یانە پەیلوای  شێعره‌و هورموزگانی

 شێعره‌و هورموزگانی

53

/ ئیبراهیم شه‌مس

 

ساڵەو 1910ی میلادی دەگاو هەزار مێردوو پارێزگاو سلێمانی،پۆسێوی دڕیا مێزیۆوه‌ که چوار به‌یتێ شێعرێ ده‌ هێجایێ به‌ شێوه‌ی زوانی هه‌ورامیش‌ دلێنه‌ نویسیاینێ‌.

هورمزگان ڕمان، ئاتران کوژان      وێشان شاردەوە، گه‌ورە گاوران

زۆرکاری ئارەب، که‌ردنه‌ خاپوور    گونای پاڵه‌یی هه‌تا شارەزوور

شه‌ن و که‌نیکان وە دیل به‌شینا    مێرد ئازا تلێی وە ڕووی هوونینا

رەوشت زەڕدەشترە،مانۆوە بێکه‌س   به‌زیکا نه‌یکا، هورمز وە هیچ که‌س

ئی شێعرێ به‌ شێعره‌و هۆرمۆزگانی مه‌ووره‌نه‌ و گه‌ره‌کشا ئینه‌ی واچۆ که‌ جه‌ سه‌رده‌موو دەس پنە کەرذەو دینوو ئێسلامی ئی مەنتەقەو هەورامانیە هەڵای زەردەشتیێ بیێنێ و ئەهوورامەزداشا پرێسان.

سه‌روو ڕاسی و ناڕاسی ئی پۆس دڕیایه‌ باسێ فرێ کریاینێ و په‌یلوایێ فرێ هه‌نێ. بڕێو ماچا ئینه‌ وه‌شکریاو دۆکتۆر سه‌عید کوردستانیا که‌ دژایه‌تیش چنی ئێسلامی بیه‌ن. به‌ڵام فرێ جه‌ تاریخ شناسا و زوان شناسا به‌ تایبه‌ت  ڤۆڵچفسکی، ڕۆدێنکۆ، محه‌مه‌دته‌قی بەهار، دوکتۆر جەماڵ ڕەشید و ع. سەجادی و… دذانشا نیان ملوو ڕاسی ئی به‌ڵگه‌یه‌ و ئینه‌ په‌ی ئێمه‌ بیه‌ن ئێستناد.

ملک الشعرای بهار جه‌ کتیبوو سه‌بکشناسیه‌نه‌ سه‌روو شێعره‌و هۆرمۆزگانی باسێوی تایبه‌تش هه‌ن :

” جوانێوی ئینگلیسی مه‌تنێوی چن به‌یتی شێعرێ ده‌ هێجایی که‌گێڵۆوه‌ په‌ی ساڵه‌کاو ئه‌وه‌ڵوو کۆچی، نزیکی شاروو سلێمانی کوردستانوو عێراقیه‌نه‌ جه‌ مه‌ڕه‌و هه‌زار مه‌ردی مێزۆوه.‌ که‌ ئی مه‌تنێ هینوو ئه‌وه‌ڵه‌کاو هه‌ڵمه‌ته‌و عه‌ره‌بی په‌ی ئێرانیه‌نه. ئی شێعرێ به‌ خه‌تی پاڵه‌وی و ڕوه‌و پۆسوو ئاسکێ نویسیاینێ و جه‌ ڕۆنامه‌و شه‌قیه‌نه‌ وه‌‌ڵا بیه‌نه‌و. به‌ڵام من نسخه‌که‌ش جه‌ ده‌سوو دۆکتر سه‌عید کردستانی گێرتم. وه‌زنه‌شا ده‌هێجاییا. ئی وه‌زنێ دلێ شێعره‌و شاعێره‌ کورده‌کا ڕه‌واجش هه‌ن. شاعێرێ نامدارێ پێسه‌و سه‌یدی، مه‌ڵڵا په‌ریشان، ئه‌حمه‌ذ به‌گ کۆماسی  و… ئیسه‌یچ گرذوو شاعێره‌کاو کوردستانی پی وه‌زنێ شێعره‌کاشا ماچا…. ئی شێعرێ ئه‌گه‌ر جه‌عله‌ نه‌بۆ و ده‌لیلێوه‌یچما نیه‌نه‌ ده‌سه‌و که‌ جه‌عله‌بۆ، مشیۆ واچمێ قه‌ذیمته‌رین شێعره‌ی کوردیه‌نه‌. یۆ جه‌ شێعره‌ هۆرچنیا هێجایه‌کانه‌ …”[1]

غۆڵامڕه‌زا ڕشید یاسمی جه‌ کتیبه‌که‌شه‌نه‌ به‌ نامێ کرد و پیوستگیهای نژادی و تاریخی او، باسوو ئی تیکه‌ پۆسه‌یه‌ که‌رۆ که‌ ئی شێعرێ به‌ خه‌تی پاڵه‌وی‌ قه‌ذشه‌و نویسیاینێ و باسوو شکات و لاڵه‌یا جه‌ ده‌سوو هه‌ڵمه‌ته‌و عه‌ره‌بی و تێک دریاێ و جه‌ به‌ین لوای ئایینی وه‌ڵینی.[2]

عادڵ موحه‌ممه‌دپوور جه‌ ده‌سنویسه‌کاشه‌نه‌ ماچۆ :

“هورموزگان؛ شێعرێ کۆنکرێتەنە دماو ئامای ئیسلامی وچیێنە و فرەیێ جە زانایەکا کورد، ئێرانی و خارجی ئیشارەشا پەنە کەرذێنێ و پێسەو مەتنێ ساختارش هەن. پی بەڵگا تاومێ ئێمە پێسەو ئەوەڵین دەقوو شێعریێ دماو ئیسلامی ئیرجاع و ئێستێنادش پەنە کەرمێ”[3]

هۆرمۆزگان بنچینه‌و تاریخوو شێعرێ هه‌ورامین چی باره‌وه‌ عادڵ محه‌مه‌دپوور په‌یلواش ئینه‌نه:

“هورموزگان تەنیا ئێحاسێ تاکین و ڕەوایەتوو فلاشبەکوو کارەساتێ تاریخین و جە زاتەنە مەلۆنە دلێ مەقوولەو ئافەرینێشوو شێعرێ، بەڵام پەی ئێمە کە گەرەکمانا بنەڕۆ و بنچینەو تاریخوو شێعرێما دیاری کەرمێ، هەمییەتی ئەوەژیونای ئەدەبی و شوناسی نەتەوەییش هەن. پۆکەی من ئێننە لامه‌و گرنگەنە و کەرووش سەرچەمەو ڕەوایەتوو شێعرێما.”[4]

په‌ی دفاع و پشتگیری جه‌ شێعره‌و هۆرمۆزگانی شاعێر و نویسه‌ر  ڕه‌ئووف مه‌حموودپوور په‌یلوای وێش پێسه‌ نیشانه‌ مذۆ:

«لازما ئانه‌ی وزووه‌ هۆش که‌ چن ساڵێ چێوه‌ڵته‌ر باسوو شێعره‌و هورموزگانی جه‌ حه‌وته‌نامه‌و سیروانیه‌نه‌ زڕیا، ئا وه‌خته‌ کاک ڕه‌زا عه‌لیپور به‌رپرسوو به‌شی ئه‌ده‌بی بێ. ئه‌ڵبه‌ت ئه‌گه‌ر به‌ هه‌ڵه‌ره‌ نه‌لوو. چاگه‌نه‌ وتارێ کاک ئه‌حمه‌د شه‌ریفی، کاک عادڵ، من و بڕێوه‌ته‌ر جه‌ دۆسا وزیا وه‌رباس. که‌ باسه‌کێ کاک عادڵی و من په‌ی دیفاع که‌رذه‌ی جه‌ بنه‌ماداری شێعره‌و هورموزگانی بێ. ئیسه‌یچ شۆنگێریما په‌ی که‌رذه‌ن و منیچ جه‌ فره‌و یاگانه‌ باسم که‌رذه‌ن. په‌ی نموونه‌ی جه‌ کتیبوو بنه‌ماکانی هزری نه‌ته‌وه‌یی و ڕه‌هه‌ندی ڕۆشنویری که‌ جه‌ سلێمانی چاپ بیه‌ن.

هه‌رچنذ ئێمه‌ بنچاخی به‌ وه‌رچه‌م کریاما په‌ی ئی شێعرێ نیا، به‌ڵام کریۆ جه‌ گۆشه‌سه‌رنجێ ته‌رێوه‌ سه‌له‌میۆ و یاگێ دیفاعێن. ئه‌ڵبه‌ت ئێمه‌ ڕوانگه‌ما ته‌نیا فه‌رهه‌نگی و ئه‌ده‌بین.

ڕه‌نگا میلله‌ته‌کاته‌ری جه‌ خوذایشا بۆ و په‌ی ئه‌چامنه‌ به‌ڵگێوه‌ ئاوات وازێ با، به‌ڵام که‌ ئێمه‌ ئینه‌ما هه‌ن، چی ئه‌شۆ وزمێش وه‌روو شک و گومانی.

منیچ هه‌نا چه‌نی نه‌زه‌ره‌کێ کاک عادڵی و فره‌و یاگانه‌ جه‌ختم سه‌رکه‌رده‌نۆ که‌ قه‌دیمیته‌رین به‌ڵگه‌ی پته‌و په‌ی به‌ دێرین بیه‌ی ئه‌ده‌بوو ئێمه،‌ شێعره‌و هورموزگانیه‌نه‌. ئه‌گینا باقی به‌ڵگه‌کا ته‌ر پێسه‌و ئاوێستای و دره‌ختی ئاسوریکی و گاتاکا و… فره‌ ئیرس به‌رێنێ و فره‌و میلله‌تا ته‌ریچ وێشا به‌ ساحیبش زانا به‌ڵام ته‌ماشه‌ که‌رمێ که‌س مه‌واچۆ سیاوچه‌مانه‌ هینوو منیچا. یان که‌س مه‌واچۆ شێعره‌و هورموزگانی هینه‌و ئێمه‌یچنه‌«[5]

منیچ(نویسه‌ر) په‌یلوایم ئینه‌نه‌ ئه‌رچی تا ئیسه‌ ئه‌سڵوو ئی پۆسدڕیایه‌ سابت نه‌کریان و ڕه‌نگا مالووم نه‌بۆ ئینا چکۆ، به‌ڵام به‌ پشته‌وانه‌و قه‌بووڵ که‌رذه‌و فرێ جه‌ تاریخ و زوان شناسه‌کا، شێعره‌و هورموزگانی پێسه‌و سه‌رچه‌مه‌و تاریخوو ئه‌ده‌بیاتوو ئێمه‌ و سابێقه‌ی 1400 ساڵه‌و شێعره‌و هه‌ورامانی، متاۆو جه‌ تاریخ و ئه‌ده‌بیاتوو هه‌ورامانیه‌نه‌ یاگێوه‌ی پته‌وه‌ش بۆ.

 

1- بهار، محمدتقی، سبک شناسی، ج1، ص 39-44، موسسه‌ مطبوعاتی علمی،1347ش

2- رشید یاسمی ، غلامرضا، کرد و پیوستگیهای  نژادی و تاریخی او، انتشارات امیر کبیر،1363

3- موحه‌ممه‌دپوور، عادض، ده‌سنویس

4- هه‌مان

5- مه‌حموددپوور، أه‌ئووف، ده‌سنویس

 hewraman
Load More In پەیلوای

داواچیٛو بنویسە

پۆستی ئەلکترۆنیکەت بڵاو ناکرێتەوە . خانە پێویستەکان دەستنیشانکراون بە *

بابەتو دماتەری

زیانیٛو پاڵای پاژنە بەرزی پەی خانما

زیانیٛو پاڵای پاژنە بەرزی پەی خانما فرەو ژەنا دلێ زەماونڎ و مێمانیا و…حەز مکەرا پاڵا…