یانە پەیلوای دەمەتەقیە وێمانێ چەنی ئاشناێو سۆرانی زوانی

دەمەتەقیە وێمانێ چەنی ئاشناێو سۆرانی زوانی

229

دەمەتەقیە وێمانێ چەنی ئاشناێو سۆرانی زوانی

چی ڕوانە بە کتووپڕ یاوانێ بە ئاشنایەو سۆرانی و دماو ئەحواڵپەرسی بە زەردەخەنڎێو ماچۆ ئەرێ فڵانەکەس ئی پان ھەورامیسمە چێشەن وستەنتا ڕا؟ کەس نمەیارۆ پەنەتا واچۆ سەروو چەماتاوە بروێنێ، گورج مەیدی سەروو فەیسبووکی و هێڕشش کەردێ سەر و بە شۆڤینیسمی زوانی تاوانبارش کەردێ. ئینە پان هەورامیسم نیەن؟ بادینی و زازا و کەلهۆڕ و….ما کەم بێێ، ئیسە نۆبەو شمەن. منیچ بە هەورامی جواوم داوە و پەرسام فڵانەکەس مەخسەڎت جە “پان”ی چێشەن؟ زەردەخەنڎەکەش پڕا، دلێچەماش دا یۆرە ماچۆ: ” ئانەن! ئانە نموونێوەن کە بە کوردی قسێ نمەکەری و گەرەکتەن منیچ خەیریەت هەورامی فێر بوو!! ئێمە گردیما چ سۆرانی و چ هەورامی و کرمانجی و زازاکی و لۆڕی و کەلهۆڕی، هەر کوردێنمێ و مشۆ بە کوردیچ(سۆرانی) چەنی یۆی قسێ کەرمێ. گرد کوردێو ئی زوانەیە یاوۆنە و زوانی ستانداردی کوردین”.

واتم وەڵێنا واتەن :”تا ساحیویانە گەرەکش بێ دزی گێرۆ، دز ساحیویانەش گێرت”. پاجۆرە نمەتاوی وێت پڕنیوە و “پان”ەکەو وێت ساوی سەرەو منەرە. باوڕ کەرە کرمانجەکاو باکوری و وەرکەوتی و زازاکا و لۆڕ و لەک جە سۆرانیەکەو تۆ نمەیاوانە. تۆیچ پەی نموونەی جە زوانەکەو من نمەیاوێنە. ئی شش شێوازە و زوانە جیاوازەیچە کە تۆ نامێت بەردێ، بە زوانەکەشاوە نامێ نریاینێ. مادام تۆ پەی نموونەی جە منی ھەورامی نمەیاوێنە، ئیتر ئینە جیاوازی زوانەکەیما مرمانۆ. من زوانیو بە نامێ زوانی کوردی کە ئی شش شێوازە یان زوانە بە ئاسانی یاواشەنە جە دنیای واقێعەنە نمەشناسوو. ئەگەر مەخسەڎو تۆ جە کوردی تەنیا سۆرانین، دەی منی هەورامی کورد نیەنا. ئەگەر قەرار بۆ ئێمە گردیما دلێ قەوارێونە بە یۆوە بژیومێ، مشیۆ مافی یەکسانما بۆ جە گرد ویەرێوەنە. بەیۆوە ژیوایچ مشۆ سەروو بنەماو واستەی ئازاڎانە(داوطلبانە) و بە ڕێککەوتەی دێمۆکراسیانە سەروو بنەماو مافی یەکسانی بۆ. خەڵکوو هەر مەحاڵێو، هەر بڕیارێوەش پەی چەنیکێ ژیوای دا، مشۆ بە بی ئیلا و ئەولا ڕێزش چەنە گیریۆ.
جە قەوارێو سیاسی هامبەش و فرە زوانیچەنە هیچ زوانێو خاستەر جە زوانەکاتەری نیەن و کەس پەیش نیەن زوانێو سەپنۆ سەروو زوانەکاتەریرە. منیچ زوانێو سەربەوێم هەن پەی وێم و گرد مافێوەم هەن پیسەو تۆ، نە کەم، نە زیاڎ. ئێمە نمەبۆ نکوولی چی واقێعیەتەیە کەرمێ. ئیجا باتی ئانەیە ئی جیاوازیا، بە تایبەت جیاوازی زوانی کریۆ بە کێشێو سیاسی و تاریف و مانای ناعێلمی وسیاسیەشا پەی وەشێ کریا مشۆ گێڵمێوە پەی تاریفوو عێلموو زوانشناسی و پەیلوای زانایاو ئی ویەریە. ئێمەیچ مشۆ ملکەچێ ئی عێلمیە بیمێ، قبووڵش کەرمێ و جە دنیای واقێعیچەنە پەیڕەوش کەرمێ.
باسەکەما فرەش خواینا و منیچ جە چننە خاڵێنە پەیم شی کەردەو کە من پان هەورامیستنا یان ئاڎ پان سۆرانینست!

١- من چەنی تۆ ئەنفال کریانا، دەگایەکام کاولێ کریاینێ، دەربەدەر بیەنا، سروشتوو وەڵاتیم سۆتەن، ئاوێم ژاراویە کریاێنە. جە هەڵەبجە پاڵوو تۆنە ژاراوی کریانا، زاڕۆڵێم وەرەچامامەو سۆتێنێ، چەنی تۆ پێشمەرگایەتیم کەردەن و گیانم بەخت کەردەن پەی ئا ئامانجیە کە تۆ نامێت نیان کوردایەتی. من جە راسیەنە پەی ئازاڎی تاک و کۆمەڵی، پەی مافی یەکسانی و دێمۆکراسی و دادپەروەری و دژ بە داگیرکاریم کەردەن، بەڵام تۆجە ڕاسیەنە هەر پەی ئانەیتە کەردەن کە یاوی بە دەسەڵاتی ڕەھاو وێت. ئیسە کە یاوانی بە دەسەلات، ئا گردە چەرمەسەریا کە ئاماێنی ملوو منیچەرە، ویرت شیەنێوە. چا دەسەڵاتیە منت بێ بەش کەردەنا. من نە تەنیا بە هیچ مافێوەو وێم نەیاوانا، بەڵکوو جە مافە سەرەتایەکایچم بی بەش بیەنا. تەنانەت جە مافی ئێنسانی وانای و پەروەردەی بە زوانی ئەڎایی وێم بێبەشت کەردەنا. تۆ گەرەکتەن جە گرد مافێو ڕووتم کەریوە و گرد مافێو پەی وێت دەسەبەر کەری. ڕووتکەردەیەو هەر خەڵکێو جە مافە سەرەتایەکاش، ڕا وەش کەردەین پەی قەڵاچۆ کەردەی ئا خەڵکیە.

جا ئیسە من پان هەورامیستنا یان تۆ پان سۆرانیست!؟

٢- تۆ و زاڕۆڵەکاو تۆ هەم جە مەحاڵوو وێتانە، هەم جە مەحاڵوو منەنە مافوو وانای و پەروەردەیتا بە زوانی ئەڎایی وێتا ھەن، بەڵام من و زاڕۆڵەکاو من نە جە هەورامان، کە نیشتگاو وێما و یانەو وێمانە، نە جە نیشتگاو تۆنە ئا مافما نیەن. ئەگەر داواو ئی مافە ڕەوایما کەرمێ، زوو ماچدێ ئینە “مەترسین پەی ئەمنی قەومی”. مەخسەڎیچتا جە ڕاسینە ھەر ئەمنی سۆرانین. بەڵام تۆ کە گردوو ئی مافاتە هەنێ، من نمەواچوو مافەکاو تۆ مەترسین پەی منی هەورامی. من ماچوو هەر مافێو کە تۆ هەنت، مشۆ منیچ بۆم. ئینەیچ مافێو ئێنسانین، هەم پەن من، هەم پەی تۆ.

دەی ئیسە من پان هەورامیستنا یان تۆ پان سۆرانیست!؟

٣- یونسکۆ ماچۆ مشۆ گردوو ئی 6000 زوانە کە جە تەمامو دنیاینە هەنێ بە تەمامی پارێزیا. ئەرکوو گرد دەسەڵاتێوەن کە ئەوپەروو ئێمکاناتیشا پەی فەراهەم کەرۆ و چا وەڵاتایچەنە کە سەروو زوانێو پێوەنڎی ھەمبەشێ ڕێکێ کەوتێنی، مشۆ زاڕۆڵێ زوانەکاتەری بە لای کەمەوە جە فێرگا سەرەتایەکانە بە زوانی ئەڎایی وێشا بوانا و ھەر پا زوانیە پەروەردە کریا. دەی منی ھەورامی کەی چەنی تۆی سۆرانی سەروو زوانوو پێوەنڎی ڕێکێ کەوتێنمی تا زوانێ پێوەنڎی زواکەو تۆ بۆ؟ تۆ ھۆرستەنی بە بێ ھیچ ڕێککەوتەیەو و بێ ئانەیە دەوڵەتێو سەربەوێت”ویٛسەر” بۆ، زوانەکەو وێت کەردەن زوانی پێوەنڎی سەپنان سەرو زاڕۆڵەکەو منەرە و زاڕۊڵەکەو منت جە مافی پەروەردەی بە زوانی ئەڎایی وێش بێبەش کەردەن. ئینە بە ئاشکرا پاشێلکەردەی مافە سەرەتایەکاو مرۆڤین و بە ئاشکرایچ شۆۋینیسمی زوانین و ئاکامەکەش ژێنۆسایدێ زوانین.

دەی ئیسە من پان هەورامیستنا یان تۆ پان سۆرانیست!؟

٤- تابلۆێ سەروو جاڎەکا و سەروو دووکان و بازاڕی و فێرگەی و ھەرمانگەی و….. پەی نموونەی چە ھەرێمووو باشووریەنە ھەم جە مەحاڵە سۆراننشینەکەو تۆنە و ھەم جە هەورامانەکەو منەنە ھەر بە سۆرانین، بەڵام من تەنانەت جە نیشتگاو وێچمەنە ئا مافمە نیەن کە تابڵۆیەو بە زوانی ھەورامیم بۆ.

دەی من پان هەورامیستنا یان تۆ پان سۆرانیست!؟

٥- تەماموو دەسگا یاونەرەکا، کە تەنیا جە هەرێموو باشوریەنە نزیکەو 1000 یاونەرێنێ و بە بووجەو خەڵکوو ھەورامانیچەو ملا ڕاوە، فرەتەرھەر بە سۆرانیەکەو تۆنێ. من تەنانەت یەک بەرنامەی تەلەوزیۆنی یان ڕۆنامێو ھەورامیچم نیەن کە وێم بەرەوش ڕاوە و قسێ خەڵکوو ھەورامانیش پەنە کەرو و خزمەتوو هەورامانی و زوانی هەورامیش پەنە کەروو.

دەی من پان هەورامیستنا یان تۆ پان سۆرانیست⁉️

٦- تۆ کە یاوی بە منی ھەورامی، کەلھۆری و لەکی و… ھەر بە زوانەکەو وێت چەنیما قسێ کەری و بە بێ ئیلا و ئەولا چەمەڕاو ئانەنینی کە ئێمەیچ مشۆ هەر پا زوانوو تۆوە قسێ کەرمێ. ئەگەر ئێمە بە هەورامی و کەلھۆڕی و لەکی و…. جواوت بڎەیمێوە،یان تەنانەت دلێ وێمانە بە زوانوو وێما قسێ کەرمێ، تۆ وێت تووڕە کەری و ماچی کەردێش بە کوردی، کە مەخسەڎت جە کوردی ھەر سۆرانیەکەو وێتەن!!!

دەی من پان هەورامیستنا یان تۆ پان سۆرانیست!؟

٧- تۆ تەنانەت ئەگەر پاڵتەنە دوێ ھەورامیێ بە زوانی ئەڎایی وێشا قسێ کەرا، زوو وێت خوڵتنی دلێ قسەکاشا و ماچی شمەئ ھەورامی (عنصری)یندێ و کە یاودێ بە یۆی هەر بە هەورامی قسێ کەردێ. چی مەگەر تۆ چەنی هامزوانەکاو وێت بە سۆرانی قسێ نمەکەری؟ چی مشۆ تۆ ئا مافتە بۆ و من نەبۆم؟ ئایا ئینە بە ئاشکرا بەکەم زانای و پەراوێزوستەی ونکوولی کەردەی جە زوانەکەو من نیەن؟

دەی من پان هەورامیستنا یان تۆ پان سۆرانیست!؟

٨- تۆ ئەگەر ڕات گنۆ هەورامان یان پەی ژیوای بەی هەورامان، چەمەڕاو ئانەینی کە گرد هەورامی زوانیو جە هەورامانەکەو وێچشەنە چەنی تۆی تاقە سۆرانی هەر بە سۆرانی قسێ کەرۆ، بەڵام ئەگەر من بەو هەولێر و سلێمانی و مەهاباد و…. مشۆ زوانەکەو وێم بنیەو کەنارەو و هەر بە زوانەکەو تۆ قسێ کەروو. چی مشۆ تۆ بەی هەورامان و هەورامی فێر نەبی؟

دەی من پان هەورامیستنا یان تۆ پان سۆرانیست!؟

٩- تۆ هەر یاگێو بلی و گەرەکت بۆ ڕەسەنیەتوو وێت نیشانە بڎەی، چۆخەڕانک و بیبن و کڵاشێ و فەرەنجی و…. هەورامانی کەرینە و کەریشا هینوو وێت و ماچی ئینە ڕەسەنیەتوو منی کوردین و شانازیش پوە کەری. دەی ئەگەر هینەو تۆن و یاگێ شانازیتەن، چی شانازی بە زوانەکەیشەو نمەکەری و فێرش نمەبی؟؟ تۆ تەنانەت بیبنت تنڎ بەستەن کە زوانەکەیش فۆتنی و نمازی گەشەکەرۆ و هیچ ئێمکانێو گەشەکەردەیش پەنە نمەڎەی و جە دارابیەی مێدیایچ بێبەشت کەردەن.

دەی من پان هەورامیستنا یان تۆ پان سۆرانیست!؟

١٠- بڕێ جە ڕابەرەکاتا بە ئاشکرا مەیا دلێ یاونەرەکا و بێشەرمانە بێڕێزیما پەنە کەرا و تەنانەت هەڕەشێ فۆتنایما وەنە کەرا. کابرای شۆڤینیست وەرەچەماو وێروڕاو گردیەو ماچۆ بە “ئێقتێدار” هەورامی و کەلهۆڕی و لەک و شەکاکی و یارسان و….(خڕ) کەرمێوە. مانایەتەری خڕ کەردەیەو یانی گزیدای شەخەڵی. ئینە بەڕاسی ئەوپەڕوو بێڕێزین بە ئێمەمانا. ئێمەی هەورامی بەپاو بەڵگە تارێخیەکا خەڵکی ڕەسەن و دێرینوو ئا مەحاڵینمێ. ئی کابرا ماچۆ ئینیشا هیچ بەرنامێوی مێدیای بە زوانوو وێشا نەدریۆ پەنە. دماتەر مەی ماچۆ: ” یەک زوان، یەک نەتەوە، یەک ئادرەس”. مەخەسەڎش جە زوانی، ھەر زوانەکەو وێشەن، یانی سۆرانی/مۆکریانی. ئینە بە ئاشکرا شۆڤینیزمی زوانین و ئا هەڕەشایچە هەڕەشی ژێنۆسایدی فەرهەنگیەنێ.
ژێنۆسایدی فەرهەنگی یانی قەڵاچۆکەردەی فەرهەنگ و وێبیەی(‌هویت) خەڵک و کۆمەڵگایەو کە تایبەتمەندیێ وێش هەنی و جیان جە کۆمەڵگاکەو ئا شۆڤینیستا. ژێنۆسایدی فەرهەنگی ژێنۆسایدی جەسەیش ئینا شۆنیوە. نموونێ ئی جۆرە تاوانا جە تارێخەنە فرێنی. ترکیەی فاشیست پاڵوو دەسیمانە نموونێو زەق و دیارەن. دەی ئێمەی هەورامی و کەلهۆڕی و شکاک و لەک و…… کەی ئی هەڕەشاما کەردێنێ ئەوشمەی سۆرانی/مۆکریانی؟ ئێمە دیسان و دیسان ماچمێوە گردیما جە چوارچێوەو مافەکاو مرۆڤیەنە مرۆڤێ یەکسانێنمێ و مافی یەکسانیچما هەن، نە زیاڎ نە کەم. ئێمە هەر جۆرە جیاوازی وستەی، هەر جۆرە شۆڤینیسم، وێسەپانی و داگیرکاری و………. جە هەریاگێوەنە بۆ، سەرکۆنە کەرمێ و چەنیش گژیەیمێ.

دەی من پان هەورامیستنا یان تۆ پان سۆرانیست⁉️

ئاشنای نادادپەروەر قسیەش پەی کەردەی نەمەنە. پێچش کەردەو میاچەماش دایۆرە ولوا و تەماشاو پەشتەو سەرەو وێچش نەکەرد.

موختار کەریمی — ئاڵمان

یاونەر: میدیا، ڕاگەیاندن

  • پیران و ژیران

    پیران و ژیران پیر، لاو گوٙران زوانەکانوە، مەفهومێوە مانادار و ئەرزشمەند بییەن و هەن. پیر ج…
  • هەملقوانی

    هەملقوانی هەملقوانی: ڕازێوە وەشەی هەورامیە، نویستەی و ئەوەوانای گونا ڕاپەیما، فەرماودیٛ گو…
  • ئارسن

    ئارسن  کابرێوە مەسیحی بوٙ کەشاروو ڕەشتینە جە ئەۮای بوٙ ، دەورەو ئەوەڵوو دەرزوەنای هەر…
  • پیران و ژیران

    پیران و ژیران پیر، لاو گوٙران زوانەکانوە، مەفهومێوە مانادار و ئەرزشمەند بییەن و هەن. پیر ج…
  • هەملقوانی

    هەملقوانی هەملقوانی: ڕازێوە وەشەی هەورامیە، نویستەی و ئەوەوانای گونا ڕاپەیما، فەرماودیٛ گو…
  • ئارسن

    ئارسن  کابرێوە مەسیحی بوٙ کەشاروو ڕەشتینە جە ئەۮای بوٙ ، دەورەو ئەوەڵوو دەرزوەنای هەر…
 hewraman
Load More In پەیلوای

وەڵامێک بنووسە

پۆستی ئەلکترۆنیکەت بڵاو ناکرێتەوە . خانە پێویستەکان دەستنیشانکراون بە *

بابەتو دماتەری

پیران و ژیران

پیران و ژیران پیر، لاو گوٙران زوانەکانوە، مەفهومێوە مانادار و ئەرزشمەند بییەن و هەن. پیر ج…