یانە گردین چەنی ژیوایو زارۆڵەی ئێرانی، جە دەورەو مادەکانەنە هەتا دەورەو ساسانییەکان

چەنی ژیوایو زارۆڵەی ئێرانی، جە دەورەو مادەکانەنە هەتا دەورەو ساسانییەکان

128

چەنی ژیوایو زارۆڵەی ئێرانی، جە دەورەو مادەکانەنە هەتا دەورەو ساسانییەکان

زارۆڵەی ئێرانی جە دەورانو تەشک‌گێریو مەرزەکانو ئێرانی هەتا دماینەو دەورەو ساسانییەکان، بە پاو فەرهەنگێوی یەکسانی و یەکدەسی ۯەوتو وێ‌گەورە کەردەیش یۆستەنوە.
وەڵێ جە پەیڎا بییەیو ئایینو زەردوشتی، ژیوایو زارۆڵەی ئێرانی چەنین بییەن؟
چەندە بەڵگێ ئەچی بارەوە هەنێ، جە دەورێوەنە کە ئایین و هەر پاسە دینە وەڵینەکان بە کۆمەڵگاو وەڵێو ئێرانییەنە زاڵێ بییێنێ.
ژیوای و مەرگو زارۆڵەکان بە دەسو کاهێنەکان و هەر پاسە جادووگەرەکانوە بییەن.
دلێنەیوی هۆرچنیا «زاد اسپرم»، ئینەیە مەنمانۆ کە خەڵکوو ئا دەورانی بە «کرپەکان»، کاهێنەکان فرە باوەۯشان بییەن و بە بێ دەسوورو ئاڎیشان هیچ هەرمانێوەشان نەکەردێنە؛ چوون وەختێو زارۆڵێوە جە ئەڎای بییەن ئا‌ڎێ میاچەماو ئا زارۆڵەیشانە هەتا دەورانو گەورەساڵیچ وەڵ‌واتیشان کەردەن. دەسوور جە هەر بارێوەرە بییەبۆ و چەنین بییەبۆ بە واتەو کاهێنەکان و جادووگەرەکان هەر ئانە بییەن و ئەڎا و تاتەو زارۆڵەکانیچ قەبووڵشان کەردەن و ئا دەسووراتێشانە بە کار ئاوەردێنێ؛ هەر چەند گیانو زارۆڵەکەیچشان جە خەتەرەنە بییەبۆ.
جە خرۆشو گیانو خەڵکو ئا دەورانییەنە، تەرسێوەی گەورێ جە «کرپ»، کاهێنەکان ۯێخەش چەقنابییەنەرە و کۆرکۆرانە جە ئاڎیشان پەیۯەویشان کەردەن و کەوتێنێ شۆنەو ئاڎیشان؛ ئی تەرسێ جە سروودەکانو گاتاکانەنە بە ۯۆشنی مەگنۆ وەرو چەمان، زەردوشت بە تەمامو هاز و هێزیشوە چەنیو ئی تاقمەیە ۯوو بە ۯوو بی و خەڵکش بە شۆنکەوتەی جە ئاوەز و ئەندیشەی داوەت کەرد.
حەکایەتەو زاڵی، کە جە شاهنامەیچەنە ئامێنە، حەکایەتەو زارۆڵەکانو ئی وەڵاتییەنە کە میاچەماو ژیوایشان دەسو جادووگەرەکانوە و کاهێنەکانوە بییەن. ئا‌‌‌ڎێ بە پاو نیشانە غەیره ئاسایییەکان، زارۆڵەکەشان هەتا نزیکو مەرگی بەردەن و هیچ کەسیچ ئەچی بارەوە هیچ موخالێفەتێوش نیشانە نەڎان.
جە هەقێقەتەنە ئی حەکایەتە زەریفێ، بەڵام جە عەینوو حاڵییەنە دڵ‌ئێشنەرێ، وەرچەم‌تەرین بەڵگێنه جە چەنی بییەیو میاچەماو زارۆڵەی ئێرانی جە کۆنەتەرین دەورانو تاریخو ئی وەڵاتییەنە. ئەچا دەورانەنە، ئێنسان جە دەرکو ناسازگار بییەیو گردو ئەندامەکانو زارۆڵێوی نوقسانی، ناتاوان بییەن. ئا زارۆڵێ کە نوقسانێ بییێنێ، جە یاگێو ژیوایو وێشانەنە دوورێ کەردێبیینێوە و بەردێنێشان کویسانەکانوە و یاگە بەرزاوەکانوە نیایبییێنێشانەرە هەتا ببان بە واردەو پەلەوەرکان.
زارۆڵەکانو هۆزە سەرەکییە ئێرانییەکان، پێسەو: مادەکان، پارتەکان، سەکاکان و… جە وەرانوەری کەردەی چەنیو ئەویتەر هۆزەکان، خاستەرێ بییێنێ؛ بە بییەیو ئینەیچە، واوەی جە دلێو هەر هۆزێویەنە، تەبەقێ جۆراوجۆرێ بییێنێ، هۆزە عالتەرەکان، وێشان جە لایە یام تەبەقە کۆمەڵگایییەکان، پێسەو:
ئەشرافەکان، موغەکان (کاهێنەکا و جادووگەرەکان) سپاهیەکان و هەر پاسە دێهقانەکان پەخشێ بییێنێوە.
ئەپی مانای کە زاروڵێو ئەشرافەکان یاگێوە عالتەرە و بەرزتەرەشان بییێنە جە زارۆڵەکانو بنەیانه کەشاوەرزەکان و هیتیارەکان.
بە ۯەوتێوی کوللی، ئەچا دەورانەنە، مەوەرمێ به دوێ تاقمە ئەسڵییان جە زارۆڵەکانوو ئا دەورانییە؛ زاروڵێ «ئازادێ» و زاروڵێ «بەردێ»:
زارۆڵێ ئازادێ دوێ تاقمێ بیێنێ؛ زارۆڵێو هۆزە خاستەر و سەرتەرەکان و زارۆڵێو هۆزە بێ‌نیازەکان.
پەی نموونەی جە دەورانو ئاریایییکانەنە، هۆزوو مادی و پارتی وێشان بە هۆزێوی سەرتەر و عالتەر نیابییەنەرە و ئێمتیازێوی تایبەتشان بییەن.
چەنی ژیوایو زاروڵەو ئا دەورانییە ئامابییەنوە سەروو ئاژەو بنەیانەو ئا زارۆڵەیە جە ئا کۆمەڵگاینە . ئەگەر بنەیانە بەردە بییەبۆ، زارۆڵەکەیچ بەردە بیەن یام ئەگەر بنەیانە جە جەنگەنە گێریا بییەبۆ یام دیل بییەبۆ، ئا زارۆڵەیچە بییەن بە بەردە.
دماۯۆو زاروڵەکانو ئا دەورانییە وەڵێو گرد چێویەنە ئاما بییەنوە سەروو یاگە تەبەقاتییەکانو ئاڎیشان.
«کورتاشــەکێ» بەردەگانێو بییێنێ کە هەرمانبەێو دەستگای ئێقتێسادییەو شای بییێنێ؛ ئاڎێ فرەتەر ئا زارۆڵێ بییێنێ کە جە جەنگەکانەنە گێریاینێ و ئەسیرێ بییێنێ و پەی هەرمان کەردەی جە دەستگاو شایەنە فێرکاریشان دییەبییەن و ئەچاگەنە هەرمانەشان کەردێنە، یام ئینە کە زارۆلێ کوورتاشەکا بییێنێ کە نەسڵ بە نەسڵ ئەچاگەنە خەرێکێو هەرمان کەردەی بییێنێ.
بۯێو جە زاروڵە ئەسیرەکانیچ کە جە جەنگەکانەنە ئەسیرێ بیێنێ بە عونوانو بەردێو یانەی، ۯوانێو یانەو گەورەکان و ئەشرافەکانشان کەردێ بییێنێ.
ـــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ
نویستەی: هاشم رەزی، موحەممەد فائینی.
هۆرگێڵنایوە و نویستەی بە زوانی هەورامی: ئێحسان کەرەمی.

 hewraman
  • نەقڵێوو(ئەمنیە)ی

    نەقڵێوو(ئەمنیە)ی وەختێو ڕەزاشا مەنتەقەو لهۆنی گێرۆوە بەگەکێ هەکە حاکمێ لهۆنی بیێنێ.تانا گێ…
  • ئارسن

    ئارسن  کابرێوە مەسیحی بوٙ کەشاروو ڕەشتینە جە ئەۮای بوٙ ، دەورەو ئەوەڵوو دەرزوەنای هەر…
  • مەشورەت و پەرس و ڕا جە هەورامانەنە

    مەشورەت و پەرس و ڕا جە هەورامانەنە مەشوەرەت خاسەن سەلاح بیٛ گەڕەن شاپەڕ قووەتش بە خوٙردەی …
Load More In گردین

وەڵامێک بنووسە

پۆستی ئەلکترۆنیکەت بڵاو ناکرێتەوە . خانە پێویستەکان دەستنیشانکراون بە *

بابەتو دماتەری

مێللەتو گوٙرانی ئەوەجەش بە دیالۆگێوی سەراسەری دوور جە غەرەز و غەرەزکاریەن

 مێللەتو گوٙرانی ئەوەجەش بە دیالۆگێوی سەراسەری دوور جە غەرەز و غەرەزکاریەن نویسەر: مە…