یانە ویر ئەوەجە نەکەوتەی ئەو کەسی جە ھەورامانەنە

ئەوەجە نەکەوتەی ئەو کەسی جە ھەورامانەنە

81

بە نامێ خوای گە ورە ی

«ئەوەجە نەکەوتەی ئەو کەسی جە ھەورامانەنە»

مەحاڵوو ھەورامانی، مەحاڵێوا، کەوتەن بەینوو دۆێ ئۆستانا کرماشانی و کوردستانی و بڕێوەیچش کەوتەن دلێ ھەرێموو کوردستانوو عێراقی.

ھەورامان: جە وەرھۆر ئامایەو ھامسان چەنی شاروو سنەی و کامیارانی، جە وەرنیشتەیەو چەنی شارەزووری، جە لای واریەو چەنی جوانڕوی و کرماشانی، جە لای سەریەو چەنی مەریوانی و سەوڵاوای.

ھە ورامان: دوێ جۆری چەنی دەور و بەریش جیا کریۆوە.

١-      ھە ورامانی سرۆشتی «ژیوگە»

٢-      ھەورامانی ئەدەبی

١- ھەورامان پێسەو یاگێ ژیوای چن بەشێن، ھەورامانوو تەختی، ھەورامانوو ژاوەرۆی و شامیانی، ھەورامانوو لھۆنی، بڕێوەش ئینا جە ھەرێموو کوردستانوو عێراقیەنە ئەویچش ئینا ئۆستانو کرماشانیەنە، ئەوسا پاوە، جوانڕۆ، ڕوانسەر و سەلاس و باواجانی جە جۆغرافیاو ئیرانیەنە، بە شارە سانۆ(پاوە و اورامانات)ی نامێ بریێ.

ھە ورامانوو تەختی و ژاوەرۆی بەش کریان بەینۆ شارەکاو، مەریوان، کامیاران، سنە و سەوڵاوایەنە. خەڵکو ھەورامانی فرەتە رشا بە زوانی ھەورامی قسێ کەرا، یۆ چی شارەسانا کە ھەورامی زوانش جە گردیشا فرەتەرا سەوڵاوان، سەدی حەفتاو ھەشتۆ ٧٨/٠ ئی شارەسانیە ھەورامی زوانێنی.

بێژگەم ئی یاگا فرە یاگانێتەرەنە ھەورامی زوانێ ھەنێ وە یا زوانشا بە ھە ورامیەو نزیکا، پێسەو مەحاڵۆ زەنگەنەی، ھەمەوەندی، گرمیانی، شەبەکێ جە عێراقەنە، جە ئێرانیچەنە فرە یاگێ ھەنێ زوانشا ھەورامیا، پێسەو کەنوولەی، دەگاو قەڵای پاڵۆ قوروەیەنە، ڕێژاو جە ئیسلام ئابادەنە، یەرێ دەگای زاغەمەرزی جە شومالۆ ئیرانیەنە، دەگاو ئەلویری: بەینوو شارۆ ساوەی و تارانیەنە وە زازا زوانەکێ تورکیەی کە بەشیوە فرە جە زوانیشا چەنی ھەورامی ِێون.

ھەورامانی ئەدەبی:

بە واتەو فرێوە جە تاریخ نویسا و تاقیق کارا، تاومێ واچمێ: ھەورامی یۆن جە زوانە کۆن و قەإیمیەکاو ئێرانی و کوردەواری،  فرێوە جە زوان ئەژناسەکا، زوانی ھەورامی بنەڕەتوو زوانی کوردی منیارە، زوانی ھەورامی و زوانوو ئەوێستای و پەھلەوی کۆنی تێکەڵی فرەشا ھەن.

 مامۆسا قانێع فەرماوۆ:

(کتێبی زەڕدەشت، کە ئاوێستایە  ****  وەک باقی کتێب خەڵاتی خوایە )

(بە زمان ھەورامی ھاتە سەربەشە ر**** یانی ھای زەڕدەشت بووی بە پێغە مبەر)

ئەرعال سەرنج بدێمێ و وردێ بیمێوە، پەیما ڕۆشن بۆوە، جە فرەیاگێ ئێرانیەنە زوانشا چەنی ھەورامی تێکەچی فرەش بیەن،

ئی شێعرێ شێعرێ کە خەڵک و نیشتەجاو قزوینی وەختۆ ئامای ئیسلامی پەی ئێرانی واتێنەشا:

نە مۆسڵمان بیم ، نە گزێت مە دەیم – بشی ئەمەکەشی، کاما بەڕیم.

ئی شێعرێ چەنی شێعرەو (ئاتران)ی نزیکی فرەش ھەن کە شارەزوورە واچیاینە، بێژگەم ئی شێعرێ وەختێو تەماشاو شاعێرەکاو کرماشانی و لورستانی کەرمی پێسەو باروڵی دانای، باباخاتەم، بابا رەجب، بابا تاھێری عوریان، پەیما ڕوشن بۆوە: بە ھەورامی کۆن و یا تێکەڵ  چە نی ھەورامی شێعرێشا نیاینێرە، بابا تاھێری ھەمەدانی جە دوە بەیتیێوەنە فەرماوۆ:

ئەز ئان ئەسپیدە بازۆم ھەمەدانی      بە تەنھائی کەرووم نەچیروانی

ھمە بە مەن و دیرند چە رغ و شاھین      بە نام من کەرەند نەچیروانی

جە سەحنەو کەنگاوەرو ھەرسینەنە ملمێ خزمەتۆ ئەڵڵا وەلەدخان ھەرسینی، مێرزا عەلی خان، ئەڵڵا مۆرادخان ھەرسینی، مەڵڵا پەریشان دینەوەری و شێخ عەلی سەحنەیی، ھە رکام چینیشا بە زوانی ھەورامی شێعرێ فریشا ھەنێ.

جە مەحاڵۆ کەنووڵەیەنە پیای بەرزی و ساحێب قەڵەمێ فرێ ھۆر کەوتێنێ کە بە زوانی ھەورامی شێعرێشا واتێنێ. پێسەو ئەڵماس خانی کەنووڵەئی، پەی ئی نەمریە ئانە وەسین واچمێ شانامەو فێردوسیش کەردەن بە ھەورامی. جە کرماشان و ماێدەشتەنە گەورێ ھەورامی واچێ فرێما بیێنێ پێسە سەید کاکەی، مێرزا عەلی لاچینی، حەیران عەلی مایدەشتی، سەید یاقۆی مایدەشتی و …

جە مایدەشتەو ملمێ پەی: کرندی، سەرپێڵ و زەھاوی چاگەیچەنە شاعێرێ گەورێ ھەورامی واچێ فرێ ھۆر کەوتێنێ، پێسەو خانای قوبادی، عەبدولکەریم شەرف بەیانی، دەروێش ئەیاز کرندی و دەروێش قولی کرندی، بە ڕاسی خانای قوبادی جە ئەدەبیاتەنە خاس یاگۆ وێش گەردینە شەو جە ھۆرەو گێڵنایەنە سەرۆ زوانی ھەورامی دەسێۆە بەرزش بیەن.

چێگەیچەو ملمێ پەی کەرکووکی، ھەمەوەنی و زەنگەنەی ئەرسەد  ئیسەیچ فرێشا بە زوانوو ھەورامی قسێ کەرا، بەڵام داخەم مەشۆ دوورێ کەوتێنیوە، جە ویەردەنە شاعێری گەورێ ھەورامی واچێ فرێشا چەنە ھۆر کەوتێنی پێسەو مەڵڵا عومەری مەھجووری، فەقی قادری ھەمەوەندِی و مێرزا مەحمووذی. چاگەیچە ڕوەو سلیمانی، ملمی خزمەتۆ مامۆسا زیوەری، کە بێژگەم ئینەیە فەرەتەروو شێعرەکاش بە زوانی کوردی سۆرانیەنی، بە زوانی ھەورامیچ شێعرێ فریش ھەنی. جە پارچە شێعریوەنە فرماوۆ:

نەو بەھار وەشە ن………..                    پە ڕێ عاشقان نەوبەھار وەشەن

وەشی دەروونەن، سەیران ڕەزمەن        عاڵەم دڵگوشا، ئاھەنگش عەزمەن

جە ھەوشاریچەنە شاعێرێ ھەورامی واچێ فرێما ھەنێ، پێسەو خەڵیفە ئەڵماسی گزەردەرەیی، مەڵڵا فەرەجی بۆرەکەیی، مێرزا مەحموودی باباجانی بۆرەکەیی.

جە دیواندەرە و حسەین ئاوایچەنە، دوێ شاعێری و عارفێ گەورێ گنا وەروو چەما. سەید شوکروڵلای قووچاخی و سەید عەبدۆڕەحیمی مەھجووری کۆردستانی.

چاگەیچەو گێڵمێوە پەی شاروو سنەی و دەوروو بەریش، ئا یاگە پاکێ کە زەمانیوی درێژ یاگی ئەدەبی و شێعرێ ھەورامیێ و دەسەڵاتو تایفەو ئەردەڵانیەکا بیەن، فرەتەروو دەسەڵاتداراو ئەردەڵانی ئەدیب و ئەدەب دۆسێ بیێنێ، بڕێوەیچشا بە ھەورامی شێعرێشا واتێنێ.

  سنە شاعێرێ ھەورامی واچێش یە کجا فرێ بێنێ. نمەتاومێ نامۆ گردیشا بەرمی، تەنیا ئیشارە کەرمێ بە چن نەفە راشا پێسەو ئایەتۆڵڵا مەردووخی، دۆکتور سەعیدخانی کوردستانی، غوڵام شاخان، مەڵلا لوتفوڵڵا، مەستوورە خانمەی ئە ردەڵانە.

یاگۆ ویشەنە سە رێوەیچ بدەیمێ بیجاری و گەڕووسی بلمێ خزمەتوو: نەجەف خانی باینروری و جەواد خانی گەڕوسی، ئیجا ملمێ سەرۆ باسی ئەسڵی ویما کە:   (ھە ورامان و بێ ئە وە جە ئی بە ئی لاو ئە ولای)   یەن.

خەڵکۆ ھەورامانی جە دریژایی تارێخیەنە جە گردۆ بەشەکاو ژیوایەنە (سیاسی، زانایی، و عیلمی، کۆمەڵگایی، دینی و باوەڕی، ئەدەبی، ھۆنەری و ویرتێژیەنە)، بە تایبەت کار و باری ماڵی، دەسکار و سناتە دەسیەکانە ڕانیشاندەرۆ ئی لاو ئەولاو وێش بیەن، وەختیۆ بە وردی تەماشەو ویەردەو ھەورامانی کەرمێ و گردۆ گۆشەکاش سەرنج مدەیمێ و قووڵێ بیمێرە، پەیما ڕۆشن بۆوە خەڵکۆ ھەورامانی چا وەختەو نیشتەجا بیەن، ویرو مەژگ و ئاوەزوو چەنی ژیوایش بیەن و زانانش چەنی کار و بارش بەرۆ ڕاوە، کەل و پەلوو ژیوایش بە دەساو ویش وەش کەرۆ تا ئەوەجەش نەگنۆ یاگانێوەتەری، نەدیان شۆنۆ دەسوو کەسیەرە پەی ڕاوە بەردەی کۆمەڵگایش، ھەر جە ویەردەی فرە دوورەنە و وەڵی ئامای ئیسلامی، بە پاڵپەشتی یۆترینی و راویژ و تەگبیر و ژیر و دانامەکا ئەنجۆمەن (شورا) کە مەرەشا پەنە واتێنە نیاینەشارە، واتەو مەرێ ئیسەیچ جە فرە یاگاو ھەورامانیەنە ھەن.

چی جە ھە ورامانەنە ئەوەجە بە یاگانێوەتەری کەم بیەن؟ ئی چێوێ کە ئیسە باسشا کەرمێ بەڵگەو نونگەو نەبیەی ئەوەجەیەنێ ئەو یاگانیۆەتەری.

١-      زەمین و ئاوی وکەش و کۆ

٢-      باخداری و ھیت و گاوو دەوڵەتداری

٣-      سنات و پێشە دەسیەکێ

٤-      نیشتەجا بیەی.

زەمین و ئاوی کەش و کۆ

ئەوەڵین چێوێوە کە ئەوەجەی کەم کەرۆوە زەمین و ئاوێ و کەش و یاگێ ژیوایەنە.

ئەر تەماشاو ھەورامانی کەرمێ و خاس سەرنج بدەیمێ، پەیما ڕۆشن بۆوە و مزانمێ خوذای گەورە چ دەسەڵاتێوەش دان بە ھەورامانی، زەمینی خاس و ئاوی فرێ، ھەوای وەش، گەرمیان و کویسان، کەل و پەلوو ھەرمانی و ژەن و پیای ژیر، ھەورامان بە گردۆ بەشەکاشەو پەڕا جە زەمین و زاری عالی، ھانە چەمێ گەورێ، ڕۆخانی فرێ، باسکەردەی سەرۆ گردیشارە کاتی فرە گێرۆ، ئانا چیگەنە نامۆ بڕێوە شا مارمێ و باسشا سەر کەرمی.

ڕۆخانەو سیروانی و سەرچەمێ ولەقەکێش

سیروان یۆ جە ڕۆخانە فرە گەورە کاو ئیرانین و بەشی فرەش ئینا ئیرانەنە و بڕێوەیچش ئینا جە ھەریموو کوردستانو عیراقیەنە. ڕەنگا پەنجەمین ڕۆخانەی گەورەو ئێرانی بۆ، سەرچەمێش ئینای جە کرماشان و کوردستان و ئەسەد ئاباد و ھەمەدانەنە.

ئی ڕۆخانە جە ساڵەنە پاو وەرزی ئاویش زیادو کەم کەرۆ، جە وەھارەنە کە وەختو وارانی و تەقای ھانەچەماو ئەوە تاویای وەروێن میاوۆ٢٥٠٠ مترێ یەرەگۆشێ جە سانیەنە، جە پاێیزەنە کە ئاوەو ھانە چە ما کەمە بۆوە مەیرە سەرۆ ٨ متری یەرە گۆشی جە سانیەنە، درێژی ئی ڕۆخانەیە جە ئیڕانەنە ٢٧٠ کیلوو مترێن. سیروان جە کە شە کاو ئە سد ئابادی، سونقور، حسەین ئاوا سنەی، کەڵاتەرزان، سە رشیوۆ مەریوانی و زریبارەنە سەرچەمە گێرۆ، بەشەکێش جە ھەریاگێوە نامێوەشا ھەنە، پێسەو ڕۆخانەو قشلاخی، گاوەرۆی، چەموو زرێباری و مەریوانی، ڕۆخانەو ڕەزاوێ و کەڵاتەرزانی، ڕۆخانە و زمکانی، گردەڵان، پاوەرۆ ڕۆخانە و لیچەی، رۆخانە و زمکانی و چن ڕوخانێ گەورێ و گولالێ تەری، گرد باوە یۆ، بە نامێ ڕوخانەو سیروانی جە مەرزو شارسانۆ پاوەیەنە مجێورە دلی پەنگاوەو دەربەنیخانی جە نزیکۆ شارۆ ھەلەبجەیەنە، ڕوخانەکی دەشتەو شارەزووری تێکەڵیش باو مجێورە دلێ خە لیج فارسی.

زەمین و ھانەچەمێ

بە شیۆە فرە جە خاکو ھەورامانی پە کشت و کاڵی مشیۆ، چە نی ئینەیە کە شی بەرزێ و گیواو دارێ فرێش ھەنێ، پێسەو شاھۆی، کۆساڵانی، تەختی میرگەواری، عەوڵانی پاڵۆ ئی کەشە بەرزانە دەشتێ گەورێ و وردیێ فرێش ھەنێ پێسەو دەشتەو مایدەشتێ، روانسەری، مەنتەقەو ژاوەرۆی تابلۆوە نزیکۆ سنەی و کامیارانی و دەشتەو سەوڵاوای و شامیانی و شوێشەی پالدامنو  کەشەبەرزەکایچەنە زەمینێ نیمە دەشتی و نیمە قەدپاڵی ھەنی کە پەی ھیت و گاوی و باخداری گونجیاینێ.

بێژگەم زەمینی و خاکی ھانەچەمێ گەورێ و گولالێ فرێ جە ھەورامانەنە ھەنێ، کە پەی ئاو دارای باخ و زەمینە وەراوەکا کەڵکشا چەنە گێرا، جە کەم یاگێنە پی جۆرە ئاوی و خاک یۆ گێراوە ئەربەی یاگێوەنە ئاوی نەبۆ کارێز مداوەنەو ئاوی بەر ماراو کەراش وەراو پاچوو ئی ئاوو خاکیەنە، ویری تێژو ئاوەزو ھەرمانبەردەی، کەردەنش کاریۆ جە گردیا گیۆەنە دەسکەوتۆ زەمینی فرەبۆ.

ھانەچەمێ گەورێ و نامدارێ ھەورامانی فرێنێ، چێگەنە نامێ چن چەمێوەشا مارمێ:

ھانە چەمەکێ پاڵنگانی. ٢- چەمەو دێوەزناوی. ٣- چەمەو کلووری. ٤- چەمەو بڵی. ٥- سرچەمەو داریانی. ٦- چەمەو کەیمنەی. ٧- ھانە کوانوو تشەی . ٨- سەراو ھەۆڵی. ٩- چەمەو شارای. ١٠- چەمەو گارای. ١١- ھانە قوڵانی. ١٢- ھانەو قوری قەڵای ( دەرە مەڕان). ١٣- چەمەو کاواتی. ١٤- سەراوو ڕوانسەری و چننەھا، ھانەچەمێتەری.

باخداری و ھیت و گاو تەڕەکاڵ

جە ھەریاگێوەنە، جە پاو کەشەکاو ھەورامانیەنەو جە دەشتەکاشەنە ھانەچەمێوە و جوێوە ئاوی بۆ و یا بە کارێز ئاویشا ئاوردێ بۆسەرو زەمینیچ بیەبۆ باخێشا نیاینێرە، ئەگەر زەمینیچ لاپاڵ بیەبۆ بە وشکە کەڵەکێ تەڵان تەڵانشا کەردەن،  (ڕزن ڕزن نەمامێشا نیاینێ ) دوە چین یا یەرە چین نەمامێشا چەقناینێ، پاو فرەیی و یا کەمی زەمینی و یا ئاوی و پاو دەسەڵاتی ئی باخێ گەورە و گولالەشا ھەن، باخ ئەرەنیای چێوێوەن و وەی کەردەیش چێوێوەتەر، قەدیمیا واتەنشا باخ پێسەو ئەولادی، بەھانە گیرا، وەیکەردەی عالش گەرەکا، باخ تا خاس وەیش نەکەری وەیت نمەکەرۆ، کاڵای سەرۆ وادەی پاکی کەردەی بە وەخت ، سەورۆ کەردەی، سەر وەختی، ئاو دارای بە یاگی وەختیۆ ئینێ کەوتێ یۆرە ئاوەختە باخ بەری فرە گێرۆ.

ھەر جە قەدیمەو دلێ باخەکاو ھەورامانیەنە ئی درەختێ نریاینی ئاوو ھەواو خاکیچش چەنیشا سازیان: وەزی، ھەنجیری، ھەنار حەوت جورێ ھەنگووری ئاویەو دەیمیە، ساوی، تفی، وامی، ھەشتالوە، ھەڵووچێ، ھەمرۆ چی دمایچە و چن جورێ دەرەختێ بەریێ بیێنێ باو، پیسە، پرتەقاڵی، لێموشیرینی، لیمۆ تشی، کیوی، زەیتوون، نارنگی، پستە، فستقی و …

بەرو ئی باخا ئانەشە نا پەنەواز بیەبۆ ھۆرگیریان و جە وەختۆ وێشەنە واردەنشا، ئانەیچشە نا پەنەواز نەبیە بۆ بریان و ورەشیان، ماچا ئەوسا کە پی لاو پە ولارە مێوە نەبیەن، خەڵک ئاماینێ پەی ھەورامانی، خەلەو یەوی و نوەی و چێوانیۆەتەرێشا ئاوردێنێ ھەورامان و واڕانێشاوە بە میوە.

ڕۆزگار ویەردەن و وەزعە واڕیاینە، ئیتەر ئی کەڕەتە ھەورامی بە بارۆ ھەسەرێ و ئۆڵاخی، ھەنار و ھەنگوری و وەزیش بەردێنێ پەی شارەزووری، مایدە شتێ و مەریوانی و لەیلاخی، واڕاینێشەو بە قووت و دانەوێڵە، بڕیوەیچشا بەردینیشا پەی شارانیۆە، پێسەو سنەی، سلێمانی، کرماشان و … دانێشا بە زەڕ.

بڕیۆە چی مێوا ھەر بە مێوەیی واردێنێشا، بە ڵام بڕێوەشا چێوانیۆەتەرێشا چەنە وەشێ کەردێنێ ، جە ھەناری ڕۆبنار، ھەناردانی، جە ھەنجیری، ھەنجیرە وشکێ، لەپۆرتە، جە تفا، قاووت، دۆشاو، تێکەڵ چەنی مەژگەی و وەنا کوتە، جەھەنگورێ، دۆشاوۆ ھەنگورێ، ھەچ کوچی. کشمیشی و جە گەڵایش یەپراخی، جە مەژگەی گیتە مەژگی، نەرمە فیسی و …

بێژگەم جە درەختی باخی جە درەختاو کەشی، واردەمەنی و چێوا نێتەریشا وەشێ کەردێنێ، پێسەو جە وەنێ وێژەن، و ەنە تەقی وەنەمشکی، جە گەڵایش دەرمانۆ وەربەردەی و مارانگازی، جە چویش چوون پتەو بیەن، پەلە موورە و پەڕی ئاساوی ئاوی وەشێ کریاینێ، جە ھەمرو کەشی ھەمرۆی، ھەمرۆ دانێ، جە چویش تەختە و کلاش کەردە ی، گیجەنۆ بەرەی، جە کەکەوێ، چەمچێ، شانە و لەتەرێ، دە سەڵقوتێ، دەسەتێخێ.

جە ئەرخەوانی، سەوە، چنگچە، دەسە دارێ، نانەشانە، چنگچەو ماساو گرتەی، جە نەرەی بەلوو، قلووچە، شەوەکە، وە ختۆ گرانیەنە جە بە لووی جۆرە نانیۆە (پوە) جە گەونی کەتیرە.

جە چۆ درەختی پەی، بەرەی، دەربازەی، دیمەک، مەرۆڵە، داری و … یاوەریشا گرتەن.

ھیت و گاو تەڕەکاڵ جە ھەورامانەنە

جە پاچو باخداریەنە ھیت و گاو ھەرجە قەدیمەو باو بیەن جە فرەتەرۆ دەگایەکاو ھەورامانیەنە بێژگەم چن دەگای کە زەمینوو کاڵایشا نیا گەنمە (خە لە)، یەوێ، نوەی، میژوێ، سیفەزەەمینێ، پیازی، ماش، باقلە، بیبار، تەماتێ، باینجانە سیاوێ، تەماکۆ، خیاری، کوولەکێ چن جورێ کریاینێ و ئیسەیچ جە ویەردەی خاستەر درێژەش ھەن.

پەی ماڵیاتەکەیچشا گرد جۆرێ ئاڵفشا کەنەن، پیسەو لوی، سیاولوی، کەو لۆی، چەقەلۆی، کەمای، کنگەردرەی، سابنێ، دڕەی تووسی، شەوەر، یۆنجێ گزرە و …

سەنعەتی دەسیێ جە ھەورامانەنە

یۆ جە فرە قەدیمیتەرین ھەرماناو خەڵکو ھەورامانی وەڵی باخداری و دەوڵەتداریەنە سەناتی دەسی بیەن، گردوو کەلو پەلو پەنەوازو ژیوای بە دەسوو وێشا وەش کریان و پەی ھیچێوە ئەوەجەشا نەکەوتەن بە ئی لاو ئەولای. ئەر گەرەکمابۆ گردۆ سەناتە دەسیەکاو ھەورامانی نامێ بەرمێ باسەکە فرە درێژە کێشو، ئانا بڕێوەشا نامێ بەرمێ، پێسەو ئاسنگەری. چۆتاشی، جوڵایی، خیاتی، کڵاشکەردەی و کڵاش چنیەی، ھەلاجی، مسگەری، ئاساو وە شکەردەی، تەوە نتاشی و…

ئاسنگەر بە دەموو دەسگایوە کە ئادیچ فرەش وێش وەشش کەرۆ پێسەو پادەمی، گیرەی، مەنگەنەی، چەکوشی، مەقاژی و کورێ، ئی چێوا وەشێ کەرۆ، چاخوە، خنجەرە، مەقاش، ساج، ناڵ و پسمار، تەوەر، تەوەرداس، دارێ، گوچوەنی، تەبەنێ، بیچە، زەنگەن، تەوەرزین، پاچ، نۆیڵ، مەسێ، بەرەو دەلاقە، سێخێ، بڵۆسکەو ئاساوی و فرە چێوا تەری، ئی کەلو پەلێ کە ھۆرما دای بێژگەم پەی ھەورامانی پەی یاگانێوەتەریچ، بریاینێ پێسەو مەریوانی، شارەزووری و مایدەشتێ، تەنانەت لەیلاخیچ پەی ھەرمانەو وێش مەجبوور بیەن بەی پەی ھەورامانی، چی بارەو ھەرچێوێوەش گەرەک بیەن بسانۆو بەرووە پەی وەلاتۆ وێش.

چۆتاشی جە ھەورامانەنە

ھەر پێسەو ئاسنگەری کەلو پەلوو چۆتاشییچ ھەر بە دەسوو ئۆسایاو ھەورامانی وەش کریان، پێسەو چەکوشی، مشاریی و دەسە مشارو شەقڵەمشاری، ترەشتە، مەتێ، ڕەننە، وشترە، گیرە و پسماری، چێوانێوە کە چۆتاش وەشێشا کەرۆ ئینێنێ، بەرەو دەلاقە، دیمەکێ، بێشکی، دەسەو تەوەری و زەنگەنی و بێڵی، سنۆق (یە خدان)، ھەزار پێشە، قەرەوێڵە؛ میز و سەندەڵی، چوار پایە، پنێ، تەختێ، ئی چێوێ فرەتەرشا جە درەختۆ، وەزی، تفی، بناوچ، کەکەوی، سپی چنار، ھەمرۆ و تایلێ وەشێ کریاێنێ و کەمتەر جە چناری و ویکۆڵی کەڵکشا گرتەن.

بەنایی و یانەوە کەردەی

بۆنەو ئانەیەو کە خەڵکو ھەورامانی نیشتەجا بیەن و ھیچ دەورێوەنە کۆچەر نەبیەن، ھەمیەتی فرەدریان بە یانەی و یاگۆ ژیوای، ھەرپی بۆنەو، یانەو کەردەی بەشێو بنەڕەتی بیەن جە ژیوای خەڵکۆ ھەورامانیەنە، ھەر پاسە تەقالاشا داینە سیپاڵیشا بە دەساو وێشا وەشێ کەرا، یانەو بەرەیچشا بە دەسوو وێشا وەش کەردەن، نمەژنەوی جە یاگێوەتەرەو ئوسا دیوار یا چۆتاش ئامابۆ پەی ھەورامانی، بەڵام بە پێچەوانەشەو، ھەمیشە، وێشا ھەرمانەو یانەو کەردەی و پرد وەشکەردەیشا بەردینە ڕاوە.

ھەورامان، ئۆسای گەورێ و سەرە بەرشێی فرێش چەنە ھۆرکەوتێنێ، ئیسەیچ ئۆسای ھەورامانی پێسەو مێعماری و مۆھەندیسی جە گرد یاگێوەنە یاگە دەسشا دیارا، یانەو کەردەی و پرد بەستەی پەی  ھەورامانیا  ھەرمانێوە فرە قورسە نەبیێنە، ئەر سەرنجوو یانە قەدیمیەکاو پردەکا سەروو سیروانی بدەیمێ پەنەما ماچا : کە ئۆسا جە ھەورامانەنە چێشش کەردەن ئا پردێ جە ھەورامانەنە وەشێ کریاینێ فرێ بێینێ، پێسەو پردەو ھەجیجی، پردەو مەڵڵای، رواری، سلێنێ، پاڵنگانی، دێوەزناوی، دەڵەمەرزی، پردەو شێخ مۆحەمەد ئازیزی (پردەۆچۆی) بێژگەم پردا وەنەنەیچ جە دەرختۆ مێوێ وەشە کریاینە، پێسەو وەنەنەۆ ھەجیجی، دوالاننی و …

پەی یانەو کەردەی و پرد بەسەی جە: دیمەکی، داری، مرووچەی تەوەنی و ھەڕێ یاوەریشا گرتەن، دلێ یانەیچ ھەر بە ھەڕە و ھەڕەی سمەرکریای پەی ماڵە و دیواری و ناوای و ساف کەردە دلێ یانەی کەلش چەنە گیریان. ئی ھەرمانێ فرێشا پیایاو برێوەیچشا ژەنا کەردێنێ.

«کلاش کەردەی وکڵاش چنیەی، پاڵاوەش کەردەی و چۆخەو ڕانک»

ھەورامان وەڵاتیۆە سەخت وکۆسارا، ھەرجە وەختێوەنە خەڵکو ئێ مەحاڵیە نیشتەجای بێێنێ، پەی ژیوایشا ئەوەجەشا کەوتەن بە کەلوو پەلی و ھەولۆو تەقەلاشا پەی دان، پەنە گەرەک بیەشا وەچێ گرد چێویەنە، سیپاڵێ و پاپۆشێ بیێنێ تا بتاوا جە سەرداو گەرمانە بژیواو ڕەوڕەوەو ژیوایشا بەرا ڕاوە.

چێوانێوە کە فرە پەنەوازێ بێینێ، ئینێنێ: سیپاڵێ ژەن و پیای گرد جۆرێوە ش، کڵاشێ، پاڵای، جاجم، مەوجە، مازڵوخ، قاڵیە، نمەذ، فەرەنجی، گڵیمە؛ جواڵ، ھۆڕ، گەورەوێ، پووزەوانێ، پەسەک، ھەڵاوە، مێزەرە، وەرێسە، گرد جۆرێوەش و …

کڵاش گرد وەختێوە جە دەشت و سارا و کەش و کۆنە چەنی کەسایەتی ھەورامی ھامڕا بیەن و ھەن، جۆرێ وەشکریان ھەرچی پلەو گەرمای فرەتەر بلۆ سەرەو پا دلێشەنە ھارەق و بوە نمەکەرۆ، ، تای چەپ و راسش پەی نیا، شێوازۆ کڵاشۆ زووی چەنی ئیسەیە جیاوازی فرەش بیەن. فاڕو گۆڕ ئامان ملشەرە.

کڵاش بۆ دوێ بەشێوە، چیرە کڵاش و سەرە کڵاش، ئۆساو چیرە کڵاشی، کڵاشکەروو، ئۆساو سەریچ کڵاش چنا، کڵاش کەردەی تایبەتۆ پیایان، ژەنی کڵاش کەرێ تاق و تراق پەیدای با. بەڵام کڵاش چنیەی فرەتەر ھەرمانەو ژەنانە، پەساو چیرە کڵاشی، پەڕۆی نەیینێ، پۆسوو گاوی، (چە ک و دواڵ)، بەن و کەتیرەو ئێنۆ سەرە کڵاشیچ نەیەنە.

ئەوسا: کڵاش فرەتەر جە یەرێ دەگای ھەورامانیەنە، ھەجیج، نۆتشە و تەۆێڵینە کریان، بەڵام ئیسە جە فرەتەرۆ دەگایەکاو ھەورامانی بە تایبەت دەگاو دەلی و شارەکاو، پاوەی، مەریوانی، جوانڕۆی، روانسەری، کامیارانی و سنەیەنە دەسگای کڵاش کەردە ی فرێنێ.

داخۆم پەی ئەوەڵ کەڕەتی، کڵاش کەردەی چکۆ ئامابۆنە، یا کێ ئاوردەبۆنە،.

پە رسام ئۆسایوە قەدیمی نۆتشەی کە نزیکەو حەفتا ساڵێ کڵاشکەر بیەن

و ئیسە ٩٥ ساڵێشا فەرماواش تا ئا یاگێ ئەمن بزانوو ئەوەڵ کەڕەت جە ھەجیجەنە دەسش پەنە کریان و چادمای نۆتشە و تەوێڵێچەنە.

ئی ھەرمانی مانیایش فرەن، بەڵام دەس کەوتیچش فرە خاسا.

چی زەمانەنە، نە تەنیا ھەورامان، بەڵکەم فرە یاگێ کوردەواری خەیرەش چەنە ھۆرگێرا. جە ئیران و عێراق و ھەندەرانیچەنە کڵاش ورەشیۆ.

شاعێری فرێ شێعرێشا واتێنێ کڵاش کەردەی و کڵاش چنیەیەرە، پێسەو مامۆسا قانێعی، کاکە باقی شەفیعی، مامۆسا ئوسمان ھەجیجی، کاکە ئە بووبەکر ھەجیجی، کاکە عێزەتی ئەزکاتی زۆمی و …

چۆخەو ڕانک و سیپاڵی ژەن و پیای

ھەرجە زەمانی قەدیمەو، جە ھەورامانەنە سیپاچێ ژەن و پیای بە دە سۆ ژەن و پیای ھەورامی وەشێ کریاینێ، پەی ئی ھەرمانێ ویری تێژ کەوتەن ھەرمانە، ھەر بەشێوەش ئەسپاریان بە ئۆساکارۆ تایبەتوو وێش چێوانێوە کە پەی سیپاآ کۆمەکشان چەنە گیریان فرێنێ و سیپاچەکیچ ھەر فرێنێ، بەآم نامێشا بەرمێ و سەروو چۆخە وڕانکیەرە ملمێ و باسش کەرمی، سیپاچێ ھەورامانی، جە مەرەزی، پەژمی، بەرگنی، لۆکەی وەشێ کریاینێ و ئینیچەنی، چۆخەو ڕانک، گجی و پاوەرێ، گەوروێ، پووزوانێ، کڵاوە، کلیتێ، فەرەجی، پەسەک، فێسە، شاڵ، مێزەرە، خاولە، و …

چۆخە و ڕانک

ئەوسا گردوو پیایا و جواناو ھەورامی زوانی تەنیا چۆخەو ڕانک کەرێنێنە، ئیتر پارچێوەتەر جە یاگانێوەتەرەو نارێنێ، ئەر ئامایایچ فرە کەم بێ، پیا دەسەڵاتدارەکی پیسەو، بە گی و دەسڵاتداری و شێخی تاوێنێ ئی جۆرە پارچا پساناو کەرانە، پێسەو فەتاح پاشایی، گرژاڵی و بڕیوە پارچێ کە جە ئیرانەو ئەینێ، پەی ژەنایچ چن جۆرێ پێسەو گازەرانی، حەبەرو… سیپاڵێ ژەنایچ ھەر دەسکارۆ ھەورامانی بینێ. پێسەو ھەلاوەی، ھەڵەجە و …

بەڵام ئیسە کووتاڵی جۆراوجۆر فرەبیەن، تەکەش ھۆر چنیێنە ئەو چۆخە وڕانکی، ژەنی ئیتر لەتەرێ نمەڕێسا، مەرەزکەم بیەنەو، ھەورامان یاگۆ بزە مەرەزابی، ھەردەگایوە گەلیوی جیاکار بزە مەرەزێش بێنێ، بەڵام ئیسە گردۆ ھەورامانی وشکنە چن سەرێ بزە مەرەزێش نیەنێ چەنە.

ھە رچێوێوەیچ کەم بۆوە، قیمەتش ملۆ سەرەو، ئیتر ئەسای چۆخە ڕانکی کارۆ گرد کەسی نیا.

پەساو چۆخەو ڕانکی مەرە زا، پی جۆرە وەش کریۆ، جە وەھارەنە بزێ مەرەزی بڕیاوە، ژەنی بە دەس یا بە شیە، شیش کەراوەو کەراش دەس پیچک و بە لەتەرێ مڕێساش، ھەر چۆخەو ڕانکێوە ٥/١ کیلۆ مەرەز بەرۆ، شۆنەو ڕێسەیەرە منریۆوەو بەراش پەی لاو جۆڵای، جۆڵا کەرۆش و گرینۆشو و کۆتش مدۆ، چادمای بەراش لاو خیاتی و ئادیچ ورازۆش.

دەگا و ھەجیجی جە ھەورامانەنە

خەڵکو ھەورامانی بە گردۆ بەشەکاشەو جە ئێران وعێراقەنە، پەی ھیچی نەمەنێنێرە ھرچێوێوەشا گەرەک بیەبۆ وەششا کەردەن، جە زانائی و عیلمەنە ھیچ کەم و کەسریێوەشا نەبیەن، جە دەگاکاشەنە پاڵۆ ھەر مزگیێوەنە حوجریۆە یا قوتابخانیۆە بیەن، زانای و مەڵڵایش یەکجار فرێ بێینێ، دەسەڵاتدارێ ئەردەڵانی و بابانی جە سنەو سلێمانیەنە مامۆسایشا چڕێینێ پەی لاو وێشا تا ئادابۆ دینی نیشانەو خەڵکی بدا و حوجرەکا و قوتابخانەکا ڕازناوە، دلێ مەنتەقەو ھەورامانیچەنە دەگاو ھەجیجی گرد وەخت دیارە بیێنە، جە ھەر بابەتێوەو ئوسای گەورێش چەنە ھۆر کەوتێنێ، پێسەو مامۆسایا، کڵاشکەرا جۆڵایا، ئاسنگەرێ، بەنای، چۆتاشێ و … .

جە عیلمیچەنە مامۆسای گەورێ فرێش چەنە ھۆر کەوتێنێ و لواینێ پەی یاگانیۆە تەری تا زانائی بیاونا بە خەڵکی.

جە ھەجێجەنە زانای گەورێ تایبەتێ ھۆر کەوتێنی کە بێژگەم عیلمی و زانایی تاوانشا ھەرچا دەگاینە بڕێ چێوێ تایبەتیێ وەشی کەرا، پەی نموونەی خودا چەنەش وەش بۆ، مامۆسا مەڵا جەسیمی ھەجیجی کە جە عیلموو ڕیازی و ھەسارە ئەژناسایەنە دەسێوە بەرزش بیەن، ڕۆ ئەژمارش ئەپی جۆرە بە ھەجیجیا نیشانە دان، سەرۆ کە شەکاوە جە وەرھۆر ئامای و وەرنیشتەیەنە نیشانێ تایبەتیێش نیاینێرە، پاڵۆ ھەر کامیشانە ڕوجیار بەرئامایا یا نیشتایا ھەجیجیێ زانێنی، ئاڕۆە چ ڕۆیواو ئینا جە چ مانگێوەنە.

یا گێڵان جە مەڕەکاو دەوروو بەروو ھەجیجیەنە جۆرە خاکێوەش ئاوردەن و گرینانش و نۆقرەش چەنە گرتەن، چی نۆقرەیە بە قاڵبی دەس وەشکەروو وێش جۆرێوە قرانە چەرمێش وەشی کەردێنی کە پەنەشا واچێنێ قرانە خڕی مەڵڵا جەسیمی.

یا مێرزا سەعدۆڵای خەدیری ھەجیجی، جە دوانزە ساڵەیەنە سەعاتەی ڕوجیاریە و مەرەکەب و جە بیس و پەنج ساڵیەنە سەعاتەی ئاویەش وەشە کەردێنە، بێژگەم ئینیشایچە دەسگایوەش وەشە کەردێ بێ، پا دەزگای جە برنجەی زەنگیالی وەشێ کەری و پەنەشا زەنگیانە تەڵاینێ واچێنێ، چا زەنگیالا پەنجەرە یا پرچکی وەرو فێسەو ژەنا پێکنێنۆە.

ھەجیجیێ لاو گرد کەسیەو قەدرشا بیەن بە تایبەت شاعێرە گەورەکێ و شێعریچشا پۆرە چنیێنێ.

مامۆسا قانێع فەرماوۆ:

بۆ بەرھەمی وەڵات و لە بۆدەفعی لازمات

ھیوام بە عیلی ھەجیجە خەریک بێت و نەسرەوێ

مامۆسا موفتی پنجوینی فەرماوۆ :

بە جاری نێرومێ ڕێک تێ ئەکۆشن

 لە ئیش و سەنعەتا پڕ فکر و ھۆشن.

کاک باقی شەفیعی فەرماوۆ:

ھەزار ئافە رین پەرێ ئەو سەنعەت

پەرێ ئۆستادان کۆگای مەعرێفەت

خوسووسەن ھەجیج، نۆتشەی نازار

پەڕەن جە ئۆسای، بەرز و ھیمەتدار

مامۆ ئۆسمان ڕەحیمی، ھەجیجی فەرماوۆ:

ھەرکەس سەناتێۆ پەی وێش بزانۆ

سە ربەرزی ژیوۆ، محتاج نمەمانۆ

جە ئاخرەو خزمەتتانە عەرز کەروو، ھەورامان جە ھیچ دەورێوەنە پەی ھیچی نەمەنەنەرە، جە گرد بابەتێوە دەسرەنجش فرە بیەن، ئەوەجەش ئەو کەسی نەکەوتەن، بەڵام ئی لاو ئەولاکێش ئەوەجەشا پەنە بیەن، بەڵام داخەم مەشۆ چی ڕۆوەنە و چی دەورەنە کار کەردەی سەرۆ نێعمەتە جۆر بە جۆرەکاو ھەورامانیەو فرە کەم بیەنەو، جوانی ھەورامانی پەنەش وەشەن بلۆ دلێ شارەکاو ئێرانیەنە، جە غریبیەنە زەحمت کێشۆ، دوورە وڵاتی بۆ تووششوە، تا تیکێوە نانە پەی وێش و زارۆڵەکاش پەیداکەرۆ، بەڵام حازر نیا جە وەڵاتەکەو وێشەنە باخداری، ھیت و گاو، حەیوانداری کە مەحاڵەکەو وێشەنە وەشتەر پەیش ملۆ وەرە کەروش، چونکەتەی ئارۆ بەرھەمێ خۆماڵی و ئۆرگانیکێ برەوشا فرەتەرەن و خاستەر ورەشیا، ئاواتەم ئانێنە ڕویوە بەی وەرەو ھەر پێسەو کلاشکەردەی و چنیەی ورەتەی، ماباقی ھەرمانەکێ وەڵاتەکەیما ژووژیاوە و جوانەکێما بلا شۆنەشارە، ئیتر گردیتا بە خودای گەورەی مسپاروو لاو شمە وەش.

 

سەرچەمێ ئی تاقیقیە

١-      ھەورامان باشتر بناسین- مۆحەمەد ڕەشید ئەمینی

٢-      جغرافیای اورامان- محمد غریب معازی نژاد، کیھان ئە حمە دی

٣-      تاریخ سلاطین ھۆرامان- مەڵڵا ئەحمەد نەزیری

٤-      تاریخ ھەورامان – مۆزفەرخان بەھمەن سۆڵتانی

٥-      مێژووی ھەورامان – دوکتۆر محەمەد ئەمین ھەورامی

٦-      دیوان مامۆسا قانێع

٧-      دیوان مامۆسا مفتی پنجوینی

٨-      دەسخەتێ نویسەری

 

پاوە – مۆمن نوری ١٨/١٢/١٣٩٥

ئی بابەتە کوٙنفرانسو هەورامان ئەشناسی جەهەڵەبجە پەخش کریان ڕوٙ 20/4/2017

ماموٙسا موٙمن نوری بنویسو پەیجورکارو هەورامانی
 hewraman
Load More In ویر

داواچیٛو بنویسە

پۆستی ئەلکترۆنیکەت بڵاو ناکرێتەوە . خانە پێویستەکان دەستنیشانکراون بە *

بابەتو دماتەری

چ ڤیتامینێوە پەنەوازەن ژەنی شوٙتدەرە بوەروٙش؟

 چ ڤیتامینێوە پەنەوازەن ژەنی شوٙتدەرە بوەروٙش؟ جە ماوەو لەمپەڕینە  ژەنی هەر ئینا هوٙشو ئان…