریش وزوٙ وەروو چەمیش.کیٛبیەی زوانی حەرکەسی بوٙ بایس کە دلیٛ کوٙمەڵگای زوانی ویٛشەنە هەرمان و وەرپرسی گیٛروٙ دەس و ویٛش نیشانە بدٚوٙ .بیٛبەش کەردەی زاڕوٙڵەی چی ڕەوتیە بە ماناو جە دەس دای پیٛوەندیش چەنی هەم زوانەکاشا . هیچ بەشەرێوە بیٛ زوان هیٛزو فکر کەردەیش نیا و تەنیا بە زوانی ئەدٚایی فکر و ویر کەردٚەی کریوٙ. جە تایبەتمەندیاو ڕەوانشناسی کوٙمەڵگایی ئینەن ئەگەر زاڕوٙڵیٛوە زوانی ئەدٚایی نەزانوٙ مەتاووٙ فکر کەروٙ، زوانی ئەدٚایی ئەشناسنامەو حەرکەسی و تەنیا زوانیٛوا کە بە ئیٛنسانی کیٛبیەی بەخشوٙ. زوانی ئەدٚایی گەورەتەرین میراسی تاریخی و فەرهەنگی ئیٛنسانیا و کریٛڵێوەن کە بەرەو ئەو زوانەکا پەی ئیٛمە کەروٙوە. ڕیشەو گردوو زواناو ئیٛرانی هیٛندووئوروپایین کە پیٛوەندی هەورامی چەنی سانسکریت، ئەویٛستا و فارسی باستانی هەورامیش وستەن دلیٛ زوانە هیٛند و ئوروپایەکا. زوانیٛ ئیٛرانییٛ کوٙنیٛ چند ٚدەسیٛنیٛ: مادی ، ئەویٛستا ، فارسی باستان یا پەهلەوی، جە زوانی مادینە چیٛوە فرە جیا نەمەنەن تەنیا جە کتیٛبە یونانیەکانە یا ئاساروو تەوەن نویسوو هەخامەنشیا بەعزیٛو واتیٛ جیا مەنیٛنیٛ، مادیٛ ساحیبوو هیٛز و حکومەتی بیٛنیٛ بەڵام زوانی تایبەتمەند و یوٙگیرشا نەبیٛ.  زوانی ئەویٛستایی: قەدٚییمی تەرین نویستیٛ و سروودیٛ ئیٛرانیا، زوانو دینی خەڵکوو ئیٛرانی جە ئاخروو حکوومەتوو مادهای و ئەوەڵوو حکوومەتوو هەخامەنشیانی بیەن. جە زواناو ئیٛرانی هیچکامشا دریٛژەو زوانی ئەویٛستایی نیەنیٛ بەڵام بڕیٛو جە تایبەمەندیاو زوانی هەورامی پیٛسە تاقی کەردٚەی نیٛر و مای جە زوانی ئەویٛستایی مەنەن جیا. زوانی ئەویٛستایی جە ئیٛرانی باستان و ئادٚییچ جە زوانی هیٛند و ئوروپایی واتیٛش گیٛرتیٛنیٛ و ڕیشەو زوان ئەویٛستای و هەورامی زوانی ئیران باستانا، بڕیٛو جە هامبەشەکا کە دلیٛ هەورامی و ئەویٛستایینە هەنیٛ پا مەعنا نیا کە هەورامی جە ئەویٛستای گیٛریان بەڵکووم هەرویٛ زوانیٛ ئیٛرانی باستانینیٛ .

زوانی پەهلەوی دویٛ بەشیٛن: پەهلەوی ئەشکانی و پەهلەوی ساسانی ، پەهلەوی ئەشکانی یا پارتی: جە نویستاو پارسی باستانینە بە شیٛوەو (  پرثوە)ی ئامان. سەرچەمەو ئی واتەیە ئەشکانین، پرثوە نامیٛ ئەسڵی خیٛڵوو ئەشکانی یا پارتینە کە ئی واتیٛ جە هەورامینە پەراسوو جە ماناو پرثوەی ئامەنە .

خەتوو پەهلەوی ئەشکانی یەریٛ نوٙعیٛن : – خەتوو قەباڵاو هەورامانی کە چەنی خەتی زەریفوو نسای پایتەختوو ئەشکانیا یوٙن . – خەتوو کەتیباو پارتی  – خەتی پەهلەوی ئەشکانی هەنەئاردٚەو مانی کە خەتیٛوە فرە زەریف بیٛ.

ئەنجاموو زوان شناسی ئینەی یاونوٙ کە هەورامی زوانیٛوە جیا جە پارتین بەڵام بڕیٛو جە زوان شناسا پیٛسەو نیل مکنزی، بڕواشا هەن کە بەینوو خەڵکوو دیلمانوو گیلانی، زازاکی و هەورامی ڕیٛخەوە هامبەشش هەن .

ب: پهلوی ساسانی : زوانی پارسی ئاروٙین کە جە زەمانەو ساسانیەکا ڕەواجش بیەن. ئی گرد زوانیٛ کە باسما سەر کەردیٛ زوانیٛ دەورەو دلیٛ ڕاسینو زوانە ئیٛرانیەکانیٛ کە جە وەرنیشتوو ئیٛرانیوٙ بییٛنیٛ .

زوانی هەورامی چەنی ئی گرد زوانا پیٛوەنیش بیەن چوون گرد جە یەک ڕیٛخەی بییٛنیٛ بەڵام جە باروو عیٛلم و ڕازوانیوە نزیکیش بە پهلوی ئەشکانی فرەتەرا. هەورامی زوانیٛوە مابەینا کە هەم جە ئەویٛستای بەشەش بەردیٛنە و هەم جە پهلوی، پەی نموونەی ئی کەلیمیٛ جە پهلوی مەنیٛنیٛ جیا کە هەورامییٛنیٛ [ وەهار، هامن، وەنەوشە، وەرگ، دریٛژ ، وەن، واران ، واتەی ]  ئەگەر ماچمیٛ کە هەورامی جە ئەسڵ و بنەڕەتەنە گیٛڵوٙوە پەی پهلوی ئەشکانی پی مانا نیا کە ئیٛمە ئەشکانییٛنمیٛ بەڵکوم پی مانانە کە هەورامی و پارتی و یام ئەشکانی و ئەویٛستایی نزیکی و پیٛوەنی فرەشا بیەن .

هەورامی زوانی ئەدەبی و دیوانی یام ئیٛداری ئەردەڵانەکا ( 1168 -1867)م بیەن. زوانوو شاعیٛراو ئەردەڵان و باباناو سلیٛمانی  بیەن ، ئایین و دینوو یارسانەکا و گردوو دەقەکاشا بە هەورامین .

 هوٙرگیٛڵنای : ڕەحمان ڕەحمان زادە

سەرچەمە: تاریخ نثر هورامی

 hewraman
  • واتیٛ هامویٛنیٛ Homographs

    واتیٛ هامویٛنیٛ Homographs واتیٛ هامویٛنیٛ”هام ویٛنا”؛ ئی واتیٛ جە نویستەینە ی…
  • زوانی مەردە، زوانی پاک

    زوانی مەردە، زوانی پاک زوانی مەردە یام خاموٙش: ئەپا زوانان مەواچانە کە ساڵەهان قسیٛشان پەن…
  • بنەڕاو فیٛربیەی زوانی لایڎەی

    بنەڕاو فیٛربیەی زوانی لایڎەی وەختیٛو گەرەکمانە فیٛرو زوانێوی لایڎەی(بیٛگانەی  بیمیٛ، …
Load More In زوان

وەڵامێک بنووسە

پۆستی ئەلکترۆنیکەت بڵاو ناکرێتەوە . خانە پێویستەکان دەستنیشانکراون بە *

بابەتو دماتەری

خوٙلوو ڕازوانوو هەورامی شارو هەڵەبجەینە مەلوٙ ڕاوە

خوٙلوو ڕازوانوو هەورامی شارو هەڵەبجەینە مەلوٙ ڕاوە دماو هەرادیای ئامادەکاریەکان پەی خوٙلوو…