یانە زوان یاساو زوانی جە عیراق و کوردسانەنە

یاساو زوانی جە عیراق و کوردسانەنە

119

                         یاساو زوانی جە عیراق و کوردسانەنە

بە بوٙنەو ڕوٙ جەهانی زوانی ئەڎایی  21/2/2017 ،ئێمەی هەورامی  چی ڕوٙنە  داوکارینمیٛ بە پاو ئا یاسایا  هەکە جەعیراقی فیدراڵەنە و هەریٛمو کوردسانینە بەرشییٛنیٛ،  ددان نریوٙ زوانی هەورامیرە پیٛسە زوانێ  ناوچەیی جە کوردەسانەنە، هەڵبەت بە پاو دەسورو عیراقی پالو زوانی عەرەبینە  زوانی کوردیچ (سوٙرانی) بیەن بەزوانێ فەرمی، وەلێ سەرنجە مدەیمی و داخەما مەشوٙ هەتا ئیسا  یەک پەرلەمانتارما نەدی جە پەرلەمانو عیراقینە  بە کوردی قسیٛ کەروٙ،بەپاو یاساکیٛ مەشوٙ زوانی کوردی جە عیراقەنە بەکار بێ هامشان و زوانی عەرەبی جە گرد ویەرەکانە (بوارەکانە )،هەتا ئیسا یەک بەڵگەنامە و پەرلەمان و عیراقی بەزوانی کودی نەنویسیان، ئینە یانی وێما پاشیٛلو دەسورەکەیما کەرد  ،بەلام بە عەکسوٙ جە پەرلەمانو کوردەسانیە هەرچی یاسێ بەرمشا بەزوانی عەرەبین و دماتەر کەراش بەسوٙرانی، ئیٛدیچ هەم پاشیٛل و دەسورو یاساوزوانین، مەشوٙ پەرلەمانو کوردەسانی بە زوانی کوردی سوٙرانی یاسا بەرکەروٙ  و بوٙنە بە مەرجەعی ئەسڵی ،ئینجا فاڕیوٙ سەرو زوانەکا تەری،”بەپاو یاساو زوانی کە جەپەرلەمان وکوردسانی بەرشییٛنە” .

یاساو زوانی جە پەرلەمان وعیراقی فیدراڵینە

یاساو زوان و عیراقی فیدرڵی پی جوٙرە ئەشناسای (تەعریف) کەروٙ پەی “زوانی ڕەسمی” و” زوانی رەسمی ناوچەیی “.

زوانی رەسمی عیراقی عەرەبی وکوردین ، گرد کاروبارو دەولەتی پی دووە زوانەیە بریوٙ ڕاوە، گفتوگوٙ، نویستەی سەرو زەڕی،پول، بەڵگەنامەکی،کارو بار و بەری و دلێ وەلاتی..هتد .

وەلێ زوانی ڕەسمی ناوچەیی “محەلی”  تەنیا  چا ناوچانە “یەکەی ئیداریانە ” بەکار مێ هەکە فرەو دانیشتوانی قسیش پەنە کەرا.

 ئەگەر سەرنجەو یاساکی دەیمی  ، جە پەرلەمانو عیراقینە ڕوٙ 8/1/2014 بەرشییٛنە و چی یاسانە  زوانی کوردی عەرەبی بە زوانی رەسمی دەولەتی نریێنێرە.

مادەو حەوتینە  ماچوٙ ” کریوٙ مەدرسە بە زوانی عەرەبی، کوردی،تورکمانی،ئاسوری،ئەرمەنی، مەندائی” کریوٙوە بە پاو ئەوەجە و پەرووەردەی،جە گردو عیراقینە بە کوردسانیچەو.

مادەو نوٙی ماچوٙ( زوانی تورکمانی و سریانی زوانی ڕەسمی “محەلی ”  کارگێڕین چا ناوچانە کە ڕیژەو دانیشتوانیشا فرەتەرینا .

مادەو  دەی ماچوٙ” هەرێم یان پارێزگا دەسەڵاتش هەن هەر زوانێ تەری ناوچەیی کەروٙ بە زوانی ڕەسمی ناوچەکەی ،دماو ئانەی زاناش هەکە فرەتەرین دانیشتوان قسیش پەنە کەرا”  بەڕاپەرسی یان هەربەڵگێوە وەرو دەسینە بوٙ.

مادەو یانزەو یاساو زوانەکا ماچوٙ ” لیژنێوە  باڵا جە شارەزایا زوانەکا نریوٙرە پەی جابەجا کەردەی ،سەر بە ئەنجومەن و وەزیرانی بوٙنە” چەنی نمایندە  پەرلەمانو عیراقی و هەریمو کوردسانی  و سریانی وتورکمانی و مەندائی،،هەرپاسە لیژنەکە دەسەڵاتش دریان پەنە  نمایندەو زوانەکا تەریچ  زیاد کەروٙ .

مادەو چواردەی ماچوٙ” هەر هام وەڵاتیێ عیراقی ،ئەجنەبی، ماف وێشا  زاڕوٙلەکاش بەزوانی ئەدایی فێرکەروٙ “

مادەو پانزەی ماچوٙ “هەر پێکهاتێ عیراقی راش پەنە دریوٙ پەی دروسس کەردەی ، کوٙلیژی ،پەیمانگای،ناوەندی ڕوٙشنویری،کوٙمەڵگای زانستی، پەی خزمەت و گەشەو زوانەکەیش و کەلتورەکەیش جە گرد بوارەکانە.

کوٙڕو زانیاری عیراقی و ئەکادیمیا ی کوردی مەرجعیٛ رەسمینێ پەی پەرسو جواب و نیارەی زاراوەکا، چی یاسێنە باس جە غرامەیچ کریان هەرکەسێ مخالەفە کەروٙ، ئی یاسێ سەرو مادەو چوار دەستورو عیراقی مجیێنەرە،چون عیراقی فدراڵ چننەها زوانی جیاوازی و پێکهاتی جیاوازیش هەنیٛ، پێوستش بە پتەو کەردەی گیانو برایەتی هەن .

ئامانج جە بەرکەردەو ئی یاسێ

  1. زامن کەردەی دەستورو عیٛراقی و چەسپنایش و چالاک کەردەی زوانە فەرمیەکا دەوڵەت و عیراقی فیدراڵی.
  2. وەڵاکەردیوٙ هوٙشیاری زوانی بەینو گرد پێکاهاتەکا عیٛراقینە، هەتا ئاشتیو تەبایی و ئینسان دوٙسی و نیشتمان پەروەری  قوڵ بوٙوە دلیٛشانە.
  3. چەسپنای ڕوٙح وشانازی کەردەی بە زوانی ئەدایی
  4. دڵنیا بیەی پانەی کە زوانی کوردی و عەرەبی بە یەکسانی بەکار مەیا جە وەلاتەنە(ئای کە پاسە نیا )
  5. پاڵپشت کەردەی هەردوی زوانە رەسمیەکا “عەرەبی و کوردی” زوانەکاتەریچ ، سریانی وئەرمەنی تورکمانی و مەندائی

ویەردە (مێژوو) زوانی کوردی جە یاساکا دەولەتو عیراقینە:

یەکەمجار دەسورو عیراقی(قانونی بنەڕەتی)  نریارە ساڵەو 1925 ،هیچ یاگێنە  باسو زوانی کوردیش نەکەردەن، هەتا ساڵە و1943 دووی جار ی دەسور تەعدیل کریاوە  و بیٛ ئانەی ئیشارە بدوٙ بەزوانی کوردی ، وەلێ ساڵەو 1931 یاساو زوانە محەلیەکا  بەرشیە جەعیراقەنە ،ئاماژەش کەردەن بە زوانی کوردی پێسە زوانێ ناوچەیی دیاری کریا.

جەدەسوری کاتی ساڵەو 1958 ،مادەو یەری باسو کوردی و زوانەکەیش کریان ،وەلێ لەیەکوٙدای فرە ورگیروٙ،چون مادەو یەری ماچوٙ کوردو عەرەب شەریکێنێ چی نیشتمانەنە، ئینجا مادەی دماتەرەنە ماچوٙ عیراق بەشین جە نەتەوەو عەرەبی، یانی بەهیچ کلوٙجی ئامژە نەکریان پەی زوانی کوردی رەسمی بوٙ جەعیراقەنە.

جە دەسورو ساڵە و1964 ماچوٙ ئاین و ئیسلامی ئاین و رەسمی عیراقین و زوانی رەسمیچ عەرەبین،پی جوٙرە  هەمدیسان باسێ جە زوانی کوردی نەکریان، تەنیا جە مادەو 19 نوٙزدەینە  ماچوٙ ” مافە نەتەوەیەکی کوردی چوار چیوە و  گەلوعیراقی و  یەکێتی وبرایەتی نیشتمانینە ددانشا نریوٙ پوٙرە” هەرپاسە جە دەسوری کاتی ساڵەو 1968 ی هەر زوانی رەسمی  عەرەبین،  جە دەسوری کاتی ساڵەو 1970 هەتا وڕای ڕژێمو بەعسی ، هەمان دەقو دەسورە وەڵێنەکەین ، وەلی باس جە زوانی کوردی کەروٙ جە ناوچەو حوکمی زاتینە .

یاساو زوانی جە پەرلەمانو کوردەسانی:

یاساو زوانەکا جەپەرلەمانو کوردەسانینە بە قانونی ژمارە 6 سالەو 2014 بەرشییٛنە،  مادەو دوویٛ  ماچوٙ زوانی کوردی وعەرەبی زوانی رەسمین، مادەو  یەریٛ ماچوٙ  سەربارو ئانەی قسەکەری بەزوانەکا تەری پیسە (تورکمانی،سریانی،ئەرمەنی) کەمتەرینی،بەلام ئادیچی بە زوانی رەسمی محەلی حساب کریا، زوانی سریانیو تورکمانی،ئەرمەنی،زوانی رەسمی ناوچەین ئەچا یاگانە فرەتەرین نیشتەنییٛنیٛ و گرد مافێشا هەن.

مادەو “4،5،6 ”  ماچوٙ گرد ئیجرائاتی ،نویستەی بەزوانی کوردین، هەریاگێنە پەنەواز  کەروٙ متاوی زوانەکاتەری بەکار باری،فرەو مادەکا تەری هەر سەرو گەشەدایو نویستەی بەزوانی کوردین سەرو یاگە فەرمیەکاوە ئەوەلجار بەزوانی کوردی بنوسیا ئیجازوانەکاتەری،پیسە عەرەبی وئینگلیزی،،هتد،  ئانە گرنگو کریٛڵین پەی من  مادەو “20،21 ” هەکە ماچوٙ زوان و راگەیاندنی “پەخش و وەلاکەردەیوٙ” زوانی کوردین،وە پێکاهاتەکیٛ تەریٛ و هەریمی مافو ویٛشانە بە زوانو ویٛشا پەخش و وەلا کەردەیشاوە بوٙنە.

مادەو ” 22،23 ” ماچوٙ ئەگەر پێکهاتتێ قەومی ناحیێنە یان ناوچێنە فرەتەرین نیشتەنی  با،کریوٙ پاڵو زوانی کوردینە زوانەکەو وێچشا بەکار بارا جەگرد بوارەکانە “.

مادەو “24” باسو سزادای مخالفا کەروٙ،مادەو “25” باسو جابەجا کەردەی ئی قانونیە کەروٙ جەلایەنو ئەنجومەنی وەزیرانی و ئەکدیمیای کوردیوٙ.

کولەکیٛ تەڕەنە باسو هەورامی و سوٙرانی و بادینی نەکریان،هەر ماچوٙ زوانی کوردی، بەلام سوٙرانی و بادینی  ویٛشا سەلەمنان و هەرمانەو ویٛشا کەرا.

کەرکوک نمونێ زەریفش وستەن روە پەی گردو زوانەکا بەکار مەیا جە هەرمانو کارە ئیدارینە(عەربی،کوردی،تورکمانی،سریانی )

جە 21/4/2015  یاساو پاریزنای مافو پێکهاتەکا کوردسانی بەرشیە، باسو گرد پێکاهەتاکا کریان و گرد مافیشا پەنە  دریان،(تورکمان،سریانی،کلدان،مەندائی،یەزیدی،شەبەک ،کاکەیی).

مادەو هەشتەمی ماچوٙ حکومەت پابەندا بە فێرکەردەی زوانی ئەدایی پەی ئا پێکهاتا،ڕوٙشنویر کەردەیشا ، ڕاوەبەردەی کەناڵ و پەخش و وەلا کەردەیوٙ پەیشا،ئاواکەردەی زانکوٙ بەزوانو وێشا،ئەکادیمیای زوانەوانی پەی پارێزنای زوانەکەیشا.

چێنە پرسیارێ ویٛش قوت کەروٙە “ئایا زوانی کوردی بریتیا جە سوٙرانی و بادینی” وەختەکارێنە پەرلەمانو عیراقی سوٙرانیش بەزوانی کوردی نیانەرە، وەلی ئەگەر سەرنجە دەیمیٛ ،هەریمو کوردەسانی سەروەنەشیویای یان سەرگەردانی بە زوانیوٙ دیارا، نیمەش بە کرمانجی هەرمانو کارو ویٛشاو پەروەردە و وانای کەرا،نیمەی تەریچ بە سوٙرانی، جە بوارو میدیاو پەخش وەلاکەردیچنە  هەر پاسەن،ئەگەر سەرنجەو تەلەفزیوٙنەکا دەیمی هەرپاسە تێکەڵو پێکەڵ کەرا.

یانی زوان جە هەریم و کوردسانی بەفەرمی بیەن بە دوویٛ زوانی “کرمانجی و سوٙرانی” بە پەیلواو وێم کاریگەری نفوزی حزبی پاسەش کەردەن کە هەریم بوٙ بە دویٛ زوانی ، ئیتر زوانەکی تەریٛ فەراموٙش کریێنیٛ پیٛسە (هەورامی، زەنگنە،شەبەک،باجەلان ،جمور،  کاکەیی) کەئی پیٛکاهاتیٛ بە هەورامی قسیٛ کەرا،  لوڕی یان کوردی وارین، بە هیچکلوٙجی نامیشا نامێنە جە یاساو زوانەکا هەریٛمینە،پا حسابە بوٙ ئەشوٙ ئێمەی هەورامیچ نەگێڵمێوە پەی هیچ یاسێوە،،پێسە بادینانی زوانەکەیما جە هەورامان بەرجەستە کەرمیٛ.

سالەو 2014 جە کوٙبونەوێ فراوانەنە  ئەنجومەنی وەزیران چەنی ئەکدیمایا ی زوانی کوردی و پەلیانەو کوردئایت گروپی و چاوگ ی ئەرنیشتێشا کەرد،تا نویستەی بە تەختەکریٛڵ و (یونی کوٙد) ی بوٙنە، یونی کوٙد تەختەکریٛڵی جەهانین گردو زوانەکا سەرزەمینی پەنەش منویسا،واتشا با کوردیچ تێکەڵ بە  جیهانی بوٙنە، ئیتر چاوەختوٙن بڕیار بەرشی هەکە  گردو فەرمانگە،زانکوٙ،جاپخانە ،کتیٛب،ئینترنێت پی تەختەکریٛڵیە بنویسا، وەلێ داخەم مەشوٙ  ئی بڕیارە  یەک بموس نەلان وەروٙ، سەروەنە شیویای دیارا پوٙ نویستەکاوە ،فرەتەرینشا بە تەختەکریٛڵی (عەلی ) عەرەبی منویسا، ئینەیچ بیەن بە  نونگەو  هورگیٛڵنای گوگڵەنە پەکەش گنوٙ پەی زوانی کوردی سوٙرانی، وەلێ پەی زوانی کوردی کرمانجی بە ئاسانی لوان راوە ئیسا هەرمانە کەروٙ،چون بەتەختە کریٛڵی یونی کوٙد منویسا.

جە ئەنجامەنە پەیما بەر گنوٙ کە دەسەلاتی کوردی هەتا ئاروٙ هیچ بەرنامێش نەبیەن پەی پاریزنای زوانی کوردی بە گردو زاروەکاوە یان شیوە زوانەکاشاوە، پەوکای ئێمەی دڵسوٙزو زوانەکەیما  ئەرکو سەرو شانەیما بێ دەنگیٛ نەبیمیٛ  چی باروٙ،سەرەمڕە تەقەلا دەیمی پەی پاریزنای زوان و کەلتورە جیاوازەکا  کوردەسانی ،لوای پوٙرە پەی یاساو زوانەکا کریوٙ ،هەورامی ولوڕی شەبەک و کاکەیی نامیشا چەسپیو قانونەکەنە،تا گردشا  شادیٛ با پا مافیشا، هەکە مافێ گەردونیا کەس نمەتاووٙ گەرەشیٛلش بکەروٙ.

 

 

                  د.ناجح گوڵپی 20/2/2017

 

 hewraman
  • ئی، ئا، ئوو

      پی، پا، پوو، ئی، ئا، ئوو  یاوەرنامیٛ نیشانیٛنیٛ ئی پەی نزیکی، ئا پەی دووری، ئوو پەی…
  • هەورامی ؛ زوان یام دیالێکت 

    هەورامی ؛ زوان یام  دیالێکت  هەورامی ؛ زوان یام گویش ، چەم پەنەکەوتەی گوٛارو ” کوٙنە…
  • مۆرفیم – ئەلۆمۆرف ، فۆنیم – ئەلۆفۆن

    مۆرفیم – ئەلۆمۆرف ، فۆنیم – ئەلۆفۆن مۆرفیم : morpheme  گولانەتەرین دننەو زوانین ، ما…
Load More In زوان

داواچیٛو بنویسە

پۆستی ئەلکترۆنیکەت بڵاو ناکرێتەوە . خانە پێویستەکان دەستنیشانکراون بە *

بابەتو دماتەری

زیانیٛو پاڵای پاژنە بەرزی پەی خانما

زیانیٛو پاڵای پاژنە بەرزی پەی خانما فرەو ژەنا دلێ زەماونڎ و مێمانیا و…حەز مکەرا پاڵا…