یانە گردین تەماکوٙ کەردەی

تەماکوٙ کەردەی

35

 تەماکوٙ” کەردەی:

تەماکوٙکەردەی جە کوردەسانەنە کسمیٛ سەرەکی بیٛ،فرەو ناوچەکا کوردەسانی تەماکوٙ کەریٛنیٛ پەی بژیٛوی ،وەلییٛم ئیساتی ئی کسمە فرە کەم بیەنوٙ بە نونگەو فاڕیای دوٙخەو  ناوچەکەیما.

 تەماکوٙکەردەی یاڎەوەریمەنە یاگیٛوەش گرتیٛنە،ئیسا حەزکەرو گیٛڵڼوشەو و پیٛسە بەڵگیٛوە مەنوٙ پەی وەچەکا ئیساتی و دماتەری ،ھەتا بزانا ئەڎاو تاتەشا، باباشا  ویەردەنە چیٛششا کەردەن، جاران  ساڵەکا  1960-1970  چل پەنجا ساڵیٛ چیٛوەڵتەر خەڵكو دەگاو گوڵپی و بڕێ دەگێ تەریٛ ھەورامانو ئیدیمی  ھامنیٛنە لویٛنیٛ پەی سەرو تەماکوٙی یام سەرو مەرەزەی، تەماکوٙکەردەی کسمیٛ سەرینی دەگاو گوڵپی بیٛ، سەربارو  ئاژەڵداری و باخداری.

خەڵکو گوڵپی  (وەردەگا،چنازەرکیٛ، کانی ژەنان، کاریٛز،باخەتازە، بیٛڵخا، زەمیناو سانی و داروبەرەو مەڕا و ھەسەنەجوی ، دەرەیاو نزیکو خارگیٛلانی، وەردەلیٛن  جەدەگاو ئاوایی روٙسەم بەگیوە ،دیٛکوٙن تا بلوٙ گوٙمەلارە، دەیمەجوی ) ئەچی یاگانە ئیٛمە خەریک و تەماکوٙکەردەی بینمیٛ.

شەتڵەو تەماکوٙی: وەھارینە شەتڵەو تەماکوٙی دلیٛ “جاڕةشەتڵ” ینە کەریٛنیٛرە (مانگەو یەری شەتڵە شانییٛ) دوویٛ جار جاڕەشەتڵ بە خاکەنازە کاڵیش،ئەگەر سەوروٙش کەری پیٛسەو پەینی خاستەرا،دماو دوویٛ مانگا شەتلە بەرمیٛو حازرەبوٙ پەی نیای، زەمین دوویٛ جاریٛ کاڵی،شووم بڕی،وەردکاڵی و ئینجا یەرەم جار “شەسیٛ”  مڎەی، دماو ئانەیچ شەسەکا ورمڎەیوٙ و با بەگوٙلیٛ ،  “قەد و ماکاو، نیٛراو” وەش کەری  یانی دابەشکەردەی زەمینەکەی پی جوٙرە بوٙنە پەی ئاودارای .

گوٙلە،بەرەگوٙل یام دەمگوٙل.قننە گوٙل. دەگوٙلی یام زیاتەر یام کەمتەر پنەش ماچا قەد،  چن قەدیوە (چوار ھەتا دە)  پنەش ماچا ماکاو،، چن ماکاویٛ (چوار ھەتا دە)  زیاتەرو کەمتەر پنەش ماچا  نیراو، زەمینەکە چن نیٛراویٛن  دویٛ یام یەریٛ،،،هتد.

ھەڵبەت  چن ھەفتی وەڵیٛنە  بەجیا  بامیەو بایجان (بایجانە سورلی و بایجانە سیاویٛ) چن قەڎیوە نرییٛ تا پەی وەختو تەماکوٙ پیٛکنای یاۋوٙ پەنە.

دماو واران بڕی و پوش پڕای دەس کریٛی بە نیای شەتڵەو تەماکوٙی یانی دماو ئانەی گوٙلیٛ ھوٙردریاو حازریٛ بانە، سەریٛ ئاوی ھوٙرکەری جە بەنگاو  ئاوەو جووەی سەرینیٛوە پەی دلیٛ زەمینەکەیت تا بە شیٛنەیی گوٙلەکا پەڕ کەری.

ئیٛ ویٛڕەگا شەتلە کەنی دلیٛ جاڕەشەتڵەکانە،مەشوٙ تاقو سەحبیوە ئاویشا داری تا زەریف و ئاسان بتاوی شەتلەکیٛ ھوٙرکیٛشی و کەریش دەسە و بەگیواو (قمامە یام زەل) دەسەکەی بەسی، یاگیٛنە منیەیشارە فیٛنکو تەڕ تا سەحیٛیٛ زوو ملی سەروھەرمانیٛ  بە گوننی یام سندوٙقی تەختە شەتلەکی بە بارو ھەری بەری سەرو زەمینەکەی،یام ھەر سەر ویٛڕەگا بەریشا سەرو زەمینەکەی ئەگەر پەردەچیوت.

 شەتل نیای :فرەو وەختی” شەتڵ نیای” بە دەسەوام و گەل پیٛوەرکریان، یانی من چن ڕویٛ وەڵتەر ملو یاردەی ھامساکەیم یام قەومەکەیم  ئاڎیچ وەختو ھەرمانەکەیٛمەنە  مێوە یاردەیم، ئەشوٙ لانی کەم پەنج تا شش کەسیٛ شەتڵە بنیا، و یوٙیچ تایبەت خاکەنازەش گرتیٛنەدەسەو ئاوی کەروٙ گوٙلەکا ،سەروکاری ئاوەکیٛ مکەروٙ، ھەر گوٙلیٛ تەمام پەڕە بیە بڕوٙشو وزوٙش سەرو گوٙلیٛ تەری، ئیدەسو ئەو دەسو گوٙلەکیٛ منیە ی شەتلە بە گلکە جەقنیشەرە و کەمیٛ ھەڕە مدەی تەموشەو تا جوان ڕیٛخەکەش بلوٙ دلیٛ ھەڕیٛرە، مەشوٙگرد شەتڵەکیٛ یەک حاسەنە بنیەی تا بەریٛکو پیٛکی ئاوی یاڤوٙبنەشا وە مەسافەو بەین ھەر شەتلیٛوە مەشوٙپیٛسەو یوٙترینی با ،بموسیٛ خاسا ” یەسێ _ یەوەسێ ” .

 قەدەکە تەمامیا  وزوٙش سەرو قەدیٛوی تەری، دماو ئانەی ماوەوچنڎ ڕویٛ  شەتڵ نیای تەمامیوٙ ،ئەشوٙم یەریٛ ڕویٛ واوەی  شەتڵەکیٛ “ویاریوە”یانی یەریٛ ڕویٛ سەرو یوٙی ئاویش دەی،ھەتا بنجەی تازیٛ و ڕیخەی تازە پیٛکوٙ، ھەرچیش سەوزە بوٙ  ماچمیٛ “دروسیان” ھەرچیچش سەوزە نەبوٙ و وشکە بوٙ  ماچمیٛ شەتڵەکیٛ “پڕێنۆ”  ئیر تەماکوٙکە تەنک بەر مشوٙ، نونگەو پرایە و شەتڵیٛ یام خاس نەچەقیٛنەرە یام چیٛرش تەوەنینە، یام ڕیخەش نەبیەن،یام ھاڕیەو کرمی وەروٙش  ئیتر سەوزە نمەبوٙ.

مەشوٙ یوٙی بەری شەتڵ نیای چنە زان بوٙ ،کردەبوٙ یانی وەڵتەر ئی ھەرمانیشە کەردیبوٙ، چی دمایوە دەسەوام کەمتەر بی خەڵک مەجبور بی ھەرمانکەر گیٛروٙ و شەتلەش پەی بنیوٙ، ڕوٙانەش ( 25 فلسیٛ تا پەنجا فلسیٛ بی، دمایی یاوا یەریٛ پەنجیٛ سەرتەریچ).

مەینەتو تەماکوٙکەردەی فرە نارەحەتیو سەخلەتش ھەن، دماو یەرە ئاو کەردەیوٙ شەتڵەکیٛ دروسییٛو وردە وردەی زەریفەو سەوزە بیٛ،دماو یەریٛ ھەفتا زیاتەر  شەتلە گەوریٛ بیٛ و دیٛ باسکە گوٙل  ھەر حەزکەرینی تەماشەش کەری، ئیتر بژار گیٛریش و مەینەتو “پاچەکوٙڵە” ی و بژار کەردەیچ ئیٛ وەروٙ.

 پاچە کوٙڵە: یوٙن جە ھەرمانە ناڕەحەتەکا تەماکوٙکەردەی، ھەڵبەت پاچە کوٙڵەکەردەی تەنیا ویٛت فرە گولا ،ئیٛدیچ بە دەسەوامو گەل یام ھەرمانکەرش پەی گیرینی و ھەق دەسش دیٛنی، پاچە کوٙڵە یانی کاڵایوە و دلیٛ گوٙلەکیٛ و ھوٙرکیشتەو ھەر گیواویٛ دلیٛشەنە بوٙ، چنی ھوٙرکیٛشتەو گیواو و سەرو ” باسکە گوٙلەکا ” ،مەشوٙ وریابی و  نەوەک وەختو کالایوٙ دلیٛ گوٙلەکیٛ پاچەکەی دەی بنەو تەماکوٙکەیو شەتڵە سەوزەکیٛ ھوٙرکیٛشی، چون وریا نەبی بڕێوە تەر شەتڵە جە وەختو پاجە کوٙڵینە دلینە مشوٙ،شوٙنەو ئانەیرە مەشوٙ خوڵەکیٛ دەی بنەو شەتلە و تەماکوٙکەیرە تا زەریف ڕیٛخەکەیو بنجەکیٛش پوٙژیوٙرە وەرەتاو کارش وەنە نەکەروٙ.

دماو پاچە کوٙڵەی ھەفتیٛ تا دەڕویٛ نیشی،ئاوەو تەماکوٙکەی نمەدەی ،ھەتا زەریف تەژنەش بوٙ ،ڕەنگەو تەماکوٙکەی سەوزەی دیٛزەو و سیس بوٙ ئینجا ئاویش مدەی، دماو ئاودایش ئیتر تەماشەو تەماکوٙکەی فرە دڵوەشیت پەی ماروٙ،تەماکوٙ سەوزو زەریف باسکە گوٙلیش پوٙژنانەرە ،وا شوٙکنوٙشۆ ئاننەی تەر ساحیبەکەش گەشە کەروٙ،دماو یەکەم ئاوەو پاچەکوٙلەی ئیتر تەماکوٙ پەرداخو بەرز بوٙوە.

ئیتر بەپاو ئەوەجەی ئاویش داری، حەوت ڕویٛ جاریٛ ،زیاتەر یام کەمتەر،بە پاو زەمینەکەی فاڕوٙش، زەمین ھەن “کڕیٛن” ا و ڕەقو لماوی وتەوەنیش فریٛنی، ئانە مەشوو زوو زوو ئاویش دەی، ھینی چامنەیچ ھەن  نەرمە زەمینا  ئاویش کەمتەر گەرەکەنە.

تەماکوٙ گەورە بوٙ مەتریٛ یام زیاتەر بالاش بەرز بوٙوەو دە یام زیاتەر گەڵیٛ بەر مدوٙ،ئینجا سەروٙ  گوڵ کەروٙ ،باقە ولیٛ زەریفە کەروٙ ڕەنگەش بە پاو جوٙرو تەماکوٙکەی فاڕیوٙ چەرمیٛوە مەیلەو موٙرە مەیلەو پەمەییەنە، بوەش وەشەنەو تامش شیرینا، دماو ئانەی گوڵش کەرد ئیتر وردە وردەی گەڵاو تەماکوٙکەی بنوٙ ڕەنگە سەوزەکیٛش کاڵە بوٙوەو مەیلەو زەردە بوٙ، یانی “بن پەل”  یاوان مەشوٙ ماڵیشەرەو باری پیٛکنیشوٙ و وشکش کەری ( ئەگەر ڕةنگەو گەڵاو تەماکوٙی پڕا و مەیلەو زەردەبیە  ئانە یانی تەماکوٙکە یاوان )، زەمین فەرق کەروٙ بە جوٙرو  تەماکوٙی ،زەمینی چامنە ھەن تەماکوٙی خاس ماروٙ  یانی شیرەدارا و فەحسەنە بە پلە یەک بەرمشوٙ،و پەی دروسکەردەی سیگاری بەکار میٛ،ھنی چامنەیچ ھەن شیرەش کەماو خاس بەرمەشوٙ، فەحسەنە تەماکوٙ ھەتا شیرەدار بوٙ شیرەش فرەبوٙ یانی خاسا.

 تەماکوٙ ھەکە یاوا “بن پەل و دلیٛ پەل و سەرپەل) ش ھەن ،ئەوەڵجار بن پەل یاۋوٙ ئاخرو  مانگەو حەوتی بن پەل کریان، دلیٛ پەل یام دلیٛبەر گنوٙ مانگەو ھەشتی  چن جار ئاوەوە تەماکوٙکەی مدەی دماو لابەردەی بن پەلی ئینجا دلیٛبەریچ یاۋوٙ، ڕەنگا گنوٙ کوٙتاو مانگەو ھەشت و ئاوەخت ھەوا فیٛنک بوٙنە شەویٛنە  وچون گەلاویٛژ گنوٙ، ھەرپاسە  چن ئاویٛ تەرش داری و سەرپەل میاۋوٙ و ئادیچی ماڵیرەو پیٛکنیشەو.

وەڵیٛ ئانەی تەماکوٙ یاۋوٙ پەنە مەشوٙم کەپرەت حازرە بوٙ پەی یاگی ژیوایت و تەماکوٙ پیٛکنایۆ “یەری مەتریٛ بە چوار مەتریٛ یام گەورە تەر کەپرە کەری،چەوەولاوە ھەرزەلیٛ گولانی پەی کونەو ھەلیٛزو چیوی یام کوننەڵانیوە گولانە، چەوڵا تەروٙ ” چەرداخە” پەی ئانەی شریتە تەماکوٙکەیش پوٙ کەری و وشکە بوٙ.

چەرداخە بە دارچناریٛ دریٛژ پەنج ھەتا ھەشت مەتریٛ دریٛژ بوٙ و کوٙڵەکیٛ گولانیٛ مەترو نیمیٛ دریٛژ کویرە  ھەر داریٛ  دوویٛ یام یەریٛ کوٙڵەکیش لازمیٛنی، چن چەمیٛ چەرداخیٛ کویرە و حازریٛ با پەی ئانەی شریتەو تەماکوٙکەی وشکە بوٙ،لاو ئیٛمە دەسورو تەماکوٙی پیسەنە ،وەلیٛم بڕێ یاگیٛ تەری تەماکوٙکەی ماڵارەو ماراش بە چەنی پیٛکناشوٙ و سەرو زەمینیوە مداش وەرتاو تا وشک بوٙ، یام شریتەکا سەرو زەمینیوە  یاواوە تا وشکیٛ با.

تەماکوٙ ماڵایرە: ھەرمانیٛ تەرە و ناڕەحەتە و تەماکوٙی، سەحبێ زوو دماو مەڵلا بانگدای چن کەسیٛ ھوٙرمیزاو ملا پەی دلیٛ تەماکوٙی  بومولیٛلو سەحبی دەس کەرا تەماکوٙمالایرە ھەتا وەرەتاو کەوتەی بە پاو تواناو ویٛشا  تەماکوٙ ماراوە کەپرە، بەکوٙڵیٛ ویٛشا  بە گڵیٛمە  یام بە بارو ھەری  بەشەڵتە ماراشۆ،ئەگەر کەپرە نزیکە بوٙ بە کوٙڵی و بەگلیٛمە،ئەگەر دور بوٙ بەشەڵتە و بارو ھەری،چی دمایوٙ شەڵتەکەی وزیٛنیٛ دلیٛ عەرەبانەو تراکتوٙری تا باروٙشەو کەپرە.

بە دەسی راس چن گەڵیوە  ماڵیرە  پوٙساقو تەماکوٙکەیوٙ،مەشوٙ بزانی  ھەتا چن گەلیٛ یاوان باریش،ئەگەر گەڵای سەوز باری ئانە خراپاو خاس نیا گنوٙ دلیٛش چون پەی وشکنای تەماکوٙکەی خراپنوٙ،ھەکە دەست پەڕ بی مدەیش بنەو دەسو چەپیت ،چن جاریٛ ماڵیرە تا بنەو دەسیت بوٙ بە باوشیٛ پەڕە  ئیتر مەتاوی فررەتەر ھوٙرگیری، بەریش دلیٛ گلیٛمەکیٛ یام شەڵتەکەی منیەیشەرە، مەیوە  واوەی دەس پەنە کەریوە، ھەرمانەو تەماکوٙ ماڵایرە متاوی ویٛرەگانە شەویچ ماڵیرەو باریشوٙ کەپرە سەحبی نەمی پیٛکنایوٙ،تەماکوٙ مالایرەیچ  مەشوٙ بەگەل  کەریش.

بڕێ یاگیٛ پیٛسە مەنتەقەو باڵەکایەتی وەختی تەماکوٙ یاووٙ گردی یەکجار بنەنە بڕا ،و دمایی گەلاکاش  کەناوەو  بە داریوە(شیش) یٛوە پیٛکناوە و پاڵش وزا تا  وشک بوٙنە،یانی فەردە گرتەیرە نیا،ئی جوٙرە تەماکوٙ پەی بەکارئاردەی دلیٛن  و نمەتاوی کیانیش بەروٙ.

 

تەماکوٙ پیٛکنایوە:تەماکوٙ پیٛکنایوٙ ئەوەجەش ھەن بە ( چەنەو تەماکوٙ پیٛکنایوە کە “نیم مەتر ”  دریژە بوٙ ،تیژەو سافە بوٙ، چنی بەنی ،بەنی تایبە و تەماکوٙی کەری بەشریتە دوویٛ مەتریٛ زیاتەر دریژا) کەپرەنە تەماکوٙ بە جەم و چن کەسیوە پیٛکیوٙوە ،ھەر کەس چەنیٛ بەدڵو ویٛش ھوٙرچنوٙو  دیاریەش کەروٙ پەی ویٛش بەدریژایی ھامنی تەماکوٙش پنە پیٛکنوٙوە، و نامیش منیوٙ، بەنیٛ کەروٙ وڵەو چەنەکیٛرە کە ئینا دماوە “قننەو چەنەکیوە ”  گەڵا تەماکوٙکە یوەیوەی پیٛکیٛوٙوە چەنەکیٛ کەری دەمارو دلیٛراسەو گەڵا تەماکوٙکەیرە، ھەرکە چەنەکیٛش پەڕە کەردە یام بەنیمەیی  ماڵیشەرە دلیٛ بەنەکەی و شریتەکیٛ،  ئەو سەرو بەنەکەی وەڵەفیٛ مدەی وەنە ،پەی ئانەی تەماکوٙکە نیٛڕەو دمایچ  کەریش چەرداخەکیٛرە، ئی سەرەکەیچ متاوی کەری وەڵەفی یام ھەر پاسەمەنوٙوە،  ھەتا ویرەگا پەنجا شریتی زیاتەر یام کەمتەر بە پاو کەمو فرەی تەماکوٙ پیٛکنەکا،چنەئامای و ئازایی  پیٛکیوٙوە، شریتەکا  ھەمیشە فیٛنکو ویٛڕەگایوٙ ھور وزی پوٙچەرداخەکیوە، نمەبوٙ بە گەرما تەماکوٙی فرە تەڕ ھوروزی چون وەرەتاو خراپنوٙش ،وەڵەفەکیٛ کەری پسمارەکیٛرە و ئەو سەرەکەیش ماری پەی پسمارەو دارەکەی تەری  ئیتر شریتەکیٛ پوٙ چەرداخەکیوە تەکیوٙو  بەرزەنەو ھەوا ملوٙ چیٛرشەرەو ،تا وشکە بوٙ،ھەتا سەحبیٛ تەماکوٙکە پوٙ چەرداخیوە سیس بوٙ شەویٛ و گەرماکەیچ ڕوٙیی دماین کاریگەری خراپش نیا سەرشوٙ.

وەختو تەماکوٙ پیٛکنایوٙنە دلیٛ کەپرەکیٛنە گجار بڕ برانی و کیٛ وەڵکی کەرا ھەتا بزانا کیٛ ئازان و زیاتەر شریتیٛ مدوٙ وەنە  و زوزو  دەسو پلش میٛوە تەماکوٙ کەروٙ پوٙرە.

وەختیٛ تەماکوٙ پیٛکنیوٙ بڕێ گەلا تەماکوٙی ورد ھەن مەپیٛکیوٙوە،ئیتر بەجیا ورش گیٛری و مدەیش وەرەتاو ورەشیش  پنەش ماچیٛنمی (پیخوڵە) دمایی بە نرخیوە کەمە ورەشییٛ،یام  ھنو بنەو چەرداخ و گورزەیچ  ھەکە گنیٛ  ماشیٛنمیٛشوٙ و ئادیچ قیمەتش جیا بیٛ.

وەختو تەماکوٙ ماڵایرەو تەماکوٙ پیٛکنایوٙ  یام ھەروەخت دەس دەی ئەو تەماکوٙیوٙ پەی ماوەو چن سەعاتیوە، دەست پەڕ بوٙ شیرەو تەماکوٙی،شیرەو تەماکوٙی مادیوە شیلەیی بوٙری مەیلەو سیاوا، بوەو تەماکوٙی مدوٙ تامش تاڵا دەسو گولک پوٙژنوٙرە،مەشوٙ دەسیٛت خاس شوٙری ئینجا متاوی نان وەری چون تامش فرە تاڵا.

فرەو وەختی بەرو یەرەمو تەماکوٙی “سەرپەل” گنیٛ مانگەو نوٙی یانی پایزی،ئیتر ناڕەحەت وشک بیٛ یام  واگژەو سیاوا خراپنیش،ئەوسا زوو وران واریٛ  پیسەو ئیسەی نەبی،مانگەو هەشتی گەلاویٛژ گنیٛ و دنیا فیٛنکەو نمدارەبیٛ،زەمین شوٙکیٛشیوە،پەوکەی تەماکوٙ وشک نەبی.

چەرداخە: دماو ئانەی بە چناریٛ و کوٙلەکیٛ چن چەمیٛوە چەرداخەما کوارە  پسماری وردیٛ کوٙمیٛ دارەکەیرە لای سەریشەو ھەر بەینو پسماریٛوە ئیننەو پانی چوار گولکا دەسی بوٙ ..چەرداخە حازرە بیە، گرد ڕویٛ دماو تەمامیای تەماکوٙ پیٛکنای  بە بنەو دەسی یام بە سەرو ملی شریتەکا بەرمی لاو چەرداخەکیٛ و یوٙ ھوٙرشا وزوٙ،مەشوٙ ئاننە چەرداخەت بوٙ ھەکە بەشو تەماکوٙکەی کەروٙ، چن ھەفتی شریتەکیٛ وشکیٛ با، دماو ئانەی ھەر پەنج شریتیٛ پیوەر کەرمیٛ یەک “گورزە”  گورزەو تەماکوٙی، گورزەکایچ چن ڕویٛ زەمینەنە منیەیرەو تا زەریف وشکیٛ با، دماو ئانەی  گورزەکا بەرمیٛ وزمیٛ زیننان”زیندان” مەشوٙ گورزەکیٛ تەمام وشکیٛ با،ئەگەر تەڕی با  تەماکوٙکەش خراپیوٙ و سور بوٙنە دلیٛ فەردەکەیەن، تەماکوٙوی وشک ڕەنگی زەردەی ئاڵتونیەش ھەنە، مەشوٙ بن پەلی ماڵیرەو کەریش گورزیٛ و وزیش زینان و کەریش فەردە ئینجا  نەمی ھەرمانەو دلیٛ بەری و ھەر پاسە پەی سەرپەلی.

زیننانو تەماکوٙی: زیننان ی گەورەو گولانەیچ ھەن گەورە دویٛ فەردیٛ تەماکوٙ داروٙ  گولانە یەک فەردە داروٙ، ویرم میٛ چنی لالوٙ عیزەتیم  گوڵپ پیوەرە زیننانیٛما کەند، یەک فەردەیی ،مەشوٙ  شانزە  ھەتا ویس گورزیٛ داروٙ  یانی یەک فەردە تەماکوٙ،  دوە فەردە یانی سیو دوویٛ تا چل گورزیٛ داروٙ،دماو ئانەی زیننان کنیا ،دویٛ مەتریٛ قوڵ  ودریٛژیش  یەریٛ مەتری زیاتەر و پانیش دوویٛ مەتریٛ  بوٙنە، لانو کەمی چوار داریٛ قایمیٛ سەرش گیٛری و بەریوە گولانە ھەکە بەشەر بتاو بلوٙ دلیٛشو بەر بیٛوە، سەرکەیش بە خیزەرەو پوشو گیاوا پوٙژنیرەو ھەڕەبانش کەری و خاکی خاس کەری سەرشەرە،نمازی ھیچ یاگیوە ھەوا بدوٙ ،دلیوە پوٙ دارەکاوە  بە ڕیکو پیٛکی ویس پسماری کویرە پەی ئانەی گورزەکاش پوٙ ئاڵوٙچنیرە،  ئەوەڵجار تەنەکیٛ ئاوی شانمیٛ دلیٛ زیننانەکەی پەی ئانەی شوٙدار بوٙ،مەشوٙ گورزەکیٛ نەدا دیوارو زینناکەی چون تەڕی ئاوڕشینەکەی خراپنوٙشا، دمای ئانەی گورزەکا بەرمی دلیٛ زیننانەکەی یوٙ ملوٙ دلیوە  یوٙیچ سەروٙ مدوٙش دەسۆ و ماڵوٙچنوٙشارە پوٙ پسمارەکاوە، ھەتا زینناکە پەڕ بوٙ، شانزە گورزیٛ،مەیوٙ سەرو ئیتر بەرەکەیچش گیٛری و بە خاک پوٙژنیشەرە، پەی ماوە 24 سەعاتا گورزەکیٛ دلیٛ زیننانینە با،وەختاو وەخت ،ئینجا ملی بەرەو زینانەکەی هورمدەیوٙ سەرنجە مدەی گورزەکیٛ نەروم نوٙڵیٛ بییٛنیٛوە ،ماریشا بەروٙ کەریشا فەردە.

فەردە تەماکوٙگرتەیرە:

لاو ئیٛمە دەسور پاسە بیٛ کە تەماکوٙکەی کەری بەفەردەو ئینجا حکومەت چنەت ھوٙرگیریٛو سانیش، وەلیٛم یاگا تەری جیاواز بی، سننوٙقیٛوە تایبەت بە فەردە گرتەیرە  چوارلا دروس کەری نزیکەو مەترو نیمیٛ دریژ و حەفتا سانتیمی پان و  بەرزیش نزیکەو مەتریٛ بیٛ ،ھەروەخت ئەوەجەت گنوٙ ھورشبەسی و دماو فەردەگرتەیرە ھوٙرش شانیەوە، یاگیٛ تەختەنە و چیٛرو سیٛبەرەو تفیٛنە  سننوٙقەکەی منیەیرە  ئەوەڵجار گونیوە یاویرە چیٛرو سننوٙقەکەینە دمایی یوە یوەی یام چن گورزیوە پیٛوەرە ماری بەروٙ دلیٛ زیننانەکەینە  بەرەکەیش پوٙژنیراوە،ماریشا نزیکو سننوٙقەکەی  منیەیشارەو چیٛرە خەریٛ یاویرە چیرشاو پوٙژنیشارە تا  وشکیٛ نەباوە و بەنەرمی مەنا،  کەسیٛ ئوٙساو فەردە گرتەیرە دس کەروٙ بە ھەرمانەکیٛ، یوٙتەریچ یاردیش مڎوٙ گورزەکا کەروٙوە (گورزیٛ پەنج شریتیٛنە) ھەرشریتیٛ کەروٙ دویٛ لتیٛ بە ڕیز منیوٙشا دلیٛ سننوٙقەکەی ، ھەر چینیٛ پەنج نیمە شریتیش وزینە ،ئەوەڵجار  دوویٛ نیمەشریتیٛ ساقەکا تەماکوٙکەی کەری دیمو بەریوە لکنیشا دیواروسننوٙقەکەیرە،یەریٛ نیمەشریتیٛ تەری دلیٛشەنە ھەر یوٙیشا ڕوەکەری دیمیٛوە  بە تەرتیب یاویشارە، ئینجا  نیمەو گورزەکەی تەریچ ماری منیەیشارە، گردجاریٛ دویٛ نیمەشریتیٛ ساقەکەیشا کەری دیمو بەریوە  تا فەردەکە زەریف دەقش دیار بوٙ، یەرە نیمە شریتەکەی تەریچ ھەرجاریٛ باریٛوەرە یاویرە، پەنج گورزیٛ منیەیرەو ئینجا سەرو سننوٙقەکەیش وزی سەر و چن تەوەنیٛ زلیٛ کە سەد کیلویٛ باو چنی ئانیەچ دویٛ کەسیٛ ملا سەرو سەرەسننوٙقەکەی زوٙر کەراو تا زەریف شریتە نەرمەکا شیٛلا و خاس دەق گیٛروٙ و کەبس بوٙ(فەردە شیٛلتەی)،دماو ئانەی وەزیرەو تەوەنەکا لابەری و سەرکەیچ لابەری ، ئینجا پەنج گورزیٛ تەر ماری بەرۆ و بە ھەمان دەسور منیەشا دلیٛ سنوٙقەکەی، و شیلیش ،ھەتا شانزە گورزیٛ تەمامنی یام زیاتەر، ئیتر “سەنگو بەرد” و سننوٙقەکەی منیە تا ماوەو 24 سەعاتا  پەی ئانەی زەریف و خاس فەردەکە لکوٙو دەق گیروٙ و قەوارەش گولانە بوٙوە ،دمای ئانەی سنوٙقەکەی ورکیٛشی پۆ فەردەکەیوٙو، فەردەکە جیا مەنوٙ یاگیٛ ویٛشەنە، ئیجا نیمە گونیٛی تەر مدەی ملو ئی سەرکەیشەرە و  چنی ھنەکەوچیٛریش  بە “خلیٛنە” زەریف ئیسەروئەوسەرو گونیەکەی پیٛکنیوٙو ماریشاوە یوٙ،ئیتر فەرد تەماکوٙ حازر بەری یاگیٛ فیٛنکەنە ورش گیٛری تا وەختو (وشکنای،فەحس) بەریش حکومەت مسانوٙش چنەت، مەشوٙ یاگیٛ ھروٙرگرتەیش فیٛنکەو وشکە بوٙ، گەرمە بوٙ خراپیوٙ،تەڕ بوٙنە خراپیوٙ،فەردە تەماکوٙ بەپاو خاسیو خراپی تەماکوٙکەی کیٛشو وەزنەش فەرق کەروٙ،مەشوٙ ئاننە بوٙ ھەکە بەشەر تاڤوٙ بدوٙش کوٙڵیٛشەرە (55-65) کگم.

پایزیٛ گرکەس لویٛ نوٙرە نویسیٛ تا تەماکوٙکەیش بەروٙ پەی “ئینحسارو” ھەڵەبجەی  یاگیٛ وشکنای تەماکوٙی ،فەردە تەماکوٙکە چاگە لاو شارەزایاوە وشکییٛ، و پلە بەندی کرییٛ ( تەماکوٙی پلە یەک،پلەدوو،پلە یەریٛ و پلە چواریچ بیٛ ھەکە فرە خراپبیٛ) قیمەتکەیچ بەپاو پلەکەیەش فەرق کەری، چەکو زەڕەکەیش دیٛنیٛ دەسوٙ و لویٛ  بانک زەرەکەیش ھوٙرگیٛری، بڕێ خەڵکیچ ھەر یانەو ویٛش ورەشیٛش بە کاسبکارا تەری و کە بازرگانی کەرینی و تەماکوٙ سانیٛنی،جاری جامنەیچ بیٛ خەڵکی فەقیر تەماکوٙکەیش کەریٛ سەلەم،،گردش یام چن فەردیٛوەش “سەلەم” ئی واژیٛ ئەجوٙم جە عەرەبیوٙ ئامان، یانی بازرگانیوە ئیٛ وەڵیٛ ئانەی تەماکوٙکەت یاووٙ پەنە  زەڕو دووی فەردا تەماکوٙیت بە وەڵیٛنە دیٛ پەنە،چون کابرا کەم دەساو  ئەوەجەش بە زەڕی ھەن، ئیتر وەختیٛ تەماکوٙکەش یاویٛ پەنە پایزیٛنە ،بازرگانەکە ئیٛ تەماکوٙکەیش بەریٛ، ھەڵبەت ئا قیمەتە کە بازرگانەکەی دان فرە کەمتەرەنە جانەی کە بازارەنە قیمەت کەروٙ.

 

تەماکوٙی بوٙ وەش:

تەماکوٙی بوٙ وەش  یان تەماکوٙی بوٙندار، جیا جە پەڵە تەماکوٙی، ھەر کەسیٛ جگەرە وەر بییٛی بە جیا قەڎی یام زیاتەر تەماکوٙی تەوەس یام بوٙندار ، ڕەشوٙکی  کەریٛ پەی ویٛش،ھەروەخت یاویٛ وردە وردەی کەنیٛشوٙو وشکش کەریٛ،دمایی بەتاقەت وردش کەریٛ و  دلیٛ کیسیٛوەنە  ھورش گیٛریٛ پنەش واچیٛنیٛ (کیسەو تەماکوٙی) کەرییش لاقەدتەرە و چیٛرو بیبینەکەیتەرە، چنی پەڕە سیغاری، چی دمایوٙ قتویٛ زەریفەی گولانیٛ ستیلە پەیدا بیە پنەشواجیٛنی (قتوە جگەرە) تەماکوٙی وردش کەرینەو چنی پەڕە سیگاری ھەر وەخت ئارەزوو جگەریت بوٙ ،یوٙ پیٛچیوە و منیەش دەمتوٙ.

گرد جگەرە وەرێ چەرخێ گولانەی چەرەمی زیوینش بیٛ و بە نەوتە هەرمانە کەرێ و تەوەن چەرخش وزیٛنێنە تا چەخماخەش شانیٛو فتیٛڵە نەوتنینکەش گیسنێنە ، ئتر جگەرش پەنە گیسنیٛنیٛنە .

 

چی دمایوٙ باوو تەماکوٙی تەوەسی نەمەن چون چن جوٙریٛ تەماکوٙی تەر پەیدا بی ئیتر خەڵک ھەر چی جوٙرەیە وەریٛ، یام وردەتەماکوٙ چیٛروچەرداخی یام پیخوڵەکەی وشک کەریٛنیٛ و وەرینیش، دەم جگەرە و سەبیل بەکار ئارینی یام بیٛ ھیچ نینیش دەموٙ.

سیگار  یام جگەرە  مادەو نیکوٙتینیش چنەن کە مادیوەن فیرش بیەی نمەتاوی تەرکش کەری،نیکوٙتین  مادیوەن  ماساوڵەکا  بەدەنی خاو کەروٙۋە ،وەختیٛ ملوٙنە دلیٛ ونی کاریگەریش منیوٙرە سەرو ماساوڵەکاوە،ئیتر پیٛسەو مادەیوە سڕ کەری ئەژمار کریوٙ فیرش بیەی تەرک کەردەیش نارەحەتا، ھەرپاسە نیکوٙتین  کاریگەری خراپش ھەن سەرو نەوەشی  گەدیٛ و کوٙئەندامو ونیٛ و دڵو لولەکا ونیٛوە ،ڕەقیشا کەروٙ.

کەپرە و بنیٛ ھامنی:

ھەرکەس تەماکوٙش کەردیٛ ئەوەجەش بە کەپڕی و بنیٛ بیٛ، دەگاوە بار کەریٛ سەرو تەماکوٙی، کەپرە  ڕوٙنە یاگیٛ ئیسراحەتی بیٛ  و تەماکوٙش دلیٛنە پیٛکییٛوە، شەویٛچەنە  لویٛنیٛ سەرو کەپریٛ وتیٛنیٛ، چون خەڵک تەرسەو مارو دمارەکوٙڵیش بیٛ شەویٛنە، ھەتا ھەرمانو کار مەنیٛ کەپرەکیٛ مەنیٛ،ئیتر پایز ئامیٛ کەپرەو چەرداخەو بارگەو بنیٛ گردی پیٛچیٛنیٛوە لویٛنیوە دەگا و پایزو زمسان دەگانە بیٛنی.

سەرداو:

فرەو وەختی چن کەپریٛ نزیکوٙ یوٙینە جەمیٛ بیٛنیٛ ساناڵیٛ و چەرداخەو زیننان و  سەرداو و کەلەو  پەچەو گاو و ئاژەڵەکەیشا نزیکشاوەبیٛ ،چیٛنە گەرەکما باسو سەرداوی کەرو.

سەرداو : وەختیٛ بنیٛ بەرینی سەرو تەماکوٙی ھامنیٛنە فرەو جاری دوور بیٛنیٛ جە سەرچەمەو  ئاویٛ (ھانە) ی، ئیتر خەڵکەکە ناچار بیٛ  سەرداو ھورکەنیٛ، ئی چن کەپرە پیوەرە  سەرداویٛ ھوٙر کەنیٛنی پەی ئانەی ئاوی فیٛنکەشا بوٙ وەراشوٙ، چالیٛ کەنیٛنی دویٛ مەتریٛ قوڵ دویٛ مەتریٛ پان،  سەرش گیٛرینی بە  قاشاخ و ھەڕە یام گیواوی تەر پەی ئانەی فیٛنکە بوٙ، لایٛوە  ئاویش وزیٛنی سەر تا چاڵەو سەرداوەکەی پەڕەبوٙ لاکەی تەروٙ  ئاوەکیٛ  واژاوش سەرکەریٛ  وەختیٛ سەرداوەکە پەڕ بوٙنە. ئیتر ئاوەو ئی سەرداویە ھامنیٛنە فیٛنکە بیٛ،پەی واردەی و دەسو پل و قاپو قابلەمەو قوٙری وپیاڵە شتەی  بەکار ئیٛ ، ئەگەر ویریٛ کەرمیٛ ئی ئاویٛ جە ڕووەو زانستیو تەندروستیوە  فرە پیسە بیٛ وەلیٛ خەڵك ناچار وەریش، بەچن شیوازیٛ پیسە بیٛ، ئەسڵ و ئاوەکیٛ بە جوٙگە ئیٛ سەدان کیلوٙمەتریٛ دوروٙ ئیٛ و کەرینیش سەرداو،، ھەرچی سورپیاز و زەردەواڵە ،قورواقی ،رەقە بیٛ  سەرەکەریٛنی ئی سەرداوە،  جارو باریچ وەختو نیمەڕوٙینە بیٛ دزیوٙ  تووتەو یانیوە لویٛ دلیٛش، وەختیٛ لویٛنی ئاوی باری ئینە زانینی توٙ بەرەو سەرداوکەیوٙ ئاوی ئارینی ،سەرەکەی تەروٙ تووتەکە  شڵپو ھوٙڕ بەرشی بەرۆ،ئیتر ئی بەزمە چن جار واوەی بیٛوە، ھەرچی تووتەکا کوشیڼی و دورشا وزیٛنیٛ ،جار نەبیٛ وەرو گەرمای تووتەی داماگ ھەم پەی فرسەتی گیٛلیٛ  حەروەختی چوٙڵ بیٛی لویٛوە دلیٛ سەرداوەکەی.

ھەر یانیوە  وەڵاخش بییٛ  ئەر پەردەچییٛش لویٛ بە کونە  ئاوی ئاریٛ پەی واردەیوٙ.

 

شەتڵ گرتەی:

دماو ئانەی ئاخر بەرو تەماکوٙی سەرپەل تەمامیا،ئیتر گردو تەماکوٙکەی گوڵ کەروٙ،دماو نزیکەو دوانزە ڕوا  گولەکەش ڕیٛزوٙ و بوٙ بە بەر (توٙم…شەتڵە)  ئیتر کاردیٛوە تیژە بەری هەرگوڵو تەماکویٛ یاوابوٙ بڕیش، وزیش “وەرلەشیمە” کیت ،بەریش یاگیوە پاکە  هورش مجی تا وشکە بوٙ ئینجا کویش وپاکەش کەری پوشوپلەکەی پوٙ توٙمەکەیوٙجیا کەریوە،مدەیش وارە و هورش دەمنی ،ئیتر شەتلە  وشکەکیٛ “توٙم”  کەی هورگیری پەی ساڵیٛ تەر وەهاری واوەی شانیش و مزیوٙوە.

 

د.ناجح گوڵپی

 ھەورامان 10/7/2017

 

 

 hewraman
Load More In گردین

داواچیٛو بنویسە

پۆستی ئەلکترۆنیکەت بڵاو ناکرێتەوە . خانە پێویستەکان دەستنیشانکراون بە *

بابەتو دماتەری

زیانیٛو پاڵای پاژنە بەرزی پەی خانما

زیانیٛو پاڵای پاژنە بەرزی پەی خانما فرەو ژەنا دلێ زەماونڎ و مێمانیا و…حەز مکەرا پاڵا…