یانە گردین هوٙرز و نیشت چەنی ئاژەڵی

هوٙرز و نیشت چەنی ئاژەڵی

64

هوٙرز و نیشت چەنی ئاژەڵی

چاوەختەوە کە ئاژەڵ لینی کریان، ئانزان هەوڵیٛش دێنیٛ کە خاستەر و فرەتەر نزیک بگنوٙوە چەنەش، پەی ئیئنەیچ بڕێوە دڵنەوای و نازکیٛشتەی ئاژەڵەکەیش کەردەن، چون وەشش سیان و هەم کەلکش چەنە هوٙرگیٛرتەن، پیٛسەو شوٙتی و پەژمی و پوٙسی و گوٙشتەکەیشان. جا پی بوٙنەوە چڕیەنش ئەو ئاژەڵەکەیش یام پەلەوەرەکەیش هەتا زیاتەر چەنەش نزیک بگنوٙوە پیٛسەو هامڕێوەش هام ژیوێوەش. هەردوی کەلکشان پەی یوٙترینی بیەن،  ئیسە بڕێ دەنگیٛ و قسیٛ چەنیکەردەی ئاژەڵی منویسمیٛ، کەلاو ئانزانیوە کریانییٛ، پیٛسە:

بزە: بە گدە، گدە، گدی، گدی، چڕیش، وەلێم بە یخە، وەیخ بەرش کەری.(بزە، بزڵە، گیٛسک، گیٛسکە، چتیر، چتیرە، سابرین، بزەی قسرە، یانی نەزوٙکە). بزە تگە مەگیٛروٙنە. ماوەو(145-155)”150″  ڕویٛ ئاورە بوٙنە، مەزوٙنە. بە گەلو بزا مەواچمیٛ بزە گەلە.

مەی: بە عێو، عێو چڕیش، بە کتش، کتش بەرش کەری( مەی، وەرە، کاوڕ،شەک، شەکە، بەران).  بڕێ دەنگیٛ تەریٛ هەنیٛ وەختو حەیوان لەوەڕنانیەن مەواچاشان، تەنیا شوانەکە مەتاووٙنە بواچوٙشان، پەی نمونە ، بزێوە یام مەیوە گەرەکشەن بلوٙ دلیٛو پەڵێوە یەوا، شوانە کە دوورۆ چڕوٙش وەنە یەکسەر مەگیٛڵوٙنوە، نمەلوٙنە دلیٛو پەڵە گەنمەکەی، یەوەکەی. وەختو بیٛرەی”مەی دوشتەی” ماچی هەرتە، یانی مدرە، یام وەختێوە بەران چڕی شوٙنەو ویٛتەرە ماچی، هڕڕڕڕڕ. هەم مەتاویچ بە فیکە یام پیٛقە بچڕیشان. مەی بەران مگیٛروٙنە. (147-152 ڕویٛ) ئاورە بوٙنەو دمای مەزوٙنە، وەرلێوە یام دویٛ وەرلیٛ ماروٙنە. . بە گەلو مەیا مەواچمیٛ، گەلە، گەلە مەی، وەرەگەلە.

گاوە: پەی چڕیەی گاویٛ، دەنگێوەن نمەتاومیٛ بنویسمێش، دەمۆ بەرمەیوٙ ، مەکریوٙنە بە دەنگ تومار بکریوٙنە، پەی بەرکەردەی و دوروستەیوە ماچمیٛ وەحا، وەحا. ( گاو، گاوە”مانگاوە”، گوٙرەکە، نەوەژنە، نوٙبەنە، کەڵەگاو،  گاوی نێر، گاویت”گاوهیت”). وەختێوە گاویٛ بەرێنمیٛ ئاوادی فیکەشا پەی کەرێنمیٛ تا ئاوی خاستەر بوەرانە . گاوە، مانگاوە کەڵ مگیٛروٙنە. گاوە ئاورە بوٙنە ماوەو(279-292) ڕویٛ ئیجا مەزوٙنە، گوٙرەکێوە یام دویٛش مەبانیٛ. بە گەلو گاوا مەواچمیٛنە گاوگەل.

گوٙرەگە: بە گلو گلو چڕمیٛش، بە وەلە وەلە بەرش کەرمیٛنە. گوٙرەکڵیٛ دماو ساڵێوە مەبوٙنە بە نەوەژنە، ئیجا گاوە، مانگاوە. بە گەلو گوٙرەکا مەواچمیٛ، گوٙرەگەل.

کتە: بە پشیٛ پشیٛ چڕمیٛش، بە فس، فس، یام ختە خت، بەرش کەرمیٛنە( کتە، پشیلیٛ، پشی، بەچە کت، گوربە). کتە نەوروٙشەن، کت نەوروٙ. یانی نیٛرە مەپڕوٙنە ئەو میٛڵەکیٛ. ماوە (63- 67) ڕوا ئاورە بوٙنەوە ئیجا مەتەرەکوٙنە، چوار تا پەنج بەچکیٛ کوٙریٛش بانیٛ.

توتە: بە کوت کوت، کوچ ، کوچ، کوچیٛ گیان چڕمیٛش وەنە، بڕێ جاریٛ بە فیکەی تایبە چڕمیٛش وەنەو ئازا ویٛش یاونوٙوە وەردەمما و نەموٙ قلیچکە لەقیٛ، پەی بەرکەردەی و دوور وستەیشەو ماچمیٛ چغە، چغە. ئەگەر گەرەکما بوٙ پاڵبگنوٙنە ماچمیٛش پەنە(پاشکوٙ) ئیتر گنیٛ لارەو نەمیٛ سەرەتەکنای و ملچێری و دلسوزیش پەی یانەوەیەکەیش بەروزیٛ، یام واچیٛنمیٛ ( هەڕۆ)  و (بێرۆ)، واچێنیٛ توتە هەورامی نمەیاونە مەشوٙ بە کوردی پەنەش بواچینە. تووتە کووٙڵە، توتە، دەڵە، گەماڵ. دەڵە وا گیٛروٙنە، دەڵەوا. دەڵە ماوە(58- 65) 61 ڕویٛ ئاورە بوٙنەوە، ئیجا مەترەکوٙنە، چوار تا شش توتەکوٙڵیٛش بانیٛ. تا ماوەو مانگێوە توتەکوٙڵەکیٛ کوٙریٛنیٛ، چەمیٛشا نەترەکێنیٛ.

هەر: بە کوڕ، کوڕڕڕ چڕمیٛش و چیٛوش مدەیمیٛ پەنە. بە هەتە، وەتە، هەچە، وەچە خوڕمیٛش وەنە، یام وەختو باربەردەینە، پەی مدرنایش ماچمیٛنە، هۆش، شوۆش، ئەگەر بارێ وە زلش پۆوە بوٙ وەرو ئانەی ویٛش لابڎوٙ جە دیوارو کەڵەکی مەواچاش پەنە(تەک تەک، تەکە، تەکە) ئیتر وێش لامەڎوٙنەوە نمەگنوٙ وەرو کەڵەک و دیواری. ئەگەر بەریش ئاوی فیکەش پەی کەری پەی ئانەی خاس ئاوی بوەروٙوە.(هەر، هەرە، ماهەرە، هوٙریەڵ)، ماهەرە فاڵ گیٛروٙنە. 365 ڕویٛ ئاورە بوٙنەو ئیجا مەزوٙنەو هوٙریەڵیٛوە خنجیلەش بوٙنە.

گەرگی: کەرگە: پەی چڕیە نمەتوامیٛ بنوسمێش، بە کش، کشە تورم بڕێ بەرش مەکەرمیٛنە، جوجەڵیٛ، جوجکیٛ، واروٙکە، فڕوج، کەرەشیٛڵ، کەرگی. دماو شش مانگا مێوە هێڵە، ئیجا ماوە 21 ڕوا کڕە مەگنوٙنە و جوجەڵەکاش هوٙرماوەروٙنە. دماو مانگێوە یام زیاتەری کەرگەکیٛ جوجەڵەکا جیامازوٙنەو هەمدیسان نەموٙوە هێلەکەردەی و دماتەر کڕە مەگنوٙوە.

د. ناجح گوڵپی 6/10/2019

  • پیران و ژیران

    پیران و ژیران پیر، لاو گوٙران زوانەکانوە، مەفهومێوە مانادار و ئەرزشمەند بییەن و هەن. پیر ج…
  • هەملقوانی

    هەملقوانی هەملقوانی: ڕازێوە وەشەی هەورامیە، نویستەی و ئەوەوانای گونا ڕاپەیما، فەرماودیٛ گو…
  • ئارسن

    ئارسن  کابرێوە مەسیحی بوٙ کەشاروو ڕەشتینە جە ئەۮای بوٙ ، دەورەو ئەوەڵوو دەرزوەنای هەر…
  • پیران و ژیران

    پیران و ژیران پیر، لاو گوٙران زوانەکانوە، مەفهومێوە مانادار و ئەرزشمەند بییەن و هەن. پیر ج…
  • هەملقوانی

    هەملقوانی هەملقوانی: ڕازێوە وەشەی هەورامیە، نویستەی و ئەوەوانای گونا ڕاپەیما، فەرماودیٛ گو…
  • ئارسن

    ئارسن  کابرێوە مەسیحی بوٙ کەشاروو ڕەشتینە جە ئەۮای بوٙ ، دەورەو ئەوەڵوو دەرزوەنای هەر…
 hewraman
  • ئارسن

    ئارسن  کابرێوە مەسیحی بوٙ کەشاروو ڕەشتینە جە ئەۮای بوٙ ، دەورەو ئەوەڵوو دەرزوەنای هەر…
  • مەشورەت و پەرس و ڕا جە هەورامانەنە

    مەشورەت و پەرس و ڕا جە هەورامانەنە مەشوەرەت خاسەن سەلاح بیٛ گەڕەن شاپەڕ قووەتش بە خوٙردەی …
  • دەسەوام

    دەسەوام با واتە هەورامیەکیٛمان ویرنەشانوە، با کەس نەبەروٙشان پەی ویٛش، واتیٛ دەسەوامی واتێ…
Load More In گردین

وەڵامێک بنووسە

پۆستی ئەلکترۆنیکەت بڵاو ناکرێتەوە . خانە پێویستەکان دەستنیشانکراون بە *

بابەتو دماتەری

پیران و ژیران

پیران و ژیران پیر، لاو گوٙران زوانەکانوە، مەفهومێوە مانادار و ئەرزشمەند بییەن و هەن. پیر ج…