دەگاو زاوەری

65

دەگاو زاوەری

هومایوٙن موحه‌ممه‌دنژاد

دەگاو زاوەری، یۆ جە دەگا وەشەکاو هەورامانیا، سەرسەوەزی کەش و کۆ و کەمەرش،جە پاڵوو ئانه‌یچەنە هانە و هانەچەمێش فرێ نێ و هەر پاسە مزاندێچ داڵانی یۆ جە یاگەوەشەکاو هەورامانوو لهۆنیا و خەڵکووهەورامانی و چیلا و چەولاوە و فرەتەر جە وەهارەنە دیدەنوو کویسانوو داڵانی زاوەری کەرا. داڵانی وێش سەرچەمەو فرەو هانەکاو زاوەر و تەوێڵێن.جە واروو و پاڵوو داڵانی ،هەواروو دەربەن و چەمەومەرێ و هانەبەرچەم و هانەسیاو و هانەو دەربەنی وهانەو مەرێ و هانەو هەوارووملەساری و چەولاتەریچ هانە وهەوارگاو دۆڵانای و چن هانەگولالێ و هانه‌کڵێ تەرێ باخ ومڵکەوەش و فرەکاوزاوەری ئاویاری کەرا.

جە چەمەو مەرێنە هانە و مێرگێ فرێما هەنێ و فرێچشا جە وەهارەنە، وشکێ با ، هەرچن بڕێوشا تا هامن و پاییزیچ وشکێ نمەبا،و چن هانە قەد٘یمیێشا هیچ وەخت وشکێ نەبیێ نێ، ئەڵبەت ئاویشا؛کەمە بیێنەو. واروو مەرێ؛ باخوو سەرووبەسی و کامراوا نامێ نریان، هانەوسەروبەسی و هانەو حەمەوجانەی و هانەو بابابنیادەمی(بنیامین ) و تافوو بنوەزنی جە وەهارەنە وێنەش فرە وەش و کەم وێنەن.وارتەروو مڵکاو سەرووبەسی و تافووبنوەزەنی، باخ و مڵکەکاو هانەقوڵقوڵەی و چەموو بنوەزەنی دیاری مد٘ۆ.واتەو ئینەیە ئی هانە ئاوەکێش بە پاو ویر و عومروو وێم وشکە نەبیێ نە و بە پاو واتەو ئەد٘ا و تاتەیم(خود٘ا بەخشۆشا) وشک نەبیەن و ئاوەکێچش فرە چیا و سەرد٘ و سووکەنە، تێرئاو نمەبی.

دماو مڵکەکاو چەموو بنوەزەنی مڵکەکاو دەوڵەتا و وەروەرەی و لاروە و ماتانا و لاکامنە و لارانی و هانەولارزەرەی و مانەرا و پیشەمام (پیرشەمام )و هانەقاڵاوا و هانەومالمین و هانێ فرێ کە نامێش هۆردەو وەختەکەما گیریۆ. هەر یاگێو ئاو و هانەش بیە بۆ ئاوەد٘انیچش بیەن و ئینەیچ پەی زاوەری واچیان و بە پاو بەڵگە و ئاسەواری ، زاوەر یۆ جە کۆن تەرین و قەد٘یم تەرین دەگایاهەورامانیا. پەی ئی بەڵگەیە جە کتێبوو نویسەرا و ویەرد٘ەنویسەکا: بەینوو زاوەر  و ته‌وێڵێ شارێو بیەن بە نامێ”تەرتیبا”ی کە کاکە ئەیوب ڕۆسەمیچ سەرشەو باسی فرە کەرۆ. ئاسەوارێ فرێ ئێزیەنێوە و خەڵکوو زاوەریچ جە باخەکانە و وەختوو باخداری و ئاویاری و کەڵەک نیای چێوانێوشا دیه‌نێوە.هانەکێ ده‌گاو زاوەری:

۱. هانەو کەمەرسیاوی

۲. هانەو دەرەو وێ

۳. گماڵێ

٤. بازیانە قووڵێ

٥. هانەو سووفی هەسەنی

٦. وەروو بیرا

۷. هانەوا

۸. هانەوکویلەی

۹. کەمەرەدەرە

۱۰. هانەو دۆڵانای

۱۱. هانەو ملەساری

۱۲. هانەو مەرێ

۱۳. هانەو کمکمەێ

۱٤. سەرچەمەو هامنۆی

۱٥. هەسارۆدوە هەسارەێ

۱٦. هەسارۆ مێد٘الەێ

۱۷. هانەساو

۱۸. هانەو بزازەرای

۱۹. هانەو مەرجانێ

۲۰. هانەو لارد٘ەرەێ

۲۱. هانەو گەمووداڵانی

۲۲. هانەقاڵاوا

۲۳. هانەو سەرۆبەسی

۲٤. چەمەو مالمینی

۲٥. هانە سیاو

۲٦.هانە هەڵووچە

۲۷. دەربەن

۲۸. هانەو وڕی

۲۹. هانە قۆڵقۆڵە

۳۰. هانەبەرچەم

۳۱. هانەو بابابنیاد٘ه‌م

۳۲. هارە سێڵێ

۳۳. لاڕانی

۳٤.هانەو وه‌ژنانێ

۳٥.هانەو باباساد٘قی

۳٦.هانە وه‌زه قاڵاوی(حاجی حه‌بیب)

۳۷.هانەوشراش دۆڵێ

۳۸. تاشڵێ

۳۹. هانە مارا

٤۰. بزازەرای سەرین

٤۱.هانه‌و حه‌مه‌و جانه‌ی

٤۲.هانه‌و لاو مزگی

٤۳.هانه‌وپیرشه‌مامی

٤٤.هانەو مانگڵێ

٤٥.هانەو هه‌سارۆ دڕه‌یێ

٤٦.هانەو لاسۆ حاجی ئێسماعیلی

٤۷.هانەو هه‌سارۆ سووفی ڕه‌حمانی

٤۸.هانەو هه‌سارۆ مه‌ڵڵا حه‌مه‌حسه‌ین

٤۹.هانەو زوهره‌ی

٥۰.هانەو حاجی حه‌مه ئازیز

٥۱ـ هانە وەهارانە

٥۲ـ هانەو گەرمەدۆڵێ

٥۳ـ هانەونساری /هامنۆ

٥٤ـ هانەوەهارانەو سەرووبەسی(هانه چناره)

٥٥-هانەوهەسارووکاکۆ

٥٦-هانەوهەسارەگوڵانێ

٥۷ـ هانەو حەمەومەنیجێ داڵانی

٥٨ـ هانەو لەیلە دەڵیێ

٥۹ـ هانەو مزگی وەقف(وەروویانەو سووفی ئەحمەد٘ی)

٦۰ـ هانەو پلوورێ(وەروومزگی)

٦۱ـ هانەو مەحموود٘وومراد٘ی

٦۲ـ هانەودەوهەسارە

٦۳ـ هانەوشەریفووحەمەوشکی(دۆڵانا)

و…….

دەگاوزاوەری ، یۆ جە دەگایا هەورامانیا کە جه بارەوکەسایەتی وخاک و کەش و کۆش چێوانێو نویسیەینێ. با بلمێ سەروو باسوو شارووتەرتیبای کە زانایەکا و پیرەکا و قەد٘یمیەکاما باسێشا کەردێ نێ کە ئی شارە مابەینوو زاوەر و تەوێڵێ بیەن و بە پاو ئیزیایەو ئاسەوارەکاش جە سیستموو ئاوەئارد٘ەیشا کە لوولەسارووجیەکێش جە نزیکوو تافوو بنوەزەنی و جە باخەکاولاکامنەی دیاریشا دان کە ئەچا زەمانەنە جە دەربەن و داڵانی ئاویشا ئارد٘ێنا و هه‌تا تەرتیبا لوولەکەشیشا کەرد٘ەن، تاریخ و ویەرد٘ەو شاری مشیۆ سەردەموو مادەکانە و یام فرەتەریچ بیەن. باخدارەکێ زاوەری کە مڵکەکەشا ئینا تەرتیبانە قەد٘یم بیەو تەرتیباو زاوەری فرەتەر مزانا،کە وێم جە فرەیشا پەرسانم. یاگێ شارەکەی ئیسە باخ و باخاتی فرەن و جە زەمانوو ئاوارە بیەیمانە بە پاو واتەکا و وینەرا کە وێشا چێوەکەشا چەم پنەکەوتەن؛عەسکەرێ

 

یام واچمێ سەروازێ عێراقیێ نگابانوو شار و تاریخوو تەرتیبای بیێ نێ و ئاد٘یچێ ئاسەوارێ فرەشا تاڵان کەرد٘ەن. یاگوو شاری کە وێما ماچمێ قووڵۆ دەرەوتەرتیبای ؛ پەڕا جە ئاسەواری تاریخی میڵەمەرزی و تابلوو قەراردادوو ئەلجەزایری ئینا بەینوو مڵکەکاو زاوەر و تەوێڵێ و وەروو ئانەیە بڕێو یاگێشا مینشا نیانەرە؛ ئیسە کەمتەر گێڵاش پۆنە، یۆ جە ئا خەڵکیە تەرتیبانە مڵکشا هەن و لاکامنەیچ ماچمێ؛ یانەو تاتەو ئەد٘ایم بیەن. ئەد٘ام خود٘ا بەخشۆش گێڵنێوە کە چەنی تاتەیش باباموحەممەد٘م خریکوو تفی چنیەی بێنمێ و دار و دەسەو عێراقیا دلێ یۆ جە مڵکەکەو هامساکەیمانە خزێنە و ئاسەواری فرەشا بەر ئارد٘ و ئەد٘ام فەرماوێ :من کناچێوە 10ساڵێ بێنێ و جە تاتەیش پەرسانش و ئاد٘یچی واتەن ئانە گنج و خزێنەو تەرتیبای بەرا و کەس نەیارێ قسێ کەرۆ پەوچی ئەسڵەحە و دەوڵەتوو عێراقی پەشتیشاوە بێ.جە ئەد٘ایم پەرسام: ئا چێوێشا بەرد٘ێ و تاڵانشاکەرد٘ چێشێ بێنێ؟ماچۆ: من زاڕۆڵە گولالێ بێنێ بەڵام خەنجەر و شەمشیر و زەڕی فرەو موجەسەمە بە شکڵوو ئێنسانی و کۆزی و گۆشڵێ فرێشا بەرد٘ێ.

بەیمێ بەڵگەی پتەوتەر جە بارەو تاریخووزاوەری واچمێ ،گێڵووە پەی دەورەو ماموون بەیگ ئەردەڵان یانی؛ 741 کوچی مانگی یانی نزیکەو 700 ساڵێ چیوەڵتەر دەورەو شێخ شەهابەد٘ینی زاوەری کە ئەچا سەردەمەنە جە زاوەرەنە ژیوان و خەلیفە و وەردەسوو شێخ عەبدولقادری گەیلانی جە بەغد٘انە بیەن. ژیری و مامۆسایی شێخ شەهابەد٘ینی زاوەری جە مەحاڵوو هەورامان و کوردەواری و دنیاو ئێسلامینە پیچیا بێ و دایما حوجرەو و دەرسیش په‌ڕ جە وەردەساش بێ؛ یۆ جە وەردەسەکاش دەروێش ئەمیرموحەممەد بیەن خەڵکوو مەردۆخوو شام یام سووریەی بیەن و بۆ بە زەماو شێخێ؛ دەروێش باباگەورەو تایفەوو مەردۆخیەکان و ئایەتوڵڵای مەردۆخ جە مەشاهیرکورده‌نە لاپەروو 286ماماو وێش بە زاوەری مژناسۆ.یۆتەر جە وەردەسەکاش پیرشالیاری دووەم بیەن کە سەیدموستەفای هەورامی مژناسیۆ و ئاد٘یچ بۆ بە زەماو شێخی کە جە کتێبەکاو مامۆسامەردۆخ ومامۆسا عەبدولکەریم مۆدەررێس و ڕۆژبیانی و کتێبوو نوورۆبەسەری و جە فرەو کتێبەکا بە بەڵگە ئارد٘ەنشا.

 

 

ئەڵبەت جە بارەو ژیرلاومەرێ جە کتێبوو سلاتینوو هەورامانی باسێو کریان، و چاگەنە یۆ جە یەرەدەگایا کە ژیرلاو مەرێشا بیێنە، زاوەر بیەن، و هەڵای دلێ دەگاکێمانەبە کەسێو نەزانکار بۆ ماچا و ماچمێ:خۆ ژیرلەو مەرێ نیەنی؛جە زەمانوو شێخ شەهابەد٘ینیچەنە بە وەردەسەکاش ژیرلێشا واتێنێ ، ئەنجۆمەن یام مەرە یاگێو بیەن ئاویچش بیێەن و یاگێوە پەی مەشوەرەت و قس و باس سەروو دەگای و موشکڵ و چەڵەمەکاش و ئی هۆرچنیای ژیرلا بە ژیری و بە ئاوەز بیەن و بێ ئانەیە زۆرێو سەرشە بۆ و ئازاد٘ و بە پاو ژیری و فرز و ئازایی و ئینەن نموونەو هەورامانی پەڕ جە فەرهەنگ و تەمەدۆنی کەهەورامانش پێسەو هەساریوی جە دنیانە ئەرمانیان.

 

دیدەوانمەن نە ئەزەڵ لایێق

دزاوەرەن رەمز چا رەزمێ تاقیق

 

ئایننو یارسانی(سرانجام(دوره چهل تن) بند16

چی باڵای سه‌نگی مکه‌ریم جولان

گه‌ردنمان په‌ی فه‌رش وه‌ زاوه‌ر مه‌کان

 

ئایننو یارسانی

باس سەروو زاوەر و یاگە وەشەکاش فرێنێ دمایین قسێم ئینەن کە واچوو بی تەعەسۆب زاوەر یۆ جە قەد٘یمتەرین دەگایا هەورامانیا.

نامێ هەر یاگی و کەش و هانە وێش ئینەیە مرمانۆ.یاگە کۆن و ویەرد٘ەکێ: شاروو تەرتیبای، لاروە، ماتانا، لاکامنە، مانەرا،لارزەرە،مەرە،تەوەنوومووسایا،سوورکی،ملەندوو(ملەهێندوو)،قەڵاوگاورا و….فرەو یاگانێوتەر کە چیگەنە نمەتاومێ بە پاو فرەییشا نامێشا بەرمێ.

کەسایەتی کە زاوەرنە هەنێ:شێخ شەهابەد٘ین،پیرموحەممەد ،ئەد٘الووپیرا،سووفی سیراڵی، مەڵڵاقاسم، مه‌ڵڵا به‌هادین ئێمام زاوه‌ری موفتی گه‌وره‌و بیارێ و باباو سه‌لاحه‌دین موحه‌ممه‌د به‌هادین ڕابه‌روو حێزبوو یه‌کگرتوو ئێسلامی کوردسانوو عێراقی تەوەنێ تاشیە و نویسیەی جە زاوەرنە فرێ بێیەنێ بەڵام دەورەو ئاوارەبیەیما بەرد٘ێشا،هه‌رچن یۆ جه که‌تێبه تازه‌کاو هینوو سه‌رده‌موو یووسف سانوو هه‌ورامانیا که په‌ی ته‌عمیر وه‌ش که‌رده‌یه‌و مزگی زاوه‌ری نویسیان،گێڵۆوه په‌ی ساڵوو1193 کوچی مانگی. من وێم خەتی میخیەکاش نەدیێبێێ بەڵام ئاغەی نێعمەتی وێش دیێ بێنێ ،بەڵام نەمەنێنێ.کیلوو سەروو زیارەتەکاو قەد٘یمی بە خەتێو پێسەو کووفی و عەرەبی نویسەینێ کە ئاد٘یچێ بڕێوشا بریەنێ.

 

 

 hewraman
  • ب.م.شاروٙ

    پەلیانەو هەورامانی ملوٙ خزمەتوو هوٙنیاری هەست ناسکو هەورامانی ” ب.م .شاروٙ ” ی…
  • ده‌گاو ژیواری 

    ده‌گاو ژیواری  وەڵیٛ جە گرۮ چیویٛ ژیوار واچیٛنە بە ماناو ژیوای و زیٛندەگی کەرۮەی و یاگیٛ ن…
  • یاد٘ێ جە کاک نەسرەدین شەریف زاد٘ەی

    ▪▪ئاخ چند٘ سەخت بێ کۆچی ناواد٘ەت؟! من و خیاڵ و هانە و هەوار پاڵوو تاقڵێ هەراڵەبرەمانە چەنی…
Load More In هەورامانی بشناسدیٛ

داواچیٛو بنویسە

پۆستی ئەلکترۆنیکەت بڵاو ناکرێتەوە . خانە پێویستەکان دەستنیشانکراون بە *

بابەتو دماتەری

پیر سکڵه‌

پیر سکڵه‌   داریوش ڕه‌حمانی په‌ی نه‌به‌ز هۆرامی ئه‌جۆت پاسه‌نه.پاسه‌نییه‌ن.ئه‌ڵبه‌ته‌ پاسه…