یانە ویەردە و هەورامانی ویەرینو وەنگاو دەگاو گوڵپی

ویەرینو وەنگاو دەگاو گوڵپی

416

ویەرینو وەنگاو دەگاو گوڵپی

ئەگەر سەرنجە دەیمیٛ جە زەمانو قەڎیمیوە هەورامان هەمیشە یاگیٛ فەرهەنگ و تەمەدونی بیێنە، کارەوانو وانای و نویستەی یاگە دەسو ویٛش نیانرە، هەردەم خەڵکی ئەراگیٛڵ بیەن شوٙنەو وانیرە، نمونەیچما دەسنویسەکیٛ ئاینو یارسانینی و شیٛعریٛ شاعرە قەڎیمەکانیٛ هەکە ویەردەشا مگیٛڵوٙوە پەی وەڵیٛ فیٛشتەر جە هەزاران ساڵان. سەروەختو دەسەڵاتو ئەمارەتو ئەردەڵانی وانای و نویستەی بە زوانی هەورامی یاوا قەلا پوٙپە، وەلێم دماو کەوتەی و نەمەنەی حوکمو ئەردەڵانەکا، وانای نویستەی بە زوانی هەورامی پێچیاوە هەر پیٛسە دەسەڵاتەکەیشا، دماو ئانەی وانای جە حوجرەکانەو سوختەخانەکانە سەرەمڕەبیٛ، وانای ئیسلامی بیەن، جە تەکیەو شیٛخەکاو هەورامانینە هەمیشە وەنگای تایبە بیەن پەی فیرو زانستی، کە گرنگیش بە فەرهەنگی ئیسلامی و عەرەبی دان، چەنی زانستە کوٙمەڵایەتیەکا، تا خایتیٛوە فەرهەنگی بومی هەورامانی وزیان پەشتەو گوٙشی، چوون دەسەڵات پاسەش واتەن و گەرەکش بیەن بەزوانو ویٛش خوٙننەواری بلوٙ ڕاوە.

چاوەختۆن زوانی هەورامی بڤە بیەن بە خەڵکو هەورامانی، هەتا ئیسەیچ هەر بڤەن، وەلێم پەیڎابیەی ئینترنێتی خەریکا وردە وردەی ویٛش شوٙکنوٙوەو توزەو خەڵوەتی و وتەی لابەروٙ سەرو ویٛشەو، حەز مەکەرو چینەی زیاتەر سەرش بلو، ملونە سەرو باسەکەو وێم کە ویەرینی کەردەیەو مەکتەبین جە دەگاو گوڵپینە، کە باسێوە تاریخین:

زەمانو حوکمو پاشایەتینە و سەردەمو ئینگلیزینە، بڕێو جە دەگایەکاو هەورامانینە وەنگا(مەکتەب) کریاوە، دماو قەزوا هەڵەبجەی دەگاو تەوێڵیٛ 1928 عسایی مەکتەب کریاوە، دماتەریچ بیاریٛ، ئیجا ساڵەو 1932-1933 دەگاو گوڵپینە مەکتەب کریاوە، چی ساڵەنە یوەم پیٛڕەو وەنکارا لوێنە مەکتەب، ئاوەختە وەنگا جە کلاسو یەکیوە دەسپەنەکەریٛ هەتا کلاسو پەنجی، تا زەمانو پاشایەتی هەر پاسنە بیٛ گردو عیراقینە، وەلێم هەکە ڕژیٛم فاڕیا پەی کوٙماری دماو ئانەیچ نیزامو وانای بی بە شش ساڵیٛ جە مەکتەبی بنەڕەتینە (سەرەتایی)، وەنگاو بنەڕەتی گوڵپی بە کوٙشای ڕەحمەتی شیٛخ محمەڎی کریانوە، چوون شیٛخ فرە دوسایەتیش چەنی کار بەدەساو ئینگلیزی و دەسەڵاتی پاشایەتی عیراقی بیەن، هەر ویٛچش یاگەیانەش دان پەی دروسکەردەی تەلارەو مەکتەبەکەی، ئتر بە هامکاری گردو خەڵکو گوڵپی ئاوەدان کریانوە، وەنگای کوٙنەو گوڵپی جە شش هوٙدا دروسیا بیٛ، حەوشێوە گەوریٛش بیٛ و هانەو پیرشالیاری کەوتەبیٛ دلیٛ هەوشەکیٛش، من تا کلاسو پەنجیم چی مەکتەبە کوٙنەنە تەمامنا، وەلێم دماو ئانەی فاڕیامێوە پەی تەلارەو مەکتەبە تازەکەی کە(گەماڵاوا) دروسشا کەرد، مەکتەبە تازەکە ساڵەو 1971 تەمامیا، دەوامکەردەی دلیٛشەنە نەماوەنە، ئاوەختی مامۆسا ئیبراهیم محەمەد ڕاوەبەرش بیٛ.

یوەم ڕاوەبەرو مەکتەبو گوڵپی ماموٙسایێوە بیٛ خەڵکو کوٙیەی بیەن بەنامیٛ(ڕەمزی حەلیم جاوفرۆش)، سەرنجەم داینە هیچ ڕاوەبەرێوە نامیٛو ویٛش نەنویستیٛنە سەرو توٙمارەکاوە، تەنیا کڕەنویسشا دان وەنە، وەلێم نامیٛ ئی مامۆسایما چانەیۆ زانان کە کناچەکیٛش کیتابو نەقڵیش کەردەبیٛ و دلیٛو تومارەکانە نویسیا بیٛ، کە ساڵەو 1/7/1934 داواو فاڕایشەو کەردیٛنە پەی کوٙیەی، نامیٛش خاتوو زینە بیێنە.

یوەم تاقمو وەنکاراو وەنگاو گوڵپی کە 11/1933 دەسشا کەردەن بە وەنای دلیٛ مەدرەسەینە ئی ڕەحمەتییٛ بیێنیٛ:

  1. کریم شیٛخ حسامەدین
  2. خاتووزین ڕەمزی
  3. تاهر شیٛخ تەوفیٛق
  4. حەمەسەعید ئوٙسا ڕەحمان
  5. ئەحمەد حمەمراد خاتوون
  6. حسین سەید ڕەشید
  7. ئەحمەد ڕوٙستەم بەگ
  8. عەبدلقادر حەمەحسین ئەحمەد پیروز
  9. غەفار حمە حسین پەخل
  10. حەمەعارف حەمەحسین ئەحمەد پیروٙز
  11. عفور حەکیم(فەقی غەفور)
  12. حەمەئەمین مەلا حەمەکەریم
  13. غفور ئەحمەد خالد
  14. کریم مەیکە عەلی
  15. مستەفا حەمەخان فتاح ئاغە
  16. توفیٛق حاجی فەتحوڵڵا
  17. حسین مەلا حەمەکەریم
  18. مستەفا سعید ساڵح

سەرنجێوە: ئەوسا فرەو لەقەبەکاشا چەنی نامەکێیٛشا نویستیٛنە .

ساڵەو 1958 – 1959 ماموٙسا( حەمە ڕەشید ئاغە بەگ) بیەن بە ماموٙسا، دماو فاڕیای ڕژیٛمی بە کوٙماری، ئاوەختە تا کلاسو ششی دەرسشا وانان، یاگیٛ سەرنجێن تەنیا(کڕەنویس) و نامیٛو ماموٙسا حمەرەشیدی هەن پۆ تومارەکاوە، چاوەڵی تەنیا کڕەنویسشا کەردەن و نامیٛشا نەنویسیێنە.

ماموٙسا حمەڕەشید جە ویرەوەریەکاو ویٛشنە گیٛڵنوٙوە کە چەنی شیٛخ سادەقی و کورەکاش وەشش ئامان و هەمیشە کتیٛبە دەس نویسەکیٛ شێخ سادەقیش وانێنێوە، دماتەریچ لاو ویٛشەوە نویستێنیٛشەوە، وەلێم پەی بەدبەختی لاو ماموٙسا حەمەرەشیدیوە نەبییٛنیٛ نسیب و ڕژیٛمو بەعسی سوچنێنیٛ، چەنی دەس نویسەکیٛ شیٛخ سادەقی بە ئاوی ئامێ و بە دانە ولێ، هەمان چارە نویسشا بیٛ.

مەکتەبو گوڵپی سەرەمڕەبیەن تا ساڵەو 1978 عیسایی کە دەگاو گوڵپی و دەگایەکاو تەرو هەورامانیشا بارکەردیمیٛ بە ئوردوگای زورەزمیٛ خورماڵی، ئیتر هەورامان بی بە ناوچەی حەرامکریا وەنەو خەڵکەکەی، هەرکەس لوێوە پاگەرە مەرگی بەچەمیٛ ویٛش وینیٛ، ئتر هەرچی بیٛ گوڵپەنە جیا مەن، جە تەمەدونی و تەلارسازی و تاریخ و کەلتور و کسم و… گرد ویران و یەختەسار بی، هاڵی و هەویڵا یانەنە بە زوٙر زنیەیمیٛشارە و سوارو زیلاشا کەردیمیٛ پەی ئوردوگاو خورماڵی کە حکومەتی ئامادیٛ کەردیٛبیٛ پەی دەگایەکاو ئا دەورو بەریە.

ئوردوگاو زوٙرەزمیٛ خورماڵی دەگاکاو( گولپ، سەرگەتە، دەرەو مەریٛ، هانەو دننی، زەڵم، ئیٛڵانپیٛ، هانەو قوڵی، ئامورە، زەردەهاڵە، باخەکوٙن، گەچینە) گردش چەنە گلیٛریٛ کریایمێوە، دەورما بە موٙڵگەی سەربازی گیریابیٛ، نازیٛنیٛ هەنگامێوە زیاتەر بلی بەرو سەربازەکاوە. ئینە حازرکەردەی خەلکی بیٛ پەی تیلێوەتەری و دلێنە بەردەیش، وەلێم جەنگو ئیراقو ئیرانی ناست، ڕژیٛم سەرقاڵ بی جەنگیوە جارێ نەتاواش نیازە گڵیاوەکاش تەمامنۆ دماش وستێ تا جەنگو گیریای هەڵەبجەی.

دەگایەکیٛ تەرو هەورامانی بارکریێ پەی ئوردوگاو سیروانی و عەنەبیٛ،  وەلێم (بیاریٛ و تەویٛڵیٛ)ش باریٛ نەکەردیٛ،  تا جەنگو ئیراقو ئیرانی بەبەهانیٛ جەبهەو جەنگیوە ناچارینە کاولیٛ بییٛ خڵک نەنیشت دلیٛشانە.

ئتر هەورامان، کاول و یٛران بی بەیەکجاری، تا ئیسەیچ شوٙنەماو ئاشەقیٛ ئینا بەرەو قنیٛماوە، هەرگیز مەلمیٛوە توخیانو جارانی.

ماموٙسا(ئەحمەدو مەلاحسینی) کە خەڵکو بیاریٛ بیەن، فرە کڕەنویسەکاش سەرو تومارەکاوە هەنیٛ، کە ساڵەو 1954 ڕاوەبەرو مەکتەبو گوڵپی بیەن.

سەردەمێوەیچ ماموٙسا شیٛخ حمەمەین گوڵپەنە ڕاوەبەر بیەن، ساڵەکاو 1957 ، دمای ساڵەکاو 1961-1962 ماموٙسا شیٛخ ئەکرەمو شیٛخ فەرەجو عەبابەیلیٛ بیەن ڕاوەبەرو ماموٙساو وەنگاو گوڵپی، ئیسە بە شیٛوێ گردینی نامیٛ ئا ماموٙسایا منویسمیٛ کە  ڕاوەبەریٛ و وانەشا واتەنوٙ بە وەنکارا( ماموٙسا ڕەمزی جاوفرۆش، ئەحمەدو مەلاحسەینی بیارەیی، حمەرەشید هەورامی بیارەیی، شیٛخ حمەمینو عەبابەیلیٛ، ئەکرەمو شیٛخ فەرەجی، حمە تەوفیقو مەلا ئەحمەد، مەلا عەبدوڵڵاو گوڵپی، عبدالرحمن نسیب، ئەحمەد هەردی شاعر، فەرج عەتار، کمال مفتی، مەحمود شەریف، عەزیز عنایەت بەگ، مەلا رەسوڵ شیٛخ عوسمان، شیٛخ عەفان نەقشبەندی، ماموٙسا حەبیب فەریدون بیارەیی، ماموٙسا ئیبراهیم محمەد گوڵپی، ماموٙسا فەتاح قادر، ماموٙسا مەجید ئەحمەد نەسروڵا…هتد، ئتر چێولای ماموٙساییٛ فریٛ بییٛ بەتایبە خەڵکو دەگاو وێما.

داخەم مەشوٙ نامیٛ ماوٙسایاو بنەڕاو نیایرەو مەکتەبیما هیچ لایێوە دەس نەکەوتیٛ.

زەمانێوە کە گوڵپنە مەکتەب بیٛوٙ هیچکام جە هامسا دەگایەکامە مەکتەبشا نەبیەن، ئتر بڕێوە کەسیٛ ئیٛنیٛ پەی وانای مەکتەبو گوڵپینە، پسەو(ڕەوف ڕەشید، ئەشناسیا بە ڕەوفو بەدالەی) جە خورمالۆ ئامان بە پایی پەی مەکتەبو گوڵپی، ئاوەختە خورماڵ مەکتەبش نەبیەن چەنە، ڕەحمەتی کاک ڕەوف وەختێوە هەڵەبجە وانینیٛ بی بەهامساما، ویٛش پەیش گیٛڵنانیوە، واتش من بە پای خورماڵەوە ئامانا پەی گوڵپی وانانم، دماتەر تەماشەو تومارەکام کەرد  نامیٛش کەوتە وەروچەمام کە ساڵەو 1944 عیسایی بیەن و ئامان کلاسو چواری بیەن.

هەرپاسە ساڵەو 1937-1938 عیسایی(شەوکەتو زوراب بەگی و فەیروزو حمەسەعید بەگی) هانەودننیەوە ئامێنیٛ گوڵپ وەنانشان.

ساڵەو 1930- 1940 شیٛخ جافر تەها و یار ئەحمەد ئەفراسیان  جە سەرگەتەوە ئاماینیٛ وانای، چەنی کەسێوە بەنامیٛ حەمەمین بەگی کە خەڵکو دەگاو هانەو قوڵی بیەن. ئتر نمەزانو چەنی هانەو قولیوە یاوان گوڵپ، یام قەومو بەگەکاو سەرگەتیٛ بیەن، ئامان سەرگەتەو چاگەوە چەنی ڕەفیٛقاش ئامان. ئینە گرد تومارەکانە هەنیٛ نامیٛم بەردیٛنیٛ.

چی دمایەو ویرو وێمەن هەن کە دەگایەکاو گەچینەی و باخەکوٙنی و نارنجڵەی و سەرگەتیٛ و هانەودنی و دەرەومەڕیٛ و خارگیٛڵانیٛ و تا خایتێوە خەرپانیچەو ئیٛنیٛ، پەی وانای، هەڵبەت دەگایەکاو ویٛشانە کلاسو پەنج و ششی نەبیٛ پەوکای ئیٛنیٛ.

ساڵەو 1958 دماو وڕای ڕژیٛمو پاشایەتی مەکتەبو کناچایچ کریاوە، وەلێم بوٙنەو ئاژەو کوردایەتیوە، دەمێوە وزیێرە و دەمێو کریێوە، تا کلاسو یەریٛ وانیٛنیٛ، دماو ئانەی ئیٛنیٛ تیٛکەڵو مەکتەبو کوڕا بیٛنیٛ، دەوامو مەکتەبو کناچا بە نوٙرە بیٛ چەنی هنو کوڕا، بەیانی و ویٛرەگا، یەریٛ ڕویٛ کوڕیٛ بەیانینەو کناچیٛ دما نیمەڕوٙنە.

داخەم مەشوٙ تومارو مەکتەبو کناچام دەس نەکەوت، زانیاری فرەم نیا سەرو ئی مەکتەبیە، ماموٙسا ژەنەکیٛ مەکتەبو گوڵپی( ماموٙسا سرویا، ماموٙسا فاتە باڵ باڵە، ماموٙسا خورشیدە بابان، ماموٙسا نەزیرە سەیدحەسەنو هەڵەبجەی). ماموٙسا ژەنەکیٛ یانەو حاجی رەشیدی یانەشا بەکریٛ گیٛرتەبیٛ، ساڵێوەیچشا یانەو حەمەولەیلیٛ بێنیٛ.

ساڵەو 1976-1977 وەنگاو ناوەندی دەگاو گوڵپی کریاوە تا کلاسو دوویٛ دەوام کریا، ئتر بار کریایمیٛ، بنەڕەتو تەلارەو مەکەتبی ناوەندی نریا وەلێم بە نونگەو بارکەردەی جیاما ئاست و کوٙر بیەو.

هامسا دەگایەکاماوە وەنکاریٛ ناوەندی ئاموٙشوٙو گوڵپی کەریٛنیٛ پەی وانای، تا کلاسو دوویٛ واناشا، گەچینەو باخەکوٙن و نارنجڵەو سەرگەتەو دەرو مەڕیٛ و هانەو دننیەو ئیٛنیٛ وەنای. خوا سەبەب کاری گیٛروٙنە کە هەورامانش شیٛوناو بی بایسو ئی گرد یانە ویرانیە.

ئاخرو هامنی و بنەڕاو پایزو ساڵە 18/9/1978 دەگاو گوڵپی بارکریا پەی ئوردوگاو زورەزمیٛ خورماڵی، ئیتر مەکتەب پیٛسەو گردو چیٛوەکا کە سەرو باسم کەردیٛنیٛ تەمام بنەش ئاما گوڵپنە.

تومارەکانە بڕیٛ زانیارییٛ سەرو کەردەیەو مەکتەبی دەگایەکاو تەرو هەورامانینە وزمیٛ وەرو چەماتا:

ساڵەو 4/1971 دەگاو ئیٛڵانپیٛ مەکتەب کریاوە ڕاوەبەرەکەش نامیٛش( حەمەعەزیز ئەڵڵا کەرەم خوامراد) بیەن.

باخەکوٙن ساڵەو 1/10/1970 مەکتەب کریانەوە، تا کلاسو پەنجی بیەن، پەی ششی ئامێنیٛ گوڵپ وەنانشا.

زەڵم ساڵەو 1960 ئەمرە مەکتەبیش پەی بەرەشییێنە، تا کلاسو یەریٛ بیەن،  ساڵەو 1962 تا 1967 مەکتەب وزیانرە، بە نونگەو ئاژەو نالەبارو کوردیوە کە سازنانش پەی ناوچەکەیما، ساڵەو 1968 دەسش کەردەنۆ بە وانای.

هانەوقڵی ساڵە 1/11/1971 مەکتەبش چەنە کریانوە، ماموٙسا(سلاحەدین محەمەد بهادین) ڕاوەبەرش بیەن، تا کلاسو پەنجیش چەنە بیەن، پەی ششی لوێنیٛ ئیٛڵانپیٛ.

سەرچەمەو ئی باسامە تومارە قەڎیمەیەکاو مەکتەبو گوڵپیوە دەسکەوتیٛنیٛ، لاو ماموٙسا ڕەحمان کاکەبرایوە، سپاس و یانەش ئاوابوٙ پەی پاریزنای ئی توٙمارا.

د. ناجح گوڵپی 5/4/2019

 

 

  • هەملقوانی

    هەملقوانی هەملقوانی: ڕازێوە وەشەی هەورامیە، نویستەی و ئەوەوانای گونا ڕاپەیما، فەرماودیٛ گو…
  • ئارسن

    ئارسن  کابرێوە مەسیحی بوٙ کەشاروو ڕەشتینە جە ئەۮای بوٙ ، دەورەو ئەوەڵوو دەرزوەنای هەر چی ش…
  • ئا کەلیمیٛ کەپەی خەڵاتی یام هەقەدەس و چیٛوداینە بەکاربرییٛنیٛ

    ئا کەلیمیٛ کەپەی خەڵاتی یام هەقەدەس و چیٛوداینە بەکاربرییٛنیٛ چیٛرچوٙکانە یام چیٛر زەنگوٙڵ…
  • هەملقوانی

    هەملقوانی هەملقوانی: ڕازێوە وەشەی هەورامیە، نویستەی و ئەوەوانای گونا ڕاپەیما، فەرماودیٛ گو…
  • ئارسن

    ئارسن  کابرێوە مەسیحی بوٙ کەشاروو ڕەشتینە جە ئەۮای بوٙ ، دەورەو ئەوەڵوو دەرزوەنای هەر چی ش…
  • ئا کەلیمیٛ کەپەی خەڵاتی یام هەقەدەس و چیٛوداینە بەکاربرییٛنیٛ

    ئا کەلیمیٛ کەپەی خەڵاتی یام هەقەدەس و چیٛوداینە بەکاربرییٛنیٛ چیٛرچوٙکانە یام چیٛر زەنگوٙڵ…
 hewraman
Load More In ویەردە و هەورامانی

وەڵامێک بنووسە

پۆستی ئەلکترۆنیکەت بڵاو ناکرێتەوە . خانە پێویستەکان دەستنیشانکراون بە *

بابەتو دماتەری

هەملقوانی

هەملقوانی هەملقوانی: ڕازێوە وەشەی هەورامیە، نویستەی و ئەوەوانای گونا ڕاپەیما، فەرماودیٛ گو…