یانە زوان جوٙرەکانو زوانی

جوٙرەکانو زوانی

161

جوٙرەکانو زوانی [1]:

 زوان جیاکاریێوەن یام ئەرمانێوەن کە ئانزانی جیا مەکەرووٙە جە مەخلوقەکا تەری، ئانزان بە قسیٛکەردەی جیا مەکریوە جە ئاژەڵی، نەتەوەیچ هەرپاسە بە جوٙرو قسیٛکەردەیشا جیا مەکریاوە، هەر ئانزانێوە هەکە قسیٛ نەکەروٙ ئانە مەزانی خەڵکو کوٙگەین، زوان خوای بەخشان پەنەما، ئانزان بە نونگەو زوانیوە کارگەلیٛ کەروٙ، پیٛسە فیٛربیەی زانستی، زوان نەبییٛ وەنگاو زانگا نەبیٛ، زوانە نەبیێ شیٛعرەو پەخشانەو ڕازە نەبیٛ، زوان نەبیێ نە ڕادوێن نە تەلەفزیون نە سەتەلایت نەبیٛ، زوان نەبیێ نە کتیٛب نە گوٙڤار نە ڕوٙنامە نەبیٛ، زوان نەبیێ هیچ فەرهەنگ و زوانیٛ و ویەرینێو تومار نەکریی، وەلێم زوان چنڎەها جۆرو شێوە تەشکیٛش هەنیٛ، چیٛگەنە بە پاو  بڕەبەش کەردەی زوانئەشناسەکا جوٙرەکاو زوانی باسکەرمیٛ:

یڤە: زوانی سەرچەمە: ئی زوانە چنڎە زوانیٛش چەنە پەیدا بانە، پیٛسە زوانی ئیسپانی و پورتەگالی و فەرەنسی و ئیتالی جە زوانی لاتینی سەرچەمەشا گیٛرتەن، هەرپاسە زوانی هیندی و ئۆردو جە سانسکریتی سەرچەمەشا گیرتەن، زوانی  هەورامی و سورانی، بادینی جە زوانی ئاویٛستایی سەرچەمەشا گیٛرتەن، چونکاتەی گرد ویٛشا بە میرات گیٛرو زوانو ئاویستای و کتیبو ئاویستای مزانان.

دڤیٛ: لەقەزوان: جە زوانو سەرچەمەی پەیڎا بیەن، پیٛسەو زوانی فەرەنسی لەقەزوانو لاتینین، زوانی ئەڵمانی  لەقەزوانو ئەڵمانیای وەرنیشتین، زوانی سویدی لەقەزوانو جەرمانی وەرپڕین، زوانی ڕوسی لەقەزوانو  سلاڤی وەرکەوتیا.

یەریٛ: زوانە برا: زوانە واڵە:  ئی جورە زوانە بە ڕەگەز چەنی زوانێوە تەری یوٙ گیٛرۆوە، پەی نمونەی زوانی  دانیمارکی چەنی زوانی نەرویجی براینیٛ، چون هەردووی ملاوە سەرو زوانو سەرنیشت و ئەڵمانیای، زوانی ئیتالیچ براو زوانی فەرنسین  چوون هەردووی جە لاتینی پەیڎا بییٛنیٛ، هەرپاسە زوانی پوٙڵەندی براو زوانی بوهمین، چوون هەردویشا ملاوە سەرو زوانو سلاڤی وەرپڕی،  سەرنجە دەیدیٛ زوانی هەورامی و کوردی و فارسی گرد زوانە برێنیٛ چون بە زوانەکا سەرنیشت و وەرنیشتو ئاریانی منریارە.

چوار: زوانی سروشتی: ئا زواننە کە بەبیٛ دەسکاری کەردەی مەرامدارو ئانزانی دروسبیەن، یانی ویٛشۆ خولقیان، ئی ئەرمانە ” وەسف” سەرو گردو زوانەکا سەرزەمینیرە سەلەمیو، چ ئازوانی هەکە ویەردەنە بیێنیٛ یام ئیسەتیٛ هەنیٛ.

پەنج: زوانی دەسکەرد: ئی زوانە  ناسروشتین، بە نیازو ئاسناکەردەی فیٛربیەی زوانێوە جە ڕاو هوٙرچنیەی چنڎ واتێوە و دروسکریێوە  وەشکریان، یام هورچنیەی واتەکا دلیٛ چنڎ زوانێوەنەو بە نیازو ئاردەینەی زوانیوە تازەی، پەی ئانەی زوانێوە تازەی جهانی دروسنیوٙ سەرزەمیننە پیٛسەو زوانی(( ئیسپرانتوٙ)) ی.

شش: زوانی دەنگی: ئازوانەنە کەماناکیٛ ڕاو دەنگەکاو قسیٛکەردەیوٙ پەیڎا بانە، دماتەر واتیٛ و ڕستەکیٛ دروسیٛ بانە بە شیٛوەو شەپوٙلەو دەنگی پەی گوشگیٛرەکا ” بژنەوەکا ” فاڕیوٙوە، بژنەو میاووٙشانە، پیٛسە  ئازوانیە جە کاسیٛت و سیدی و ڕادویٛن و تەلەفوننەنە مژنەومیٛشاو یاومیٛشانە.

حەوت: زوانی نویسیا: ئا زوانەنە کە ماناکیٛش جە ڕاو حەرفەکاشۆ میاونوٙ، عانێ واتیٛ و ڕستە دروسنیوٙ، ئیجا منیویسیا و بە شیٛوەو شەپوٙلەو ڕوٙشنایی پەی چەمەکاما کیانیا، ئیتر وانەر میاوشانەو وانوٙشاوە، پیٛسەو ئی زوانیە هەکە پەنەش منویسمیٛ و موانمیٛشەو.

هەشت: زوانو نیشاندای “زوانو هیٛمای”: بڕێ زوانیٛ هەنیٛ نە گوٙشما چەنەنیٛ و نە حەرفێوە وینمیٛ سەرو کاغەزیوە، چونکەتەی  پیٛسەو هیٛمای”نەخش” بە کۆمەکو گلکیٛ  یام هەر ئامرازێوە تەری ئەنجام دریوٙ، پیٛسەو  ئا هیٛمایا کە کەڕو لاڵەکیٛ واناشا، یام پیٛسەو نیشانەکا ئاماو لوای سەرو جادەکاوە، تەنیا ئاماژەن و نیشانەدریان، وەلیٛم چەنی ئانەیچ مانایێوە تایبیٛ بەخشانە و شوفیٛر و ڕاویەر میاوشانە.

نوٙ : زوانو جەسەی: ئا زوانەنە کە چەنی زوانە دەنگیەکەی و وەختو قسیٛ کەردەینە، چەمیٛ و سەرە و گلکە و دەس و گەردەن جوڵیوٙوە، گردی جارێنە نمەجوڵیا، هەر جارێ و یوشا، نمونە: دەس، یام چەمیٛ، یام سەرە، یام قاچیٛ، هەر جوڵێوە مانای تایبیٛش هەنە، پەی نمونەی جۆرە جوڵێوە ماناو  قسیٛ ڕەڎ کەردەینە، یام سەرەلەقانای ماناو  قبوڵکەردەی قسیٛنە، یام جۆرە قاچ وستەی سەرو قاچی ماناو  ویٛش هەنە، ئتر ئەپاسە، یانی بە جەسە قسیٛ کەرینە.

دە : زوانو زاڕوٙی: زوانێوەن ژمارەو واتەکاش و فریٛزەکاش کەمیٛنیٛ و ڕستەکیٛش فرە کوڵیٛنیٛ، هەرپاسە فۆنەتیکی تایبەش هەن، فرەو جارا زاڕوٙڵە دەنگەکا هورویٛڵنوٙوە پیٛسە: کرکەو حەرفو (س) کەروٙ بە(ش)، یام (ڕ) کەروٙ بە (ل)، ( شەلەم میٛسوٙ: سەرەم میٛشوٙ )،(نان وەلو: نان وەرو).

دەو یڤە: زوانو هەرزەکارا: زوانی هەرزەکارانە: ئی زوانە گەورەکیٛ قسیٛش پەنە مکەران، چەنی زوانو زاڕوٙڵا فەرقش هەن چونکاتەی  واتەکیٛش فرەتەریٛنیٛ  و ڕستەکیٛش دریٛژ تەریٛنیٛ، درکناینە قسەکیٛ ڕاستەریٛنیٛ.

دەو دڤیٛ: زوانی شیٛوەزار: زوانی دیالێکت: ئا زوانەنە کە دیالێکتێوەش پەنە ئەشناسیوٙ جە ڕاو قسیٛکەرەکاشەو، جاری چامنەیچ هەن زوانئەشناسیٛو متاوٙو ڕاو شیٛوە زارو کەسێوە نامو نیشانو وەڵاتەکەیش، شارەکەیش، گەڕەکەکیٛش تا یانەکەیش  بیٛزوٙوە، مەبەست چینەی زوانو کەسێوە یاگیٛ جواگرافیەو هەتا حاسو ڕوٙشنویریش نیشانە مەڎونە.

دەو یەریٛ: زوانی ستاندارد: زوانی ناشیٛوەزار: ئازوانەنە کە ئانزان قسیٛش پەنەکەروٙ  نیشاندەرو شیٛوەزارێوی تایبەی نیا، بەکار ئاوردەی ئی زوانیە نیشاندەرو یاگیٛوە جوگرافی تایبەی نیەن، فرەو جارا ئی جوٙرە زوانە ” ستاندارد ” زوانی پەتینە بەرجەستە بوٙنە.

دەو چوار: زوانی پەتی: زوانو ئەدەب و زانستین، پەی فیٛربیەی و واتەیۆ  وانەی هەرپاسە قسیٛکەردەی بەکار مەیو  وەنگا و زانگاکانە، زوانێوەن واتیٛ سادیٛ وبازاڕییٛ و نالایقیٛش نیەنیٛ چەنە، هەرپاسە سیستمیٛوی تایبەش هەن پەی درکنایش، بەپاو یاساکاو ڕازوانی قسیٛش پەنە مەکەران.

دەو پەنج: زوانی هەڕەمەکی: ئازوانەنە کە مامەڵەی ڕوانەو خەڵکینە بەکار مەیوٙ، بەینو دوس و برادەرینە و ئەندامەکا یانەینە بەکار مەیوٙ، ئی زوانە سادە و ساکار و کوڵەن، نیشاندەرو شیٛوەزاری جوگرافی قسەکەرەکەین، دلیٛ هەر زوانێنە چنڎ شیٛوەزارێوە هەڕەمەکی”عەلەکی” هەنیٛ.

دەو شش: زوانی زینڎە: ئازوانەنە کە ژیوای ڕوانەنە بەکار مێو، هەرمانو کاری زانستی و نویستەینەو جە گردو ویارەکانە بەکار مێو.

دەو حەوت: زوانی مەردە: زوانی دلیٛنەشیە: ئا زوانەنە کە وەڵتەر بەکار ئامان، خەڵکی قسیٛ پەنە کەردەن، وەلێ ئیسە قسەکەریٛش نەمەنیٛنیٛ و کەس نیا قسیٛش پەنە کەروٙ، یام جە بارو تیۆریوە مەنوٙ بە بیٛ ئانەی نویستەینەو واناینە بەکار بەیوٙ، پیٛسە زوانی ساسانی و قوتی هەکە ڕاو شوٙنەماو نەخش و نویستە قەدیمیەکاوە یام کتیٛبە دەس نویسەکاوە هەن.

دەو هەشت: زوانی نیمەزینڎە: ئا زوانەنە کە ژیوای ڕوانەو خەڵکینە بەکار نمەیو قسیٛش پەنە مەکەران، گیٛرە تەنیا بوٙنە ئاینیەکانە و زانستیەکانە بەکار بێو، پیٛسە زوانی لاتینی، ئی جوٙرە جە زوانی تا ئیسە هەر مەنەن، حاسێوە دلیٛراسەیش گیٛرتیٛنە پەوکای پەنەش ماچا نیمەزینڎە.

دەو نوٙ: زوانی دلیٛنی: ئا زوانەنە کە بە بیٛ درکنای و بە بیٛ شەپوٙلەو دەنگی بەکار مێو، یانی دلیٛ دەرونو ویٛشنە و عانو ویرکەردەینە مامەڵە چەنی واتەکا مکەروٙ، زوانێوەن کەس نمەتاو بژنەوش و گوشش داروٙنە، بیٛدەنگەن، بەزوانی ” نەژنەویە ” نامیٛش مەیوٙ.

ویس: زوانی یڤەم: ئا زوانەنە کە زاڕوٙ  جە ئەڎاو تاتەیشەو هوٙرش مگیروٙ، وەڵیٛ ئانەینە بلوٙ وەنگا، یام ئازوانەنە کە زاڕوٙڵە فیٛرش بوٙنە بە بیٛ بینە بەزنێو زوانێوە تەری، ئینە زوانی ئەڎاییش پەنە ماچان.

ویسو یڤە: زوانی دووەم: ئازوانەنە کە زاڕوٙ  دماو فیٛربیەی زوانی یڤەمی فیٛرش بوٙنە، یاگیٛ فیٛربیەی زوانی دڤەمی  وەنگانە یام دلیٛ خەڵکینە، یام یانەو ویٛشەنە، ئی زوانە کە زاڕوٙ فیٛرش بوٙنە دمایی پەیش بەرگنوٙ کە بەرۆ “بەرویانەی” بەکار مەیوٙ، پەی نمونەی، ئانزانیٛو هەورامی زوانەکەش هەورامین، ئەگەر کوچ کەروٙ پەی بەریتانیای و فیٛرو ئینگلیزی بوٙنە، ئتر ئینگلیسی زوانی دووەمشا ژیوایشەنە، یام ئیسەتیٛ متاومیٛ واچمیٛ زوانی سورانی زوانی دووەمو هەورامیەکان، چونکاتەی کەوتینمیٛ دلیٛراسەشاو تیٛکەڵیوە ڕادەبەردر لوێنمیٛنە دلیٛ یوترینی و ڕوانە قسیٛکەردەینە بەکارش مارمیٛ.

ویسو دڤیٛ: زوانی بیٛگانە: ئازوانەنە کە ئانزان فیٛرش بوٙنە، جگەم زوانەکەو ویٛش یانی جگەم زوانی ئەڎاییش، یام هەرزوانێوە کە زوانو ئەڎاییت نەبوٙ، یام زوانو وەڵاتەکەیت نەبوٙ بە زوانی بیٛگانە دریوٙ قەڵەم .

ویسو یەریٛ: زوانو ویرۆکەردەی: ویرکەردەیوە: زوانو کەسێوە کوردین، وەلیٛم وەختێوە ویریٛ کەرۆوە یام لەیەکش مەڎوە  ئاوەختە بەئینگلیزی  مەژگشەنە ئی هەرمانا مەکەروٙ، ئینە ماناش ئانیٛنە زوانی یڤەمش کوردین وەلیٛم ویرۆکەردەیش بە ئینگلیزین، ئینە وەختێوەنە ڕووە مەڎوٙ کە  فەرهەنگو زوانی ئینگلیزی زاڵبیەن و شوٙنەماش نیێنەرە سەرو  ویرو  لەیەکۆدایش، بەتایبە ئەگەر ماوێ فرە دلیٛ کوٙمەڵگەی ئینگلیزینە ژیوا بوٙ، یان وەختێوەنە بە زوانەکەو ویٛش نەتاوٙو گوزارە ئەو پەیلواکەیش بکەروٙ بەهوٙکارو نەبیەی واتیٛ پەنەوازیٛ.

یام منی هەورامی  هەمیشە زوانو ویرۆ کەردەیم هەورامین، چوونکاتەی زوانی ئەڎاییمەن، ئەگەر گەرەکم بوٙ چیٛوێو تەرجەمە کەرو پەی کوردی وەڵیٛنە مەژگمەنە بە هەورامی لەیەکش مەڎەوە ئیجا متاوو کەروش بە کوردی.

ویسو چوار: زوانو فیٛربیەی: ئینە حاڵەتێوەنە ڕووە مەڎوٙ، وەڵاتێوەنە زوانو فیٛربیەی جیاواز بوٙ جە زوانی یڤەمو خەڵکەکەی، ئینە وەختو داگیرکەردەینە ڕووە مەڎوٙ، پیٛسەو  جەزائیری، وەختێوە فەرەنسەی گیٛرتەرە زوانی فەرنسی زوانو فیٛربیەی بیٛ جە وەنگاو زانگانە، وەختەکارێنە زوانی یڤەمو خەڵکو جەزائیری عەرەبین، یام  وەڵاتێوەنە کە فرە زوان بوٙ، دەوڵەت پەنا بەروٙ پەی یوٙ وستەی یام یوگیٛرتەی زوانی گەرەکشا زوانێوە کەروٙ باڵا دەس، پیٛسەو زوانی ڕوسی ئەوساو یەکیٛتی سۆڤیەتی “شوٙرەوی “یام پسەو ئیسەو هەریٛمو کوردەسانی، گەرەکشا پاڵو زوانی یوٙگیرتەینە و زوانی ستانداردینە زوانو سورانی باڵا دەس بکەروٙ  و  ئەویشا تەری کوریٛ کەرۆوە فوٙتنوٙشا، ئیسە زوانی هەورامی توشو ئی گرفتیە بیەن هەرێمو کوردەسانینە.

ویسو پەنج: زوانی هامبەش: ئا زوانەنە کە گردو خەڵکو وەڵاتی یام فرەو خەڵکو وەلاتەکەی مزاناش، وەختێوەنە ئا  وەڵاتە فرە گەلو فرە زوانیٛ بانە، یانی پەی ئەنەیاواینەی گەلان و  وەڵاتێوە، نمونە  ئەمریکانە چنڎەها کەمینەو  زوانیٛ هەنیٛ وەلێم زوانی هامبەششا کەردەن بەئینگلیزی تا گرد جەیوترینی بیاوانە، یام ڕوسیەنە ” شورەوی ” چنڎەها  زوانیٛ و کەمینیٛ هەنیٛ  وەلێم زوانی هامبەش ڕوسین، یام وەڵاتی عەربینە چنڎەها زوانیٛ و کەمینیٛ هەنەیٛ وەلێم زوانی عەرەبی زوانی هامبەشەن، ئی جۆرە زوانە وەختێوەنە بیەن کە سیستەمو دەوڵەت نەتەوەی زاڵ بیەن، وەلێم ئیسە ئی سیستەمە باوش نەمەنەن و گرد میلەتێوە گەرەکشا بە زوانو ویٛش بوانووٙ و قسیٛ بکەروٙ، قبوڵش نیا زوانەکەش فوٙتیو چیٛرو نامیٛ زوانی هابەشینە.

ویسو شش: زوانی فەرمی: زوانی ڕەسمی: ئا زوانەنە کە حکومەت و دەسەڵاتی کارش پەنە کەروٙنە دەزگاو ڕاوەبەریەکانە، توٙمار و نویستەی بەڵگەنامەکا حکومەتی جە دەزگا فەرمیەکانەو وەنگاو زانگاکانە گردی پی زوانیە منیوسان، ئی زوانە چەنی زوانی باوو  وەلاتەکەی یوٙگیٛروٙوە، زوانی فەرمی زوانو کەمینێوە دەسەڵاتدارین، زوانی فەرمی زوانێوە گرنگو کریٛڵین، یام زوانو مامەڵە فەرمیەکان و پەیوەندیش نیا بە زوانو ڕوانەو خەڵکیوە.

ویسو حەوت: زوانی پاک: ئازوانەنە هەکە نەکەوتەن چیٛرو کاریگەری هیچ زوانێوە تەری، فرەو واتەکاش بە میرات گیٛڵاوە سەرو بنەڕەتو زوانەکەو ویٛش، پیٛسە زوانی عەرەبی.

 ویسو هەشت: زوانی وەشکریا: دووەڕەگ: ئا زوانەنە هەکە جە دوویٛ زوانا یام زیاتەری وەشکریوٙنە، کریوٙ ئیسە زوانی ئینگلیزی بە زوانی وەشکریا ئەژمار بکریوٙ، چونکاتەی زوانێوەن جە زوانی ئینگلیزی دلیٛراسەی و زوانی فەرەنسی دروسکریان، هەرپاسە زوانی ئوردو وەشکریان چونکاتەی بڕێوە فریٛ واتیٛ فارسی و هیندی و عەرەبیێش چەنەنیٛ، هەرپاسە نمونیٛ فرێنیٛ پەی ئی زوانیە متاومیٛ وێما دیاریشان بکەرمیٛ .

ویسونوٙ : زوانی دلیٛنی: “ناوخۆ ” ئی زوانە تایبەن بەمیللەتێوە، یام وەڵاتێوە، بەرو مەرزو وەڵاتەکەیوە مەژناساش، پیٛسە زوانو ئەلبانی و زوانو ڕوٙمانی.

سی: زوانی جیهانی: ئی جوٙرە زوانە جە جیهانەنە فرە وەروەڵاوەن، چنڎ وەڵاتێوەنە بەکار مەیوٙ پیٛسەو زوانی یوەمی، یام دوەمی یام زوانی بیگانەی. زوانێوەن جە ویەرو زانستی و بازرگانی و سیاسەتنە فرە بەکار مەیوٙ، ئی جوٙرە زوانە تاومیٛ بە زوانی ئینگلیزی و فەرنسی و ئەڵمانی ڕوسی و عەرەبی بواچمیٛ و پاجوٙرە زوانەشا بنیەیمیٛرە.

سیو یڤە: زوانی یاگەگیٛرتە: ئا زوانەنە کە یاگیٛ زوانێوە تەری گیٛروٙوە، وەرە وەرەی دەسەڵات چوارچوٙو بەکار ئاردەیش پەی زیاد مکەروٙ، پیٛسەو زوانی ئینگلیزی کە یاگیٛ زوانو هیندە سورەکاش گیٛرتەو جە ئەمریکای سەرنیشتەنە. ڕەنگا نمونیٛ ئی جوٙرە زوانیە فریٛ با سەرزەمینەنە.

سیو دڤیٛ: زوانی لابریا: ئا زوانەنە کە وەراوەرو زوانی یاگەگیٛرتەینە هەرەسەش ئاردیٛنەو لابریان، زوانو میللەتێوە وەراوەر بە زوانو میللەتێوە تەری بە قوەتی جە ویەرو سەربازی و ئابوری و ڕوٙشنویری …هتد، پیٛسە زوانو هیندە سورەکا وەراوەر زوانی ئینگلیزی  هەرەسەش ئاوەردە.

سیو یەریٛ: زوانی باو و باڵادەس: ئازوانەنە کە جە زوانەکا تەری باو وباڵادەستەرەن جە وەلاتێوە فرە زوانەنە، زوانی باڵادەس  دەسەڵاتش فیٛشتەرەن جە زوانەکا تەری، وەلیٛم یاگیٛشا مەگیروٙوە و زوانەکیٛ تەریٛ هەر مەنانە، پەی نمونەی زوانی فارسی باڵادەسەن جە ئیرانەنە وەلێم زوانەکیٛ تەرێ هەر مەنیٛنیٛ  پیٛسەو کوردی و هەورامی وعەرەبی، بەلوچی و ئازەری.

سیوچوار: زوانی گردینی: ئا زوانەنە هەکە گردو خەڵکی جە وەڵاتەنە بەکارش ماروٙ، تایبە نیا بە ساحیب کسمێوە یام ویەرێ جە ویەرکا ماریفەتی، زوانی گردینی جە زوانی هەڕەمەکی جیاوازەن. زوانی هەڕەمەکی وەراوەر بە زوانی پەتیین، زوانی گردینی وەراوەر بە زوانی تایبەن .

سیو پەنج: زوانی تایبە: ئا زوانەنە کە ویەریٛ زانستی تایبەنە بەکار مێو، پەی نمونەی کەلیمیٛ ویەرو کشتوکیاری جیاوازیٛنیٛ چەنی کەلیماو ویەرو زوانئەشناسای، واژەکیٛ ویەرو کیمیای جیاوازیٛنیٛ جە واژەکاو ویەرو بازرگانی، یانی گرد زانستێوە واژیٛ تایبەو ویٛش هەنیٛ و جیاوازیٛنیٛ جە هەنترینی،  وەرو ئانەی ئی واژیٛ بە زوانێ تایبە منریارە چونکاتەی هەرکەسێوە شارەزایش هەن جە بەکار ئاردەی واژەکانە، پەی نمونەی ئەگەر دکتوٙرێوە دەفتەرێوە ویارو ئەندازیاریش وەرچەم گنوٙ مەیاوشنە، چەپەوانەیچ ڕاسەن، یام ئەندازیارێوەیچ جە واژەکاو ویەرو زوانئەشناسای نمەیاوٙنە.

سیو شش: زوانی نمونەیی: ئا زوانەنە بەهەر جورێوە بوانیوٙوە بنویسیوٙ، یام چەنی منیویسیش ئەپاسە بوانیشەو،  زوانەکیٛ پەی ئانەی یاوا بە زوانی نمونەیی جوراو جوٙریٛنیٛ، پەی نمونەی زوانی ئینگلیزی زوانێوە نمونەیی نیەن چونکاتەی فرەو حەرفەکاش چەپەوانەو نویستەی وانیاوە، وەرو ئانەی هیچ گونجیای نیا بەینو  کرکەی و حەرفەکانە، پەی نمونەی وەختوەنە حەرفو (S ) منیویسیوٙ، وەلیٛ بە کرکێوە “دەنگێوە” تەر  وانیوە  یام حەرفو ( C ) جاری چامنە هەن بە س (S ) یام ک(K  ) وانیوٙوە، جاری چامنەیچ هەن حەرفەکە منویسیوٙ وەلیٛ نمەوانیوٙوە، یام زوانی عەرەبی  وەختیٛو منویسی ( طە )  ( یس ) بە  تەهاو یاسین وانیوە، تاومیٛ زوانی کوردی بە زوانی نمونەیی بنیەیمێرە چون هەر حەرفێوە نیشانەو دەنگێوە مەڎوٙ، پیٛسەو ویٛچش مەنویسیوٙوە، هەر دەنگێوەیچ بە حەرفێوە نەخشش پەی کریان، هەرپاسە زوانی هەورامیچ زوانێوە نمونەین. نمەکریوٙ  دویٛ دەنگیٛ بواچی پەی یەک حەرفی. یام دوویٛ دەنگیٛت بانەو یەک حەرف بنویسی. دوویٛ حەرفیٛت بانەو یەک دەنگ بواچی.

سیو ‌‌‌حەوت: زوانی وەسفی: ئا زوانەنە هەکە پەی وەسف کەردەی زوانێوە تەری بەکارمێو، پەی نمونەی زوانی عەرەبی یام فارسی پەی وەسف کەردەی زوانی ئینگلیزی بەکار باوەرمیٛ، عانێوە گەرەکمانە زوانی ئینگلیزی فێریٛ بیمیٛ، زوانی فارسی و عەرەبی مەبانە بە زوانی وەسفکەر، زوانی ئینگلیزی مەبونە بە زوانێوە وانیا، یام وەنگانە زوانو وەنیارەکا بە کارمارانە پەی وەسفو زوانەکەی هەکە مواناش ” وەختێ زوانی فارسی وانیونە جە هەورامانەنە، ئاوەختی زوانی هەورامی بوٙ بە زوانێوە وەسفکار پەی لەیەکدایوە و ماناکەردەی زوانی فارسی”.

سیو هەشت: زوانی وانیا: ئا زوانەنە هەکە پەی وانایوە و ماناکەردەی بەکار مەیو، وەرپیٛکو واناکەی بەزوانێوە تەر بدرکنیوٙ، نمونە زوانی کوردی بونەو  وەلیٛ بە زوانی فەرەنسی وەسف بکریوٙونە، یام بە چەپەوانەوە.

سیونوٙ: زوانی پسپوٙری: ئازوانەن کە جە ویەریٛ تایبەنە بەکار مێو، کسمێنە، بازرگانینە، یام زانستو پزیشکینە، کیمیا، فیزیانە، پەی نمونەی  دکتۆرێوە ئانەی بەر وزوٙ هەکە ویارەکەو ویٛشەنە هەن، یام کەسێوە فیزک شناس هەرپاسە. پیٛسەن زوانی تایبەی.

چل: زوانو واتەی: ئی زوانە هوٙکارێوەن پەی پەیوەندی چەنی زوانی نویسیای، پانەی جیاشا کەرمیٛوە کە زوانو واتەی واوەی کەردیوەش چەنەن، بە تایبە بڕیٛ واتیٛ و واژیٛ و مدرای و دوەدڵیش چەنەن، هەرپاسە جیاوازەن جە ویەرو  واتە دروسنایوە، زوانئەشناسەکیٛ گرنگی فرە نمەڎان پی جوٙرە زوانیە.

چلو یڤە: زوانو خەڵکیی: زوانی میللی: ئا زوانەنە کە جبەرو بوٙنەو یاگە ڕەسمیەکانە بەکارمەیوٙ (یانە، بازار، ئاهەنگە)، ویەردەش دیارنیەن، ویٛسەریچ نیەن، یانی قسیٛکەرەکیٛش بە زوانیٛوی ویٛسەرو جیاواز جە زوانی یوٙگیٛرتە یام ستاندارد ی دوا، وەلیٛم بە زوانێوە زیننڎە منریوٙرە.

چلو دڤیٛ: زوانی کوٙنە (کلاسیک): زوانی پەیرە: ئی زوانە مەژێوە پەڕ شانازی و سەروەریش هەن، داستان و ئەفسانە دەربارەو بنەچەی و بنەڕەتیشان هەن، چەپەوانەو مەژەو بڕیٛ زواناوە هەکە دەسکەردیٛنیٛ و بیٛ مەژیٛنیٛ، پیٛسەو زوانی هەورامی کە زوانێوە کوٙن و پەیرەن، ویەردەش فرە ورچەدارەن.

هەرپاسە جە وینگاو کوٙزوانەئەشناسایوە بڕەبەشێوەتەرشا نیانرە پەی زوانی. بەپاو پلە و پایەو کوٙمەڵایەتی و خەڵکی و دەسەڵاتی:

  1. تاقەزوان: ئا زوانەنە کە تەنیا ویٛش زوانو دەسەڵاتین جە وەڵاتەنە.
  2. زوانی هامبەشو دەسەڵاتی: ئازواننە کە هامشانو زوانو دەسەڵاتی” تاقەزوانی” بەکار مەیوٙ.
  3. زوانی ناوچەیی دەسەڵاتی: ئازواننە کە کە ناوچێوە جوگرافینە جیاتی زوانو دەسەڵاتی بەکارمەیو.
  4. زوانی هاندریا: ئازواننە، هەرچنڎە پلەو زوانو دەسەڵاتی و زوانی ناوچەیش نیەن، وەلیٛم دەزگاکاو یاوانای کەلکش چەنە گیٛرانە پەی چەم پەنەکەوتەی و بەرنامەو ڕادویٛنی و تەلەفزیوٙنی، یانی هانیش مڎانە پەی ئانەی بەشداری بکەروٙنە جە کایە ڕوٙشنویرەکانەو فەرهەنگیەکانە، دیارەن مەشوٙ ئی جوٙرە زوانی هەمیەتێوە تایبەشا بوٙنە و داراو ویەردێوە ورچەداری بانە.
  5. زوانی چەمپوٙشی وەنەکریا: یانی چەپەوانەو هاندریایوە، چەمپوٙشیش وەنە کەرا، دەسەڵات هیچ هانێوەش نمەڎوٙنەو چەمپوٙشیش وەنە مکەروٙ، هەقش نیەن سەرشەو. نەهانیش مڎانەو نە وەرپەنگش گیٛرانە. تاوی واچی زوانی لاوزیا.
  6. زوانی قەڎەغەکریا: ئازواننە کە دەسەڵات دڎانش نەنیان پوٙرە، حەزنمەکەروٙ بەکاربەیوٙ، تەقەڵا مەڎوٙ کە قسیٛش پەنە نەکریانە، بەتایبە یاگە گردینیەکانە.

دکتور ناجح گوڵپی

هوٙرچنیا جە کتیٛبو ڕازوانی هەورامی بەرگی دوەم


[1] زارو زمان ، پ.ی نەریمان خۆشناو  چاپی سێیەم 2016

زمانەوانی، سەلام ناوخۆش و  د.نەریمان خۆشناو، بەرگی هەشتەم  چاپی یەکەم 2011

 hewraman
  • گیرواردەی جە دەمواچنە problems in pronunciation

    گیرواردەی جە دەمواچنە  problems in pronunciation گەرەکەمەن ئەچی باسنە، ئا وەجەڵیٛ هەک…
  • لوای، ڕۆیشتن، رفتن

    لوای، ڕۆیشتن، رفتن تەتڵەو ویٛچن ئی یەرە چەمەیە، جە هەر یەرە زوانە براکەینە وزمیٛ وەروچەمان…
  • دیالێکتDialect

    دیالێکتDialect ئەژناسای دیالێکتی: واتیٛ دیالێکتی یوەمجار لاو یوٙنانیەکاوە بەکار ئامێنە پیٛ…
Load More In زوان

وەڵامێک بنووسە

پۆستی ئەلکترۆنیکەت بڵاو ناکرێتەوە . خانە پێویستەکان دەستنیشانکراون بە *

بابەتو دماتەری

وەڵاوگاو ئاروٙی ئەرەنیشتەیو ئەشناسنای کتیٛبو ناسک خەیالانی بەروٙڕاوە

وەڵاوگاو ئاروٙی ئەرەنیشتەیو ئەشناسنای کتیٛبو ناسک خەیالانی بەروٙڕاوە ئاروٙ پەنجشەمە 21/ئاز…