یانە ئەدەب و هونەر تایبەتمەندیێ شێعرەو ژەناو هەورامانی

تایبەتمەندیێ شێعرەو ژەناو هەورامانی

147

تایبەتمەندیێ شێعرەو ژەناو هەورامانی[1]

(بە وەرەچەم گێرتەی دەقە شێعرەیەکاو جەهان ئارای پاوەی)

حەواسم جە سەر تەفرەقەی ڕای تۆن
زێندەگی و مەرگم ئاما و لوای تۆن
ماوام گەرمەسێر، ئەگەر لەیلاخەن
دەماخم وە بۆی هەوای تۆ چاخەن
نە مایل و نە زەوق، نە عەیش و شادٚی
زەوقم هەر تۆنی جەی دونیای بادٚی

وەڵینە:

دلێ ئەدەبیاتوو دنیاینە هەر چن شاعێرێ ژەنێ بە پاو پیایا بە ژمارە کەمترێ بیێنێ بەڵام مەتاومێ جە نەقشوو گەورەو ژەنا دلێ شێعر و ئەدەبیاتیەنە حەشا کەرمێ. هیچ جەرەیان و دەورێوە ئەدەبی شکە مەبەرمێ کە ژەنی جم و جۆڵیوی وەرەچەمش نەبیەبۆ و لاپەڕێ و بەرهەمێ بەرزێش نەخۆڵقنایبا. دلێ ئەدەبیاتوو هەورامانیەنە  تەنانەت جە کۆنەتەرین ویەرینیشەنە، قەڵەموو ژەنە شاعێرا نەخشێ بەرزێشا دلێ ئاسمانوو خەیاڵیەنە خولقناینێ.

ژەنی پێسەو زایەندەو هەستی ئەدٚایانەی دایمەدەرە سەرچەمەو بێ دەریغوو عاتێفەی و ئێحساسی بیێنە و ئەگەر کەم بیەی شاعێرە ژەنا پێسەو نیشانێوێ دلێ نەقدیەنە سەرەنج دەیمێ، بەشی گەوەرش گێڵۆوە پەی بێ دەرەتانی عەرسەی پەی ژەنا کە تەنانەت فرەو وەختا بە شکڵ و دەنگی پیایانە ئامەینێنە مەیدٚان، چوونکەتی ویەرینوو ئەدەبیاتوو  ئێمە و پانایی زوانی دایمە پیایانە بیەن و فرەو خەت و مەرزا بە دەنگ و سوننەتێ پیایانێ ئەژناسیێنێ.

ژەنی شاعێرێ جە دەلاقێوتەرنە تەماشەو ژیوای و ویەرینی کەرا و بە تەسویرش کێشا. پاسە گنۆ وەرەچەم کە وەختێو پاو هەستی و درکنای ئێحساسی مەینە بیەن، ژەنی بە هۆ تایبەتمەندیێ عاتێفی و دەروونیاشەوە، قسێ فرەتەرێش هەنێ پەی واتەی، بەڵام گرفت ئانا چاگەنە کە شێعرە جار هەن دلێ چەنبەرەو هەزارتۆو ویەرینوو کۆمەلگایەنە  ئێننە قەمچ و پێچێش گنانە کە یام جە ڕۆحی ژەنانەی هاڵیە بۆ یام شکڵی سرۆشتیش جە دەس مدٚۆ.

ژەنی، ئەدٚانە و ئەدٚا زایەندەو ژیواینە، بە ڕاسی ئی یاگێ پەی کەسێوی کە گەرەکشا شێعرێوە بەردەوامە واچۆ، یاگێوە ڕێک و پێکەنە.

ژەنی جە ئەدەبیاتی هەورامیەنە:

بەشێوی فرە جە ئەدەبیاتی هەورامی بە شێوەو شێعرێ واچیان، بە جۆرێو کە متاومێ واچمێ گردوو ئەدەبیاتی هەورامی تا کەمتەر جە دوێ دەها چیەو وەڵتەری بە وێش گێرۆوە. هەرچەن ئا بەڵگێ کە تا ئیسە بەرکەوتێنێ و ئینای دەسماوە ویەرینوو شێعرێ هەورامیێ هۆرگێڵناوە پەی زەمانوو ئامای ئایینوو پیرۆزوو ئێسلامی، دیارا ئی بەشێ جە ئەدەبیاتی هەورامی وەڵتەر جە ئامای ئێسلامی دەس پنە کەرۆ، بەڵام بەڵگێو پەی سەلەمنای ئانەیە نیا دەسەوە.

هەر پاسە کە مزانمێ ئەوسا دەرس وانای تەنیا جە حوجرەکانە و مەکتەبخانەکانە بیەن و ئانەنە کە وینمێ فرەو شاعێرەکاما کە ئیسە پێسەو کوڵەکەکاو ئەدەبیاتیما تەماشەشا کەرمێ، یام مەڵڵای بیێنێ و یام بە جۆرێو زەمانێوەنە جە حوجرەکانە دەرسشا وانان. ئەگەر جە بەروو حوجرەکاچەوە دەرسێو وانیابۆ، تەنیا جە دەرباروو حاکمەکانە یام یانەو بەگەکانە بیەن و چاگەیچە تەنیا بە زارۆڵاو ئادٚیشا دەرس واچیان. ئینە نیشانە مدٚۆ کە جە کۆمەڵگاو کوردەوارینە و بە تایبەت جە هەورامانەنە، نە تەنیا پەی ژەنێ ئا فرسەتە نامان وەرەوە بەڵکووم تەنانەت پەی پیایچ فرسەتی چامنە فرە فرە کەم بیەن تا بتاوۆ بلۆ دەرس بوانۆ و چەمێ کەرۆوە پەی دنیاو ئەدەبیاتی. ئینە جە لایێوەوە و جە لایێوتەریچەوە، نەبیەی فرسەتە ڕێکەکا بەینوو ژەن و پیایەنە نەک هەر جە بواروو ئەدەبیاتیەنە بەڵکووم جە گردٚوو بوارەکانە، پەی وێ نیشان دای دلێ کۆمەڵگایەنە، بیەن باعێسوو ئانەیە کە ژەنی هەورامانی بە ڕواڵەت ڕێکوو پیایا نەتاوانشا بەرهەمێ ئەدەبیێ خولقنا. ئانەنە کە وینمێ فرە کەم نامۆ ژەنا جە ئەدەبیاتی هەورامیەنە گنۆ وەروو چەما، بەڵام ژەنی هەورامیێ جە خولقنای ئی بەشێ جە ئەدەبیاتیمانە (شێعرە) ڕۆڵێوی وەرچەمشا بیەن، بە جۆرێو کە متاومێ جە دوێ خاڵێنە ئیشارەش پنە کەرمێ:

1_ ژەنێ هەورامیە وێش جە ئا گردٚوو تەنگ و چەڵەما ڕنیەنش و جە گردٚوو وەربەسەکانە ترازیەینە و وێش پێسەو شاعێرێ ئامەینە مەیدٚان و شێعرەش واتێنە.

پەیش هەن ئەچی ژەنا فرێ بیێبا، یانێ ژەنی شاعێرێ فرێما بیێبا کە شێعرێشا واتێنێ و جە زەمانەو وێشانە پێسەو شاعێرا ئەژناسیاینێ، بەڵام وەروو ئانەیە کە پەی ژەنێ نەبیەن کە پێسەو پیای شێعرەکاش وزۆ سارا و دلێ کۆمەڵگایەنە شێعرەکێش گنا سەروو زوانا و وەروو سوننەتی بیەی کۆمەڵگای، بەروستەی ئێحساسی ژەنانەی چ پەی وەشەویسیش بیەبۆ و چ ئێحساسێوی ئێنسانی بیەبۆ بە جۆرێو ناشیرین بیەن و خەڵک بە جۆرێوتەر تەماشاو ئا ژەناشە کەردەن. ئینە بیەن باعێس کە ئەگەر ژەنێوە تاوابۆش دەرس بوانۆ و جە دەلاقەو ئەدەبیاتیەنە تەماشاو دونیای کەرۆ و ئێحساسوو وێش بە شێعرە بەیان کەرۆ، نەتاوانش شێعرەکاش وزۆ دیاری و هەر پاسە شێعرەکێش فەوتیاینێ و نەیاوەینێ دەسوو ئێمە. بە بیەو گردٚوو ئی وەربەسا کە ئیشارەما پنە کەردێ، وینمێ کە ژەنی شاعێرێما هەنێ و دەقە شێعریەکێچشا مەنێنێوە. جە ئا شاعێرا متاومێ بە کەسانێوی پێسەو «مەستوورە»ی و «جەهان ئارا»ی و «خاتوو شیرین نۆتشی» و … ئیشارە کەرمێ کە ئیسە دەقە شێعریەکێشا هەنێ وەروو دەسیمانە. هەر چەند بێ شک جە دەورەو وێشانە وەروو شاعێر بیەیشا مەرارەتی فرەشا کێشان.

2_ ئامیانوو شێعراو فرەو شاعێرەکاما ئیشارە بە عەشق و وەشەویسی ژەنێن. ئەگەر عەشق و وەشەویسی «شەم»ێ نەبیایا «وەلی» نەبێ بە «وەلی دێوانە»! و ئەگەر «ڕێحان»ە و «نێشات»ە نەبیایانێ «سەیدی» زەریفتەرین غەزەڵێ هەورامیێ نەخولقنێ و ئەگەر «عەنبەر خاتوون»ە نەبیایا هیچکای مەولەوی «دووریت دیارەن چەند ساحێب نێشەن»ی نەواچێ  و ئەگەر عەشق و وەشەویسی بە ژەنێ نەبیایا «ئەحمەد بەگ کۆماسی» بە «گڵکۆی تازەی لەیل»ی نەژناسیێ و شێعرەکێ «بێسارانی» نەبێنێ بە ئا شێعرێ کە ئیسە هەنێ و …

ئێمە گەرەکما نیا چێگەنە بلمێ سەروو نەقشوو ژەنێ جە خولقنای ئەدەبیاتی هەورامیەنە، بەڵکوو فرەتەر گەرەکمانا تایبەتمەندیێ شێعرە ژەنانەکا وزمێ بەر، وەروو ئانەیە درێژە بە باسوو نەقشوو ژەنێ مەدٚەیمێ و مەیمێ سەروو باسوو تایبەتمەندیەکا.

هەر پاسە کە ئیشارەما کەرد ئێمە چن دانێ شاعێرێ ژەنیما هەنێ کە دەقە شێعریەکێشا ئیسە مەنێنێوە پەیما هەنێ وەروو دەسیمانە و متاومێ سەرشاوە باس کەرمێ و تایبەتمەندیەکاشا دیاریێ کەرمێ. باسوو ئی وتاریە تەنیا سەروو تایبەتمەندیەکاو شێعراو «جەهان ئارای پاوەیی»ن. کە پاسنەنە وەڵێ گردٚ چێویەنە موازۆ ئیشارە کەرمێ بە ژیوای ئی خاتوونێ و بزانمێ کێ بیێنە و کەی ژیواینە.

جەهان ئارا پاوەیی کێ بیێنە؟:

بە پاو ئا بەڵگا کە هەنێ دەسماوە، «جەهان ئارا» کناچۆ «مڵا نەشئەتی پاوەیی» و واڵۆ ئاغا عەنایەتی-  شاعێری زیننانی دەورەو قاجاری- ساڵۆ1275 کوچی مانگی (بۆرەکەیی، 2008/ ج2/ 269) جە شاروو پاوەیەنە جە ئەدٚای بیێنە.  چوون جە بنەماڵێوی دەوڵەمەن و سەر و سامان دارەنە پەیدٚا بیێنە حەر جە زاوڵەییوە دەسش کەردٚەن وانای و مامۆسای تایبەتش پەی گیریان و فێرەو زوان و ئەدەبیاتوو عەربیچ بیێنە. حەر یاوەینە پنە شووش کەردٚەن «عەلی ئەکبەرخان» ئەژناسیا بە «شرف الملک»ی کە مەتیەزاش بیەن و یۆ جە سیاسەتمەدارەو دەورەو ناسرەددین شاو قاجاری بیەن. بەڵام عاقیبەت بەخەیرێ نەبیێنێ و شۆنۆ ماوێویەرە کە «شرف الملک» لوان پەی «تاران»ی  و بە هۆ ئاشنا بیەیش چنی «رحیم خان علاء الدولە»ی کە حاکموو ئازەربایێجانی بیەن جە ساڵۆ 1298 کۆچی مانگیەنە کەردەنشا بە حاکموو ئەردەبیلی و شازادٚێوە جە قاجارەکاش واستێنە و حەر چا ساڵێنە تڵاقنامەش کیانان پەی جەهان ئارای و جیا بیەنەوە چنەش. جەهان ئارا شۆنۆ ماوایویەرە بە ناحەز شووش کەردەن بە «حەبیبوڵڵاخان جاف»ی  و چن زاوڵێش بیێنێ، بەڵام حەر دڵش لاو «شرف الملک»یەوە بیەن،. تا ساڵەو 1329 جە تەمەنوو پەنجا و چوارساڵیەنە کۆچی دماییش کەردەن و تەرمەکەش.( بۆرەکەیی، 2008/ ج2/ 269).

فرەو ژیوای جەهان ئارای تاریک و ڵێڵا و ئینا تۆ پەردٚەو شک و گومانیەنە. یانێو هیچ بەڵگێو نیا دەسماوە کە نیشانە دۆ جەهان ئارا شۆنەو جیاوە بیەی جە «شرف لاملک»ی دەسش کەردٚەن شێعر واتەی و ئاماینەنە دلێ دنیاو شێعر و  ئەدەبیاتی، کە ئینە فرە دوورا،  بەڵام گردوو ئا شێعرا کە کەوتێنێ دەسما هێنی شۆنەو جیاوە بیەیشا کە فرەتەر باسوو چەمەڕایی و هێجرانیا دلێشانە. جە شێعرەکاشەنە پەیما بەرگنۆ کە جەهان ئارا دڵگیرەنە و حەزش بە جیایی نەکەردٚەن. پەی نموونە فەرماوۆ:

قیبلەم حەیفت کەرد جە من ویەردی
خەیاڵێ وەی تەور نە دڵ ئاوەردی

یاگێوەتەرەنە بەدٚکارا سەبەبوو جیاوە بیەیشا مزانۆ:

مەگێرە نە گۆش واتەی بەدٚکاران
بەدٚان، بەدٚ ماچان نە بەین یاران
خەیاڵشان بەدٚەن، بەدٚان بەدٚگۆ
جیایی مەوزان، بەین من و تۆ

شێعرە و هۆنەروو جەهان ئارای:

شکێوە نیەنە چانەیەنە کە دلێ شێعرۆ ژەنانە حەر ئا مەزموونێ و دلێگیرێ ئامەینێ کە هەنێ دلێ شێعرۆ پیایانە، پێسەو: مەدح و ئەوەلاونەی، نفرین و هەجو، عەشق و وەشەویسی و زەریفی و سرۆشت و… گردٚوو ئی مەزموونا  هەم دلێ شێعرۆ ژەنا و هەم دلێ شێعرۆ پیایانە ئامەینێ بەڵام  کەم و زیادٚشا هەن. مەسەڵەن ڕنگا بتاومێ واچمێ مەرسیە یام شێعرۆ شیوەنی لاو ژەناوە وەڵ کەوتەتەرەنە، ئینەیچە هۆرگێڵۆوە پەی هەست و ڕۆحی نەرم و نیانی ژەنانەیشا. چوون عاتێفه و دڵ ناسکی ژەنانە چی جۆرە شێعرانە کاریگەری فرەش هەن.

شێوازی ژەنانە یۆ جە چێرلەقەکاو سەبک شناسین کە ساختاروو زوانوو ژەنا و ئا چێوێ کە تەئسیرشا هەن ملشەرە سەرنج مدٚۆ؛ یانێو ماچۆ  شێعرۆ ژەنا چنی شێعرۆ پیایا برێو فەرقێ زوانیێ و دلێگیرێش هەنێ و یاگێوەتەریچەوە ماچۆ دلێ شێعرۆ ژەنانە ساختاریوی یەک دەس مەوینیۆ.                          ژەنی بە ئیدئولوژی ژەنانەو وێشا مدٚیا پەی ژیوای و کۆمەڵگای و ئاواتەکاشا و بە گردٚوو دیاریە کۆمەڵگایی و فەرهەنگی و عاتێفیاشاوە تەماشاو دنیای کەرا و دلێ شێعرکاشانە ورکەی زێهنیێ و تاکەکەسیێشا نیشانە مدٚا و وزا بەر.

حەر پاسە کە ئێشارەما کەردٚ مەتاومێ چینەیە ویرمێ کە سوننەتێ فەرهەنگیێ پیایانێ پێسەو هەورێوی سیاوی سەیشا وستێنە سەرتاسەروو ویەرینمارە، وەختارێو مدٚیەمێنە دلێ داڵانە تەنگ و تاریکاو ویەرینی پەیما بەر گنۆ کە هەمیشە قەڵەم دەسوو پیایاوە بیەن و جە دریژەو هەزارساڵا شێعرێ هەورامی و جە پاڵوو هەزار شاعێرێ پیایانە کەمتەر چەما گنۆ بە شاعێرە ژەنا.

ئی سوننەتە ئێننە دلێ فەرهەنگ و ئەدەبیاتیمانە زاڵ بیەن کە تەنانەت  وێنەو وەشەویس یام «مەعشووق»ی  دلێ شێعرێنە تەنیا جە چەموو پیایاوە و جە پەشتۆ عەینەکاو ئادٚیشاوە وینیۆ، بەڵام شێوازوو جەهان ئارای پاوەیی عاشقانە واتەیا و شێعرێ عاشقانێش نیشاندەروو دەنگوو ژەنێنێ کە پەردە سەروو عەشقیەوە کە جە درێژەو ویەرینیەنە، تەنیا بە زوان و واتەی پیایانە ئەژناسیان، لابەرۆ و جە چەموو ژەنێوێوە تەماشاو عەشق و وەشەویسی کەرۆ  و ئیسە وەردەنگوو شێعرەکاش  ئا دەنگیە جە زوانوو ژەنێوێ مژنەوۆ.

شێعرۆ جەهان ئارای بە گردٚی، ژەنانێنە و گردٚوو ئاوات و تاسە و هەستوو هام جنساو وێش کەردٚەنش ئامیانوو شێعرەکاش. جە زەمینەو بەیان کەردەی عاتێفە و ڕۆحیاتی قووڵی ژەنانەیەنە سەرقافڵەو شاعێرە ژەنانە و پەی بەیانوو ئی هەست و ئێحساسیە یەکدڵی و بێ پەردەواتەی تایبەتوو وێش هەنش و دلێ شێعرەکاشەنە ئێننە سەمیمی و سەرڕاس قسێ کەرۆ کە متاومێ شێعرەکاش نموونەی وەرەچەم جە «ئەدەبیات شەخسی» و تایبەتی بزانمێ.

ئەدەبیاتی ژەنانەو جەهان ئارای: 

جەهان ئارا ئەوەڵین ژەنێ هەورامیەنە- تەنانەت دلێ گردٚوو کوردەواریچەنە – کە بە ڕەحەتی و بێ هیچ پەنا و پێچێو باسوو ژەن و پیای کەرۆ و بە وێنە و تەسویر کێشتەی ڕۆحیاتی ژەنانەی و گرفتێ زێهنێ و شەڕ و ئاژاولەو بەینوو ژەن و پیای، هیچ دڵەچرێکێوەش نیەنە. جەهان ئارا دنیای ژەنانە بە ڕواڵەتێوی تاکەکەسی و شەخسی دلێ دەقە شێعریەکاشەنە گۆنجنۆ و بۆ باعێسوو ئانەیە کە ئێعتێمادوو وەردەنگی کێشۆ پەی لاو وێش  و خوڵکەما کەرۆ بلمێنە دلێ قووڵتەرین حەز و ئاوات و تاسەکاش. پەی نموونەی :

پەی چێش خاترت لێمان ڕەنجیان
تۆ واتەنت دەرد، من واتەنم گیان
من جە ئەمر تۆ نییەنم تەقسیر
میرزام تۆ ناهەق لێم مەبە دڵگیر
ئەگەر من جارێ تۆم کەردٚەن ڕەنجە
دەستوورەن ئانە پێش ماچان لەنجە
غەمزە و کرێشمە و لەنجە و لارەی یار
مەبۆ بکێشۆ، عاشق بە سەدٚ جار
من نازم کەردٚەن تۆ ماچی جەنگەن
جەنگ نیەن میرزام، ئانە گشت ڕەنگەن

 

 جەهان ئارا چی بەیتانە وەسفیوی ڕێک و پێک و قابلوو دەرکی کە ئەژناسیان  پەی گردٚ ژەنێوێ بە تەسویر کێشۆ و بە پێچەوانەو ئەو شاعێرەکا کە عەشق و وەشەویسی خەیاڵی و فەرا ئێنسانی مزانا جەهان ئارا عەشقی هەرەقەتین بە گردٚوو کێشە و گرفتاشەوە بەیان کەرۆ و هەست و ئێحساسی هەرەقەتین و ڕاس و دوور جە ڕیا و خەیاڵ پەردازی نیشانە مدٚۆ.

ئێرادەم کەردٚەن قیبلەم ئەر تۆ بەی
کەروو پایەنداز نەی و مەی و بەی
ئەروام نەمەنەن، ڕۆحم بییەن پەی
مەر تۆ بەو ئەنفاس عیسا، کەریم حەی

خاڵە تایبەتیەکێ دلێ شێعرەو جەهان ئاراینە:

1_ چەمەڕایی:

ڕەنگا گەورەتەرین تایبەتمەندی ژەنانەو دەقە شێعریەکاش، پەرێشانی و سەرگەردانی بۆ. ئی سەر ونە شیویایە تەقریبەن جە گردٚ یاگێوەو شێعرەکاشەنە زاقا و فرەتەر جە گردٚ چێوی جە «چەمەڕایی» پەی یاری خەبەرش دان(صفریان،1394/32). ئەگەر قەرار بۆ شێعرەکاش بە «مەنزوومەی ڕۆجیاری»  تەشبیە کەرمێ ڕۆجیاروو ئی مەنزومەیە «چەمەڕایی»ن و تەماموو ئا چێوا کە ئامەینێ دلێ شێعرەکاشەنە پێسەنێ ئەویتەر سەییارەکا کە دەروو  ڕۆجیارەنە گێڵا. پەی نموونەی:

ئەوەندە بێ حەد تاسەی تۆم کەردٚەن
دوود هەناسەم جە فەرق ویەردٚەن
دیدٚەم ئێنتێزار ئامەشۆی ڕاتەن
خەیاڵ هەر نە فکر ویری سەوداتەن
قەسەم بە ئایەی سی جزمەی کلام
پەی تۆ خاو و خورد لێم بیەن حەرام

2ـ عەشق:

جەهان ئارا دایمە نیشانەش دان شاعێرێوە عاشقەنە. بیەی عەشقی جە دنیاو جەهان ئاراینە جە وەش کەردەی شێعرە تەڕ و پاراوەکاشەنە کاریگەری فرەش بیەن. چوون عەشق جە زاتوو وێشەنە قابلیەتوو شوور و هەیەجانیش هەن و ئینە عەشقا کە بیەن بە هۆ واتەو فرەو شێعرا. جەهان ئاراچ فرەو شێعرەکاش بە هۆ و ئامیانوو عەشق و وەشەویسیەوە واتێنێش. پەی نموونەی:

دەروونم جە عەشق باڵات قەقنەس بێ
ڕۆحم چەنی ڕۆح پاکت پەیوەس بێ
تا بە ڕۆی مەردەن، یەک لا و یەک دینم
بزانە گیانم!، گیانی شیرینم!

شکەست و بە کام نەیاوەی جەهان ئارای جە عەشقەنە و ناوەشیێ و تانە و تەشەرێو کە بۆنەو ژەن بیەشەوە و عاشق بیەش کێشتێنێ باعێس بیەن کە هەستیوی تایبەت چنی شێعرەکاش تێکڵاو بۆ. پەی جەهان ئارای ئامیان و ئێژایی ژیوای و شێعرێش عەشقا و ئی عەشقە کە گردوو بیەی و ژیوایش گێرتێنەرە هیچ حاسڵ و ئاکامێوش نیا پەیش. ئەپی جۆرە باسوو گرفت و ناوشیاو ڕاو عەشقیش کەرۆ:

تاکەی لەرەم بەی، چەنی پەژاران
تاکەی خزمەت کەم من وە خوونخاران
تا کەی بواچان وە دەشت و دەردا:
«تافتەی ڕسوایش کێشان وە سەردا»

بار مەینەتان، کێشاکێش تا چەند
خەجاڵەتی خێڵ، قەوم و خوێش تا چەند

نەمەندەن تاقەت، تەوانی تانە
جەی فێشتەر عەزاب، پەنەم مەنمانە


شەکەست هەرچن پەی جەهان ئارای ناهومیدٚی و دەردٚەداری مارۆ بەڵام بۆ بە هۆرخێزنەروو هەستیش و جۆشیای شێعرەکاش. سارتر ماچۆ: «حۆکموو شێعرێ، حۆکموو بازیێویا کە هەرکەس دۆڕنۆش، بەرنندەتەرا و شاعێری هەرقەتین شاعێرێوا کە ئی دۆڕنایە قەبووڵ کەرۆ» (سارتر،1355/36).

3ـ فیزیک و زەرافەتێ ژەنانێ:

زەریفی جە ژەنانە فرەتەر دیارا و ئینا وەروو چەمیەوە. تەنانەت جارجار ژەنی وێچشا ئی تایبەتمەندیە، لاوناوە و بە شانازی پەی وەشەویسیشا وزاشا سارا. ڕەنگا ویر و باوەرشا ئانە بۆ کە وەشەویسەکەشا کەمتەر پا زریفیا سەرنج مدٚۆ یا حەر مەدٚۆ و گەرەکشانا بە جۆرێو باراوە ویروو وەشەویسەکەیشا کە زەریفیشا هەن.

جەهان  ئارا ئینا شومارەو کەسانێویەنە کە کەسایەتیوی نەمایێشگرانە ( (Histerionicش هەن و فرەتەر هەوڵ مدٚۆ تا مەرکەزوو سەرەنجی بۆ و دایمە باسوو زاهێر و فیزیکوو بەدٚنیش کەرۆ پەی ئانەیە کە وەشەویسش گۆشش دەۆ پنە(صفریان،1394/44).پەی نموونەی:

کەم کەم کەردٚەن کەم سۆمای چراخم
پەژموردەن غونچەی گوڵاڵەی باخم
پەرکەندەن کەلاف، خیاتەی دێزم
نەمینەن نەرگێس شەهلای خوون رێزم
زەردەن گوڵ وەرەق گۆنای گوڵنارم
کەساسەن توحفەی مایەی بازارم
تاڵەن تام دەم تاڵاو وەردەکەم
کاڵەن ئاە سەرد، سیای سەردەکەم
لێڵەن ئایێنەی جام جەمینم
قەڵاخەن کاڵای باڵای خەمینم
ناڕەواجەن لاڵ، دوڕڕ یەمانیم
بێ قەدرەن گەوهەر، نوقڵ نەهانیم

یام یاگێوەتەر ماچۆ:

باڵای سەروئاسام جە داخت خەمەن
دیدٚەی جەیرئاسام ڕۆشنیش نیەن
گۆنای گوڵ فامم خەزانش بیەن
عەیش و شادی و زەوق نە دەستم شیەن

4_ سرۆشت:

دلێ دەقە شێعریەکاو جەهان ئاراینە سرۆشت دیمەنێوی تایبەتش هەن، پەی شەرح و بەیانوو حاڵ و ئەحواڵوو دەروونیش ڕووەش ئاردٚێنە بە قسێ کەردەی و «مونازێرە»ی چنی دار و دەرخت و پاییزی و پەردٚەو حەز و ئاواتش دانشەوە لا و ئاوات و تاسێ وێش وستێنێش سارا. جەهان ئارا بە کەڵک گێرتەی جە تەشبیە و ئێستێعارەی  و شەرحوو تایبەتمەندیە مۆشتەرەکەکاو ئێنسان و سرۆشتی، وەردەنگی بە جەهانیوی قووڵی سەوق مدٚۆ. جە شێعرێوە پاییزیەنە، دەرختێش بە ڕواڵەتوو ژەنە زەریفا کە لارە و لەنجە کەرا و بە ئامای پاییزی پێسەو وێش (جەهان ئارای) خەمبارێ با و تەمیارە وەسف کەردێنێ. پەی نموونەی:

قەسەمتان مدٚەو نەوتووڵ نەمام
شەرح دەردتان ئێزهار کەن جە لام
سەر تا وە دامان، هەر زردی پێوەن
زەردی ڕەنگتان، نە ئاە کێوەن؟
هیچ گورێز مەدەن، نەمام بێ دەردەن
بێ دەرد مەحاڵەن مەگەر جە مەردەن

نەوبە کەفت ئەو دەس پەرسای نەمامان
دەرد تۆ چێشەن شای جەمین جامان؟
هیچ تەکلیف مەکەن دەردم بێ دەوان
نمەگنۆم وە دەس حەکیمێ حاڵزان
دووبارە واتن مەر ئەو حەکیم بۆ
دەوا بزانۆ، پەرێ دەرد تۆ
زەخم دڵ وە تیر هیچ دەواش نیەن
پەڕەن جەو دەردە، هەنی جاش نیەن

شاعێر ئی پارچە شێعرێشە جە ئاخروو تەمەنیشەوە واتێنە چا وەختەنە کە پیری زۆرش ئاردٚەن و چێن و چرچێ کەوتێنێ ڕوەش و زەریفیەکەش خەزانش کەردٚەن و جە یاوای بە «شرف الملک»ی ناهومێدٚە بیێنە و پێسەو درەختەکا کە مێوە و سەمەرشا نەمەن، بێجگە بڕێو گەڵای وشکێ کە بە گولالەتەرین شەماڵ مریزا. هەستوو جەهان ئارایچ پاسنەنە:

نەمام ئاە سەرد کێشا جە دەروون
خەیلێ عاجز بین جە چەرخ گەردوون
ئەووەڵ من واتم: دەوام ناچارەن
دەوای ناچاری، من نە پێوارەن

وەشڵەی بە ئێوە هەر وەخت  پاییزەن
ئەوسا مەزانن، دووری ئازیزەن
ئەر وەهار بەیۆ مەوسووڵ دۆسەن
بێ خەبەر جە دەرد گشت بەڵا و کۆسەن
خۆ هەم نە پاییز، نە وەهار نە وەخت
هیچ نیەن جە لام هەنی تەفاوت

دما قسێ:

تایبەتمەندی وەرەچەموو شێعراو جەهان ئارای، سادٚەگی و ڕوانیشانا. ئی تایبەتمەندیە وێش باعێسوو پەیوەندی خاستەروو شاعێری چنی وەردەنگی بیەن و ئادٚیچ نەتیجەو بە کار بەردٚەی بنەڕەتیوی دەستووری سادٚەی، تەوسیفێ ڕەحەتێ و کەلێمێ عامیانێ و تەنانەت تکرارین. دیمەنێ تەوسیفەکاش ئینای قاڵبیوی ئەژناسیانە و یۆ بە ڕەحەتی میاوۆنە شێعرەکاش. فرەو دەقە شێعریەکاشەنە کەلیمۆ «ئاغەم» یام «میرزام»یش ئاردێنە کە ئینە نیشاندەروو شێعرێ ژەنانێن.

جەهان ئارا شاعێرێوە پەڕ هەستەنە و ئەووەڵین ژەنیەنە کە جە ئەحساساتی ژەنانەو وێش دلێ شێعرێ هەورامیێنە قسێ کەرۆ. هەست و عاتێفە بە جۆرێوی تایبەت چنی شێعرەکاش تێکڵاو بیەن و ڕواڵەتیوی تازەش دان بە شێعرەکاش. ئی خاتوونێ جە حەساسیەتێ و قابلیەتێ ژەناناش ئاخروو بەهرەیش گێرتەن و چی ڕانە یاوەینە بە وینگایوی شاعێرانە و زوانی تایبەت بە وێش.

جەهان ئارا، مایە و سەرمایەو شێعرەکاش جە ڕووداوێ و تەجروبە ژەنانەکاو وێش  گێرۆ کە جە ژیوایشەنە سەرچەمەشا گێرتەن و تاوانش حاڵ و ئەحواڵ و هەست و چارەو وێش پێسەو ژەنێوێ چنی ژیواو گردٚوو ژەناو وەڵاتوو وێش کەرۆوە یۆ و وزۆشا ورێو.

هەست و ئێحساسی ژەنانەو جەهان ئارای بیەن بە یاگۆ خەلاقیەتێوی تایبەتی کە سەرتەری شێعرکاش قەرزاروو ژەن بیەش کەرۆ. زەریفی شێعرە کاش جە کتمان نەکەردٚەی تایبەتمەندیەکاو ژەن بیەیش و سادێق بیەشا کە جە نیشان دای حەز و ئاواتە ژەنانەکاش سەرچەمە گێرۆ. ژەن بیەیش و هەستێو کە چانەیە هۆرخێزیۆ سەرچەمەو پەیجۆری و ئەوەیوستەی شاعێرانەی و ئەوەڵوو ڕایشا پەی یاوەی بە خەیاڵ و ویروو شێعرێ تازێ. دلێ شێعرەکاشەنە عەشق، ئێنسان، ژیوای، جە ئەدٚا بیەی، مەرگ، خەم و خەفەت … چنی ژەن بیەی و گیر و گرفتە تایبەتەکاش تێکەڵ بیەن.

 

سەرچەمێ:

  • بۆرەکەیی، سەدٚێق، میژووی وێژەی کوردی، هەولێر، ئاراس،2008
  • صفریان، کامیل،جهان آرا،سنندج، ئاراس،1394
  • نوسخێ خەتیێ شێعرەکاو جەهان ئارای پاوەیی.

 

 

[1] – مەهین کەریمی کارشناس ئەرشەدوو ئەدەبیاتی فارسی.

 ئی پەیجوریە  پەسەندکریاو کوٙنفراسنو هەورامان ئەشناسی بیٛ 20/4/2017

 hewraman
  • جەجە

    جەجە خەڵکی گردی نامێ نیابێ جەجە. ئەسڵەنە نامێش جەجە نەبێ، نامێش “ئەوڕەحمان” بێ…
  • ویەردەو ویٛم” کوڵەداستانە”

    ئی کوڵە داستانێ ڕاسەنە ویەردٚەو وێما: وەهاروو ساڵەو ۱۳٥۰ی ئاخر ساڵوو مەدرەسەیمبێ ئێتر پەی …
  • ئەلکین و مەلکین

    ئەلکین و مەلکین لالوٙ جافر خەریک بیٛ گیانکەنەشت کەریٛ، قەومو کەسوکارش دەورشەنە یەواش و ئار…
Load More In ئەدەب و هونەر

داواچیٛو بنویسە

پۆستی ئەلکترۆنیکەت بڵاو ناکرێتەوە . خانە پێویستەکان دەستنیشانکراون بە *

بابەتو دماتەری

خاتو کیانا عەبدڵاهی فەڕ مەدالیای ئاڵتونیش هوٙرگیٛرت

خاتو کیانا عەبدڵاهی فەڕ مەدالیای ئاڵتونیش هوٙرگیٛرت خاتو کیانا عەبدڵای فەڕ، کناچیٛ هەورامی…