یانە ئەدەب و هونەر زەنجیرە باسیٛ تیئوٙریکی- ڕەخنەییٛ شیٛعریٛ سەردەمیانیٛ

زەنجیرە باسیٛ تیئوٙریکی- ڕەخنەییٛ شیٛعریٛ سەردەمیانیٛ

123


*
زەنجیرە باسیٛ تیئوٙریکی- ڕەخنەییٛ شیٛعریٛ سەردەمیانیٛ
*
فرانەوازی شیٛعریٛ و ویٛناکاش[i]
*
عادڵ محەمەدپوور

جیاکەرەوەو بنچینەیی شیٛعریٛ و ناشیٛعریٛ[1] و فەلسەفەو تازەگەری پەیوەستەن بە بیەی نیشانیٛ کارای کە خسڵەتی سەرەکیشان فرانەیی و فرە تەوەریی دیمەن و دلیٛنەن[2]. بە قەولوو ووٙڵفانگ ئایزیٛری(Wolfang Iser)، فرانەیی جە شیٛعرەنە یانیٛو بیەی فەزاییٛو ئیٛستیٛعاریکی، ئیهامی، ئیٛبهامی، چن ویٛنەیی، چەرمە و نەنویسیا[3] کە پەی فەهموو شیٛعریٛ وزیان سەروو شانەو وردەنگی چالاکی[4] و بە کەردەیەو گریٛ کوٙڵیٛ شیٛعریٛ بیاووٙ دەرکی تەجروٙبی دەقی. ئی فەزا نەونیاویٛ، هەمان تەوزیٛحیٛوەنیٛ کە شاعیٛری نەدٚاینیٛ و پیٛسەو ڕەمزیٛوە نەکریاوە مەنەنوە. ئەگەر دەق ئازادٚ بوٙ- بە شەرتیٛوە جەوهەروو خیٛزیایش بوٙ، فەزای هیٛرمنوٙتیکیش وەروەڵا و ڕابیٛتەی دال- دالی زاڵەن؛ ئەگەر قەراردادیە بوٙ و جە نەزمی تیٛپەڕ بیە بوٙ و لوابوٙنە دلیٛ زەنجیرەو نیٛزامی نیشانەیی، ئیتر شیٛعرەنە و چی حاڵەتنە، وەزن و قافیە و هونەرسازیٛ قەرادادییٛ، نە تەنیا زینەتبەخشیٛ و دەلالەتییٛنیٛ، بەڵکەم بەشیٛوەنی هەستی بەخشای بە شیٛعریٛ[5]. بابەتی و نسبیوازانە و بەڵگەمەندٚ، ملمیٛنە دلیٛو فرانەیی شیٛعریٛ و بە ئاردەی چن تاقویٛنیٛ، کوٙویٛنیٛ و دەقبارسییٛ(حجم)، باسەکەی حیٛسی و وەرەچەمتەر کەرمیٛنە:
چراویٛوه‌ ڕوٙشنه‌نه‌
شیٛعریٛ چنوٙ
ژه‌نیٛوه‌ که‌
هیٛشتا تاریکی بژماروٙ[6].
چی کوڵەشیٛعریٛنە بەینوو مەوداو دویٛ ویٛنیٛ: “چراویٛ ڕوٙشنە” و “ئەژمارای تاریکی” فەزاییٛو هاڵی ڕەخسیان کە بە کەردەیەو ڕەمزەکا بەرگنوٙ کە کاراکتیٛری سەرەکی چی فەزا چەرمیٛنە، ژەنە شاعیٛریٛوە نابینانە – کە چنی تاریکی ئەژمارای، شیٛعریٛ چنوٙ… چی دەقەنە هونەرسازەو ئیٛستیٛعارەی زاڵەن و جە تەوەری یاگە نشینیەنە شاعیٛر جیای ئانەی کەلیمیٛ ڕزکەروٙنە، تەجروٙبەکاش بەرجەستە کەردیٛنیٛ.

هەناسیٛوە ولەڕیحان و
کاوەتریٛ سینە ساماڵ
جە چەماتنە [7]
وەردەنگ بە دای یوٙرەی نیشانیٛ هەناسەی، ولە ڕیٛحانی و کاوەتریٛ سینە ساماڵیٛ؛ یاووٙ بە ویٛنیٛوە دوانیٛ و سەرەنجام هوٙرزانەو ویٛنیٛوە یوٙدریای بارسی[8] کە شیاییٛوە[9] هونەرین و زەرافەتش دان بە ویٛنەو چەما.

عەرش
زەمین تا عەرش
فرە نمەوەروٙ
گەرەکتەن بزانی چند دوورەن
سوٙژدیٛوە لوە
بیٛ ڕیا و دروٙ[10]
مەوداو زەمین تا عەرش فرە فرەن، بە تەعلیق و فەزای چەرمەوانای و یاسای نیشانەیی، زەمینە ڕەخسیوٙ پەی وەردەنگی کە بە ڕەمزگیٛڵنای نیشانەیی، ئاسان ئا مەودا دوورەیە بە هوٙرزانە سوژدیٛوە بپیموٙنە و سنووروو ڕیا و درویٛ بەزنوٙنە و یاووٙ ویروٙکەی ڕەخنەیی و مەلامەتگەری شیٛعریٛ کە بیٛگومان جە حافیٛزی کاریگەریش هوٙرگیٛرتە بیەن.

گەرەکما ویٛم کەروو زەریا
به‌ چه‌پوٙکیٛ شه‌پوٙلیٛ
بیٛ ده‌نگی ساحیلی هاڕوو
جه‌زر و مه‌د بوٙ به‌ هه‌ناسه‌م…[11]

چیٛ شیٛعریٛنە کە ویٛش بەشیٛوە جە ساختاروو شیٛعریٛوەتەرین، هاڕای بیٛ دەنگی ساحیٛلی بە چەپوٙکیٛ شەپوٙلیٛ و بیەیشا بە جەزر و مەدوو هەناسەی، فەزاییٛو وەروەڵا و نەونیاوە هوٙرچنیان کە ڕادەبەدەری و سەرسامیش یاگیٛو سەرنجیٛنە؛ جووڵەی دیالیٛکتیکی نیشانەکا و جەزرومەدوو هەناسەی، کە مدرایش پەی نیا؛ سەرنجبەرتەرەن

ئا وه‌خته‌ که‌
چووزیا نه‌فه‌س
سیروانوو له‌مزاو ئه‌دٚایمنه‌[12]

شاعیٛر بە هوٙرچنیەی نیشانیٛ ئیٛستیٛعارەی و بەرجەستەنمایی، یاوان دەرکی تەجروٙبی شیٛعریٛ. شاعیٛری بەدەسەڵات ئانەن کە ڕاسییٛوە خیٛزنوٙ کە چاوەڵتەر نەبیەن. “چووزیای نەفەس” جە “سیروانوو لەمزاو ئەدٚای”نە، ئا حەقیٛقەتە هەستی بەخشەنە کە نەبیەن و خولیٛقیان.

شار عاشقا
مانگە بوٙ بە ئاییٛنە
کە شەوە مەیرە. [13]

عاشقی شاری”، “مانگە و ئاینە” و “ئامایرەی شەویٛ” پیٛوەننییٛوە هوٙ و هوٙکاری[14] و یاگەنشینی نیشانەکان کە ئاکامش ژوانگەو وەشەسیاییش چنە کەوتەنوە. ئی فەزا هاڵییٛ ئەشوٙم جە لاو وەردەنگیەوە بونیوٙوە تا یاووٙ ئا ژوانگە کە نیشانکردوو پەیاموو شاعیٛرین.

دەلاقە و مانگە و سوورە ساویە
چە خەیاڵ پڵاویە![15]…
چی شیٛعریٛنە و شیٛعرەی وەڵینەنە، ویٛنەو مانگە و ئاینە و مانگە و دەلاقە و… بە دویٛ سووچەدیای جیاوازیٛ، خیٛزیاینیٛ. چی شیٛعریٛنە دیای شاعیٛری پەی هیٛماکاو وەشەسیایی، بەتەنزەو خەیاڵ پڵاوی بەرجەستەکریانەوە. چی ویٛنە خەللاقەنە ئەشوٙم بە یاگەنشینی هیٛماکا، ڕەمزوو هوٙرچنیەی “دەلاقەی و مانگیٛ و سوورەساویٛ” پیٛوەننیشا چنی “خەیاڵ پڵاوی” ویٛزیوٙوە، ئینەیچ ئا فەزا هاڵینە کە باسش سەر کەرمیٛنە و شاعیٛری خولیٛقنان و کەشفوو دەلالەتەکەی وزیان سەروو شانەو وەردەنگی کارای.

ڕوٙحیم کەروو دەق دەق، دەق هەتا وەروٙ وەڵڵا
بەش مچکلە بووە و بلوونە دلیٛ لکوو پەلکەیت…[16]
نموونیٛوەتەرەن پەی بەرجەستەیی دەقی و مەیلەو هوٙرچنیەی جە یاگەنشین تەوەرینە[17]. مادام مەبەست جە پڕوٙسەی پیٛوەننی نیشانەکان و دەق جەوهەرش شیٛعرە بوٙ، ئیتر تیٛئوٙری کوٙنە و تازیٛ تاویوٙوە و ویٛش جە فوٙرمی هونەریەنە موینوٙوە و کیٛش و قافیە و کڵیٛشەیی بیەی سیٛناعەتیٛ قەراردادییٛ خەنیٛشا ڕەنگەش نمەمەنوٙنە و با بە هەستی بەخش و هوٙ ئەکتیویەتی زەریف شناسانە پەی دەقەکەی. پڕوٙسەو ویٛنەسازی چیٛ بەیتیٛنە ئینەیە میاونوٙ. ڕوٙحیٛوە کە بە هیچ ئایریٛوە کوٙ مەکریوٙوە، شاعیٛر دەق دەق، دەقش مدٚوٙنە تا ئننە ویٛقلە بوٙوە بلوٙنە دلیٛ پەلکەو یاریٛ[18]. گژیای چیٛرخانوو زەینی شاعیٛری چنی پانایی ڕوٙحی و ویٛقلە کەردەیشەو، یاگیٛ سەرنجیٛنە کە جە دژە هەرمانیٛوە هونەری و دینامیزئامیٛزەنە، ویٛش موینوٙوە.

چن ویٛنیٛتەریٛ کارای؛ بیٛ شیتەڵکاری و تەنیا هەرمانیٛوە تەمرینی پەی وانەری:

ڕەمەزانیٛوە دەم دڕیارە
تا مانگیٛوە خرپوو خوٙڵە
مەراقوو شاعیٛریٛوە بەرەڵڵای! …[19]

ئیٛمە و ئاویر، تەژنەو شمەنمیٛ و
گڵوەما پەڕەنە جە بڵیٛسەی…[20]

تەنیاییم کیٛشە دار
تن و توٙڵ
دوٙعاییٛ وانە ئاوەو ئا وارانیە،
دنیاش هەبەسنان
فیشەکیٛوە ورازە لچیٛوە:
تەق…تەق
تەنیایینە کەوتانیٛ باوشەو کوٙڵانیٛ[21].

ئی ڕەوەندە جە پڕوٙسەو هوٙنەری کەردەی دەقی و خیٛزنای شیٛعریٛ یاونوٙما سەروو ئاییٛریٛتەریٛ و باسیٛتەری بە نامیٛو یەرە سووچوو تەشکەو دەقی:
ئەلف) بنیەر
ب) وەردەنگ
ج) دەق و نیشانەکاش
وەڵتەر جە نویستەکامنە چی بارەوە باسیٛم کەردیٛنیٛ و دماتەرتەریچ بە بە پاو پەنەوازی بە تیلەچەم، ئیشارەشا پەنە کەرمیٛنە، ئی یەرە نەهادە هەر یەریٛ پیٛوە پیٛوەننییٛوە دیالیٛکتیکیشا هەن و ئەنترینی کامڵ کەرانیٛ. سەروو ئی مانا دیالیٛکتیکینە کە هەم یوٙترینی جەزب کەرانیٛ و هەمتەر ڕەفز و دەفع. پەی نموونەی دماو خیٛزنای دەقی، خیٛزنەر و وەردەنگەکیٛ هەر یوٙ پەی ویٛشا جە مەدلوولوو نیشانەکا و هونەرسازەکاو دەقی، تەفسیریٛ نیشانەییشا هەنیٛ و جیاوازیٛنیٛ و ئاساییچەن کە وینگاشا یوٙ نەگیٛروٙوە و جیاوازیٛ بان. یام دلیٛ خودوو نیشانەکانە بە هوٙ سڵوٙکیشاوە ماناییٛو تایبەت بە دەسەوە نمەدٚانیٛ و ئی ڕیٛچکە دالیٛ، تا ناکوٙتایی هەر بەردەوامەن. چیٛگەنە باسوو ڕەخنەی سیمیوٙلوٙژی و پیٛوەننی دالی – مەدلوولی و دالی- دالی، باسانیٛوە ساختاری، ساختارساختاری و دماساختاری و گردوو شیٛوازگەری شیٛعریٛ گیٛروٙوە و شیٛعرە بوٙ فوٙرمیٛوە هونەری و مەنشووری و فرانە کە ئەرەژناسایش پەی ئیٛمە ئەرکیٛوە ئەوەژیوایی و هوٙرزانەو شیٛعریٛنیٛ و کەسیچ پەیش نیا چوارچوٙی ناڕەوشمەندٚ پەی ئی دەرەتانە ناکوٙتاییە، وەشکەروٙنە و هەر جوٙرە نیشانەگەردانییٛوەیچ لاو هەر وەردەنگیٛوە و نرخشناسیٛوە کریوٙ، تەنیا بەشیٛوەن چا فرانەییە کە وزیاینیٛ ڕوە.
پەی ئانەی دەقەکیٛما بەڕوٙتەر و ئەکتیڤتەریٛ بانیٛ پەنەواز هەن ئیشارە کەروو بە خاڵیٛوە ئەوەژیوایی ئەدەبی. ئا جوٙرە من تەجروٙبەم کەردەن، جە بڕیٛوە دەقیٛنە فیٛرکانسوو هەیکەڵوو شیٛعریٛ و تەنانەت نویستەیما و ژانروو داستانیٛ هوٙرامییٛ، دەسوو نەبیەی فوٙرمی هونەریەوە، مناڵنای مناڵنا. دەقە شیٛعرەکیٛ، فریٛشا نریاینیٛرە؛ وتاریٛ و کتیٛبیٛنە، ئینشانویسی یاگیٛش بە ڕەوشی تاقیٛقی و سەرچەمە شناسی، تەنگ کەردیٛنە؛ داستانەکیٛ، جیای پەیڕەنگی[22] و هەوڵ پەی بوٙتیقایی کەردەیشا[23]، بە ڕازی و ڕەوایەتیٛ سادٚیٛ کوشیاینیٛرە یا کوشیارە. پیجوٙرە ڕوەکەردی دەقبنیەریی زاڵ بیەن ملوو پڕوٙسەو دەقخیٛزنەریرە. دریٛژەش هەن
…………………………
سەرچەمیٛ و پەراویٛزیٛ:
[1] –
کتیٛبوو چەکەریاینە، بە تەسەل و فەننیتەر، چی بارەوە باسیٛما کەردیٛنیٛ، بدٚیەیدیٛ ل ٢٨
2-
تکثر در صورت و محتوا
3 –
تعلیق و سپیدخوانی
4-
صفوی کورش، فرهنگ توسعە، ش ٣٨-٣٧، ل ٣٥
5 –
پەی زانیاری فرەتەری بدٚیەیدیٛ کتیٛبوو چەکەریای حەزیٛ تازیٛ و عومریٛ جادٚە…، جیاوازی شیٛعریٛ و هوٙنیٛ ل ٥٨
6 –
عوسمانپوور کولسووم،
7 –
مەحموودپوور ڕەوف، هوٙرپڕای گەچ و تەختەی، ل ٣٣
8-
تصویر مرکب و حجمی
9 –
تشبیه
10 –
هیٛدایەتی موٙختار، هەڵسەو هەناری، ل ١٧٠
11-
محەمەدپوور عادڵ، چەکەریای حەزیٛ تازیٛ و…، س عەزیزی، ل 124
12-
محەمەدپوور عادڵ، چەکەریای حەزیٛ تازیٛ و…، ب.م شاروٙ، ل ١٤٧
13-
ڕەشیدی ئەحسەن
14-
رابطەی علت و معلولی
15-
ئەبری میٛهدی، وجیٛس، تلگرام
16 –
ئەحمەدی حافز، هورامیانە، تلگرام
17 –
جانشین محوری
18 –
دیداری کەردەی شیٛعریٛ کە ڕوەکەردیٛوە ئاروٙیانەو شیٛعریٛن
19 –
ڕوٙستەمی فەرشید، شپرزیانیٛ من، دنیا، ئەفغانستان، گوتار، ل٤٣، ١٣٩٧
20-
ئەختەر بورهان، هورامیانە، تلگرام
21 –
کەریمی شیلان
22- Plot
23-
اهتمام بە فن داستان نویسی و روابط علت و معلولی

 hewraman
Load More In ئەدەب و هونەر

وەڵامێک بنووسە

پۆستی ئەلکترۆنیکەت بڵاو ناکرێتەوە . خانە پێویستەکان دەستنیشانکراون بە *

بابەتو دماتەری

ئەر گوٙشیٛو بوٙ پەی ئەژنەویەی؛ تەقەو پاو ئی رازا مەی

ئەر گوٙشیٛو بوٙ پەی ئەژنەویەی؛ تەقەو پاو ئی رازا مەی هوٙرئەوەگیٛڵنای؛ ڕەنگین زەمانەو قەدٚی…