یانە پەیلوای  ڕاو ئیٛمە”مانیفیستو زوانو هەورامی” 

 ڕاو ئیٛمە”مانیفیستو زوانو هەورامی” 

86

 ڕاو ئیٛمە”مانیفیستو زوانو هەورامی” 

-بەشو یوٙوەمی

تەمامو زوانه ئیرانیەکا زاڕوٙ و نەوە و نەتیجەو زوانو هەورامینیٛ و هیچ بابه گەوریه چەنی نەوه و نەتیجه کاش سەرو نامێهرەبانی و جەنگیش نیەن.  ئیٛمه ئەشیوم به میٛهربانی و به ئاشتی و به گەورەیی چەنی ئی نەوه و نەتیجەیمانه هورزمیٛوه و بنیشمێره. زوانو هەورامی بابەو زوانه ئیرانیه کانەن، چیٛگەنه مەنزورم جه ئیرانی محدودو جوغرافیاو ئاروٙی نیەن، بەڵکوم ئیرانی گەوره که جه چینوه دەس پەنەمەکەرو و تا دەریاو مەدیرترانەی دریژەش هەن. من دوویٛ یام یەریٛ نمونیٛتا پەی ماروه که نیشانه مەڎو جه لەحازو ریشه شناسیوه، کەلیمەکا گرد هوٙرمەگڵاوه پەی زوانو هەورامی:

یو ئی کەلیمانه پیام و پیغامەن. جه ئەسلەنه یوٙنی وەلیم دوروه کەوتیٛنی. پیغام یانی قسیه که نەفەریە مەکیانوش پەی نەفەریه تەری رەفیقیه پەی رەفیقیه. پیغام دەرەتانش جە مەحاڵو خاورمیانەینە  دانش بەروە. ئی کەلیمیٛ دلیٛو عەرەبینە بیەن بە پیام. و فراتەر چانەیە، ئەساسو دینو عەرەبی سەرو ئی کەلیمیوە نریانەرە . جه دیدو ریشه شناسیوه  پیٛغام کونەتەرەن و هورامین. وهەرپاسه پیاله که زوتەر جه هورامینه پیغاله بیەن و هەرپاسه کەلیمیه پیسو شغر”ی” که بیەن به شێر و دمایی بیەن به  شزر کە ئیسە بەکار نمەلو و یام  غ بینه به ز پیسو فروزی که جه هورامی دەسەڵاتینە (پارسی)بیەن به فروغ و دروز بیەن به دروغ. که دروزن یانی دروغ زن ئیسەیچ جه هورامی ویمانە کاربردش هەن. هەرپاسه تیژ که بیەن به تیز و دمای بیەن به تیغ جە هورامی دەسەڵاتی، و جە هورامی ویمانە بیەن بە تیٛخ.

زوانو هورامی  دوەسەڎ ساڵیٛ دماو هیرشو عەرەبی بی بە دوی بەشیٛ گەورە. بەشیەش بە هورزەی رودەکی و دماتەر فردوسی و پیاگەورەکاتەری پەرەش سانا و بی بەزوانو دەسەڵاتو سەردەمی کە ئیسە دریژەش هەن و بە فارسی مەشناسیوٙ، بەشیەتەرش بی بە زوانو ئایینی و ڕازوو “مەگوی ” و هەر پاسە زوانو ئیٛمە و فرە وکەساتەری پیٛسەو لەکستانی و هەرپاسە کەلهوڕی و زازای و زوان ئایینی ئیزەدیەکا. جه خوراسانو سەردەمو دەسەڵاتە مەحلیەکا پیٛسەو ئەبو موسلیم، ئەفشین، فەرامەرز و عومەرو لەیس سەفار هرندی  زوانو هورامی ئەشناسیا بە پالەوی پارسی و دماتەر فارسیی و ئیسەیچە دیارەن و ڕەهیڵە درێژەش هەن.

بەلام چی ئاخروه یانی کەمتر جه سەڎ سالی چیوەڵتەری زوانو یوگیرو فارسی کە لەقیەن جە زوانو هورامی و هەرپاسە زوانو  کوردی یانی “سورانی”  بیەن به ملوزمش.  ئیٛمه واجبەن چیٛرو ئی بەختەکەینه ویما کیٛشمیٛ بەروه و ئننا  چیرو هەژمونی زوانو فارسینە و کوردینه زوانه که ما خەفە مەوٙونه،یانی نەوە و نەتیجەو بابەگەورەی مەکشوٙنە و خەفەش مەکەروٙ. و چی بەینەنە چون سورانی زوان جیا چانەیە و عەلاوە پانەیه که زوانه کەما به هیچ نمەزانو هویەتیچما ئینکار مەکەروٙ.  ریشه ما مەڎونه. نیگەرانیش فرەتەرەن. ماچوٙ هورامی چیشەن؟ گردیما کوردیٛنمی !؟. کاریه که  تەمامو دیکتاتورەکا و فاشیستەکاو دنیای مەکەراش .

بەس بەرتەرین و فاخرترین و باشتەرین نەبەرد و شەڕو بەشری پاریزنای و بەرزوه کەردەیی فەرهەنگو ئنسانین و پاریزنای ئیژنەیا یام ئەرزشە فەرهەگیەکانەن، و کام فەرهەنگ ؟ فەرهەنگو ئنسانیی ئانزانی . فەرهەنگو وەشەویسی ، ئاشتی و یوٙەژیوای . ئا فەرهەنگە که پاڵپەشتو ژیوای و سروشتین و کوە و کەمەرین، هەردین  و کەشو کوٙین.  ئەگەر به وردی  تەماشەکەرمی ئینه بەڕاسی  وراوەرەن  چەنی فەرهەنگو بەرزو مەردمو هورامانی . ئیمه ویرو باوەڕما هەن به هورامانی فەرهەنگی. ڕاو پاریزنایو زوانیما و ئیژانەی کاما، هورامانی فەرهەنگین. وەختیه ورد  مەومێ مەوینمی فەرهەنگو هورامانی فەرهەنگیه ئنسانین. جه جوغرافیاو ئیرانی گەورەینە ئیٛمه نێشانیٛ فریٛ جه ئاسەوار و پاسەوارو هەورامی مەوینمیٛ. پیٛسەو نامی شارەکا و دەگاکا و یا مەکانەکا که هەورامینیٛ.

جه ئوستانو ئەسفەهانی شارە دەگایه هەنه نامیش وەزەوانەن.  وختیه پەرسام جه مەردومو ئا مەحاڵیه که وەزەوان یانی چیٛش؟ نەزانینی. جه سورەتیەنه ڕوشنەن وەزەوان کەلمیه هورامی رەسەنەنه . ئینه و هەر پاسه نشانەکانیه تەریٛ هەنیٛ که هورامان تەمامو ئیرانی بیەن. یانی جە سەردەمیه دریژەنه فەرهەنگو هورامانی و زوانو هورامی نه تەنیا باو بیەن بەڵکو جه سنعەتەنه و هەر پاسه ڕاو رەسمەنه و ئەدەبیات و گورانی و موسیقی نشانەگانیه به دریژای تاریخو ئیرانی و به دریژای جوغرافیاو ئیرانی و بەڵکوم فره تەر چانەیه دور تەر جه ئیرانی و خاورمیانەی غەربو چینی و شەرقو ئوروپاینه نماد و ئلێمانیە فری دیارینی .

ئینه نیشانه مەڎو که هورامان بەهەشتو زوانشناسین و هەر پەیجوکاریە  گەرەکش بو ریشەو زوانە ئیرانیەکا کەشف کەرو وبیزوه ئشیوم جه هەورامیوه دەسش پەنه کەروٙ، چون زوانو هەورامی بابەو زوانیه ئیرانیەکانەن .

جه دیدگای تاریخیوه و جه ئاستیه بەرزوه یەریٛ دەوریٛ تاریخییٛ زوانی مه تاومی نامیٛ بەرمیٛ: یوەم زوانو باستانی زەردوشتی وەخشورین که ئەویستاش پەنە نویسیان. دوەم دەوریەتەری که توەنەکاو هخامنشی پا زوانه نویسیان و گراسەنگترینشا توەن نوسیو بیستونینیٛ . که چاگەنه کنیان.

یەرەم دورە دورو میانەین. که جه زەمانو ئەشکانی و ساسانی جه ئیرانەنه رەواجشا بیەن. که دیارتەرین تەوەن نویسشا چەنەمەنەن، پاڵەوی ئەشکانی یام پارتی و دماو ئانەیه پارسی ساسانی کە جە هەر یەرە دورەکانەنە  شوٙنەو زوانو ئیمە بە باشی دیارەن . و دماو هیرشو عەرەبی زوانه تازەکا مەنینی جیا که ئیدامو زوانه کونەکانەنی . که موقدس تەرینشا و ئیژا تەرینشا که حامڵو به رزتەرین ئەرزشه ئنسانیەکانن زوانو مقدس و گەورەو هورامین که زوانو فارسی دەری یام دەرباری چه نەش جیا بیەنوه که ئیسە بیەن به زوانو رەسمی بڕیه کشورەکا و هەر پاسه ئیرانی. زوانو هورامی پەی مەردمی جه گیانی شیرین تەر بیەن و هەرئی مەردمه به شیٛویه جور واجور پاریزنانشا. به هونەر به موسیقی  و گەورەتەرین و گرانمایه تەرین ئاسار و پاسەوار ئەدبی پی زوانه به بشریەتی پیشکەش کریان . پەی نمونەی شاهنامەو ئەڵماس خانو کەنولەی و هەرپاسه پەنج گەنج نێزامی که خانای قبادی به هەورامی هورشگیلنانوه و بەحسترین و وەشتەترین نەغمو هورامی کە هەمبەشەن چەنی زوانەکانەری ئیرانی، بابا تاهیر روت پیشکەشو ئنسانیش کەردەن. هەرپاسه ئیٛمه بنیان گوزارو ئەدەبو کلاسیکو زوانو هورامی ما هەن ماموسا بێسارانی که یاگیٛ شانازی گردیمانەن و موجیه گەورە و ئەقیانوسیەن جه ئەدەبو ملی ملەتو هورامانی و نوسەری گەورە و ئەدیب پایە بەرز  کاکه  “عادل محمد پور” به دروسی نامیش نیان: نوسەرو مانیفیستو ئەدەبو زوانو هورامانی. چانەیه فەراتەر و فرەتەر، هەرپاسه که تا ئیسه رازو خلقەتو بەشەری کەشفه نەوینیە و بەشەر نمەزانو چکوگوه ئامان و ئامایش  پەی چێشی بیەن ؟ کەشف نەویەن  ئەسرار و رەمزو “مەگو “یارسانی کەشفه نەوینە. به هورامی نویسیان و واچیان و هشتای رەمز ئاڵودەن. بەڵام ئا چیٛوه که چی بارەوە وەرچەمەن و کەشف بیەن و رەمز نیەن ئینەنه که زوانو ئایینو یارسانی سەرمایەو زوانی و فەرهەنگی و ئەدەبی هورامانین .

پژوهشیه که هەرمانه کریانه نیشانه مڐو ریشەو فرهێوە جه زوانه ئیرانیه کا هەورامین. که مەتاومی به زوانو لکی ، کلهوری ، تالشی ، سغدی و هه رپاسه زازای و فره زوانه کونەکا پیٛسەو زەردەشتی مەحالو یەزدی وشیرازی ئیشاره کەرمی. ئیمه گردیما زوانو هورامیما وەش گەرەکەن نە به بونەو تەعەسوبیوه چون هەمیشه تەعەسوب ناڕیک و ناوەشەن، چون ئەگەر ئیمه سەرو چیویه یام کەسیەوه تەعەسوب ما بو نمەتاومی به باشی و به دروسی سەرو ئا چیویوە یام ئا کەسەیوه داوەری کەرمی . دریژەش هەن .

نویسەر : “حەمە رەحیم غوڵامویسی ”

 

 hewraman
Load More In پەیلوای

داواچیٛو بنویسە

پۆستی ئەلکترۆنیکەت بڵاو ناکرێتەوە . خانە پێویستەکان دەستنیشانکراون بە *

بابەتو دماتەری

ئەراگیٛڵی

ئەراگیٛڵی ئەگەر شەویە جە شەوەکان ئاسمانوو پەڕ جە هەسارەو یۆ جە هەوارەکاو هۆرامانی کەردیمێ …