یانە زانای سڕو زەریفی ئی گیانەوەرا  جە ژیوگای وەحشینە  

سڕو زەریفی ئی گیانەوەرا  جە ژیوگای وەحشینە  

71

سڕو زەریفی ئی گیانەوەرا  جە ژیوگای وەحشینە

 

تا بیاوۆ هێند و وەرهۆرزو چینی(شرق چین).

وەڵاتو چینی نزیکو۶۰ جە۱۰۰و ژیوگاو پاڵنگو وەروێ مگێرۆ وێشۆ.

بەداخەوە جە وەڵاتو”مەغۆلستانی” کە جە بنەڕەت ژیوگاو پاڵنگو وەروینیەن،ئیسە ئی گیانەورە شکۆدارە نەمەنەن و  پەی هەمیشەی چی وەڵاتەنەجە بەین شیەن.

 

منابع:defenders.org _ owlcation.com

 

مترجم:فرناز حیدری

روزنامە جام جم(دانش)

 

ڕۆنامەو “جام جم”بەشو زانشتی

 

۳۰ئارگاو(دی ماە)۱۳۹۶ی ڕۆجیاری … هوٙرگیٛڵنای پەی هەورامی : ماکوان  هەورامی

 

 

راز زیبایی این جانوران در حیات وحش

مطلبی خواندنی از دنیای زیبای جانوران

 

جهانو ئێمە پەڕەن جە فرە جە جەڕ و جانەوەری جۆراوجۆری کە چی نویستەنە ،پەنج نمونێ چی گیانەوەرانە مەۆزمێ وەرو چەمو وانەر و وینەرو سایتەو “هۆرامان”ی

 

شەوگێڵو دما وێرەگانەی(شب پرە غروب افتاب)     

Madagascan sunsetmoth

 

شەوگێڵو دما وێرەگانەی جە ڕاستەو پەپولە باڵانەن،     کە فرە جە کلکسیون دارێو دنیاوپەپولان بۆنەو زەریفیشۆ داواکارێشەنێ.

 

بیەو ئۆلگو “ناڕێک شی”[نامتقارن]ڕەنگەو باڵێو ئی شەوگێڵەیە،جە ئۆلگو گێرتەو تیشک ونوری(ڕۆجیار یا نوری ناسروشتی)پەیرەوی مکەرۆ و بە هۆ پژگیایی نوری سەرو باڵێ چەمیای(منحنی)ئی شەوگێڵەیە،جیاوازی ڕەنگێ هەردوە باڵیش،مگنۆ چەمۆ.

 

 درێژیو میانو دوە باڵیش، ۱۱سانتێن. وفرەو مەردمی چەنیو پەپولان جیاشان نمەکەران.

 

بڕێ پەپولێ،ڕۆگێڵێنێ (روزگرد).

ڕەنگیۆ باڵێو ئی شەوگێڵەیە چون جۆرو ڕەنگە تەرس ئاوەر و ژەحریەن،هەمیشەی  فرە جە شکارچیەکانش توشو تەرسێ مکەرۆ.

ئی شەوگێڵە جە وەڵاتو “ماداگاسکاری” مژیوۆ و مەردمو ئی وەڵاتەیە پی باوەرەیەنێ کە ڕۆح و ڕەوانو مەردەکانشا نا دلێو”شفیرە”و (یۆ جە پلە و مەراحلو ژیواو و تەکاملو پەپولێ و هەرپاسە حەشەراتی)، ئی شەوگێڵانە!!.

          

 

بەبرێ (ببرها)   یام  بەور  :             [The tiger]

 

بەبر،گەورەتەرین جۆرو   کتەشی(گربە سانان) کە درێژیو سەر  تا   قلیچکەیش، یەرێ میترێ و هەرپاسە وەزن و  کێشەش میاوۆ ۳۰۰و کیلۆگرەمێ. 

ماوە ژیوایشا نزیکو  ۲۶ ساڵێن .

هەر ۶ جۆرو ئی بەبرانە(بنگال-سیبری-سوماترایی-مالایایی-هێندوچین-پانیشتو چینی)نای مەتەرسی جە بەین شیەینە.

شمارو گردو بەبرێ جهانی کەمتەر جە  چوارهەزارێن.

 چی گرد جۆرە بەبرانە،بەبرو سیبری گەورەتەرین بەبرو گردو جهانیەن.

سەرچەمەو وەڵینو  گردو بەبران مەگێڵۆوە  پەی  ئاسیای پانیشتو وەرهۆرزی (اسیای جنوب شرقی)و جە هێند،پانیشتو وەرهۆرزو ئاسیای وهەرپاس وەرهۆرزو وەڵاتو ڕوسیەی مگنا وەرو چەمی.

جە وشکایی ئافریقاینە(قارە افریقا) هیچ جۆرە بەبرێ نیەن و نمەژیوۆ. و ئێمە جە واقێع بەبرێ بەنامێ “بەبری ئافریقایما” نیەن.

ئەندام و پۆسو بەرینو(خارجی) بەبری، “ڕاڕا”ن.(خط خطی) یانی چەپوانەو  پڵەنگی.

ئاییچ مەگێڵوە پەی یاگێ ژیواو ئی گیاندارە گواندارەیە.

وەرو ئانەیە ژیوگاو(زیستگاە) بەبری،

فرەتەر لەوەڕگای(مرتع)فرەو و دارستانەن،پی بۆنەو شێوەو وێ شاردەو وهەم ڕەنگ بیەیشا چەنی سروشتی، ئی جۆرە ئەندام وجەسەیە موازۆ.

پەشتەو گۆشو بەبری،دوێ خاڵێ چەرمێ هەنێ کە بیەن هۆ تەرسو فرە جە نەچیر وسەیاڵا و بە خیاڵشا چەمێ ڕاسەکانێنێ!

                        

 

قۆرواق دارتی ژەحرین  : The poison dart frog

قۆرواقێ ژەحرێنێ(سمی) جە شخەڵە وارانی ئامریکای دلێراسە وپانیشتی (جنگلهای بارانی امریکای مرکزی وجنوبی)مژیوان.

درێژیو جەسەیشان ،۱/۵ تا ۶ سانتێن.

خەڵکو بومی ئامریکای چاوەڵی جە ژەحرو ئی قۆرواقانە پەی  شەنەو(پرتاب)”دارت” ی کەڵکشا گێرتەن.

پی بۆنەو پی قۆرواقانە مواچان “قۆرواقی دارتی”.

 دماو تاقی کەردەی زانشتی سەرو ئی قۆرواقانە،سەلمیان  کە ژەحرشان مدٚۆ هۆ شل بیەو وڵمان(ماهیچە)،کەم بیەو ئەشتەهای، وهۆرنیاو دڵی(تحریک قلب).

ڕەنگەو شیشەیی ئی قۆرواقانە نمازو هیچ شکارچیێ نزیکشا بۆوە.

نزیکو۱۷۵ جۆر قۆرواقی ژەحرین جە جەهانەنە مژیوان کە جیاوازیشا مگێڵۆوە پەی ڕەنگ و ئەنازەو ئەندام و جەسەیشان.

    

 

پەلەوەری بەهەشتی قلیچکە دوەلەقان

 (مرغ بهشتی دم چلچلە ای)

Swallow_tailedhummingbird

 

ئی جۆر پەلەوەرێ جە وەرهۆرز و دلێراسەو(شرق و مرکز)ئامریکای و جە دلێو یاگانێ نیمەواز بە درەختی کەم و کەراخی(ساحلی) و باخیەنە مژیوان.

حەز بە  یاگێ پڕدرەختی نمەکەران.

قلیچکەو ئی پەلەوەرەیە(پەلەوەری بەهەشتی)فرە زەریفەن وشێوازو چنگۆڵیەن(چنگال) . و نیمەو درێژیو۱۶سانتی جەسەیشەن.

ڕەنگەو پەڕوباڵو ئی پەلەوەرە زەریفیە،ئامێتێ جە سەوز وکەوۆ وبەنەوشیەن.

ئی پەلەوەرە جە هەر سانیێنە(ثانیه) ۲۰ کەڕەتێ باڵە فڕێ مکەرۆ.

وەختارێ پەی واردەی سەرو هەر گۆڵێ منیشۆوە،وێنێ وەش جە باڵە فڕتێ ئی پەلەوەرەیە مگنۆ وەرو چەمی.

هەر گیانەوەرێ نزیکێش بۆوە، بە تننی(تندی) دەسێش وەنە مەشانۆ و وێش پی جۆرە پارێزنۆ

 

 

 

پاڵەنگو وەروێ (پلنگ برفی) 

Snow leopard

 

ئی پاڵنگە بۆنەو قاییم بیەو پۆسیش کە بە ڕەنگو چەرمەی کێشیابەرەو زەردو وبوڵینی(رنگ سفید مایل بە زرد وخاکستری) و هەرپاسە ئەندامی دشت و گەورە،  بە زەریفی و وەش جەسەیی نامیەن.

خۆراکش،کەڵ و بزێ کۆهی و جارجارێ پەلەوەر،

و هەرپاسە ددٚان وێ کوڵ کەرێ(جوندگان) بەشێ تەری جە واردەو و خۆراکیشەن.

مەزەنە مکریۆ شمارو گردو پاڵنگو وەروی بیاوۆ۳۵۰۰ تا ۷۰۰۰ ێ.

هەر ئیسەیچ نزیکو ۶۰۰تا ۷۰۰ پاڵنگو وەروێ جە باخە وەحشێ سەرتاسەرو جهانیەنە مژیوان.

ژیوگا(زیستگاە)پاڵنگو وەروێ ،بەرزایی ۲۹۰۰ تا ۵۰۰۰ میتری  کۆساڵانو دلێڕاسەو وشکایی ئاسیایەن(کوهستان مرکزی قارە اسیا)یانی وەڵاتانو: ئەفغانستان- قەزاقستان-سەرنیشتو ڕوسیەی (شمال روسیە)

 hewraman
Load More In زانای

داواچیٛو بنویسە

پۆستی ئەلکترۆنیکەت بڵاو ناکرێتەوە . خانە پێویستەکان دەستنیشانکراون بە *

بابەتو دماتەری

یوەمین “ئەنیمێشن”و جهانی

یوەمین “ئەنیمێشن”و جهانی جە سەرزەمینو باستانی”شاری سۆتە” جە ٦٥ کیل…