یانە زوان فاڕیای زوانی

فاڕیای زوانی

73

فاڕیای زوانی

زوانەکیٛ هەمیشە ئینای فاڕیاینە، ویەردەنە چنڎ باریٛ زوان فاڕیان یام فوٙتیان و نەمەنەن، فرەوجاری فاڕیای دەسەڵاتی سیاسی زوانیچش چەنی فاڕیان، بە کوڵی نونگیٛ فاڕیای زوانی بە دریٛژایی ویەرینی وزمیٛ وەرەچەم:

یوە: فاڕیای دەسەڵاتی سیاسی فرەو وەختی بیەن بایسو فاڕیای زوانی، وەلێم ئی فاڕیایە گردینی نەبیەن، پەی نمونەی سەردەمو ئەرەمەرزیای ئیمپراتۆریەتو ڕۆمانی زوانو فرەو وەڵاتە ئەوروپیەکا بی بە “ڕۆمانی- لاتینی” وەلێم دماو وڕای ئیمپراتۆریەکەی زوانو وەڵاتەکا وردەوردەی پیٛسەو زوانو ئەڎایی و زوانو نەتەوەی یاگیٛ زوانی لاتینیٛش گیٛرتەوە. یام دماو هوتەرەو ئەسکندەری پەی ئیٛرانی و وڕیای هاخامنشیەکا، زوان فاڕیا پەی “گریکی- هیلینی” دماتەریچ دماو وڕای هیلینەکا، ئامای سەرو دەورو ئەشکانیەکا زوان فاڕیا بەزوانی پەهلەوی-ئەشکانی”پارسی”. هەرپاسە دماتەریچ فاڕیان. یانی بەدرێژایی ویەرینی گرد یاگێوەنە دەسەڵات هوٙکارەن و یاردیدەرەن و پەشتیوانەن پەی فاڕای زوانی.

دوویٛ: چی حاڵەتەنە خەڵکی سادە مەیلو فاڕای زوانیشان نیەن، چوون زوان تەنیا ئامرازێوە نیەن میانو خەڵکیەنە پەی پەیوەندی کەردەی پۆ یوٙترینیوە، گیٛرە زوان ئەشناسەن پەی ئەشناسای هەویەو کەسێوە یان کوٙمەڵێوە کە بەیەک زوان قسیٛ مکەرانیٛ، ئا زوانە کە جە ئەڎاو تاتەیۆ بە میراس پەیشا مەنەنوە فیٛریٛش بیێنیٛ، پیٛوەنی و هەستی فرە بە قوەت وەش کەروٙ میانو ئاکەسانە کە پا زوانیە قسیٛ کەرانیٛ، یانی زوانی “لەم ئاورد” زوانی ئەڎایی، وەرو ئینەینە کە خەڵک واز جە زوانی ئەڎایی ویٛش نماروٙنە. مەگەر نونگێوە فرە گرنگ یام خەڵکەکە نەتاووٙ وەرگەش گیٛروٙنە، ئیجا زوانشا فاڕان. پیٛسەو هاندەری ئابوری و پەشتیوانی کەردەی جە ئاینی کە خەڵک ناچار بوٙنە زوانەکەیش فاڕونە. ئتر وەرە وەری زوان فاڕیو، زاڕوٙڵیٛ بە زوانو ئەڎاوتاتەی قسیٛ نمکەرانیٛ، یانەکە با بەدووەزوانیٛ، پەی نەوەی تازەی، وەچەی تازەی ئتر زوانی ئەڎایی فوٙتیوٙ و بە یەک زوان قسیٛ کەرانیٛ، کە زوانی ئەڎایشا نیەن. پیٛسەو ئیسەو هەورامیەکا.

زانستو زوان ئەشناسای سەلەمنان کە هەرگیز زوانو ئەڎاو تاتەی کوت و مت پیٛسەو ویٛش نمە فاڕیوٙوە پەی زاڕوٙڵەکانش، ئیلا مەشوٙ فاڕیایش بێ ملەرە، پەی نمونەی: ئیسە هیچ زاڕوێ هەورامی زوان نمەتاووٙ واچوٙ(ئەڎا) گرد ماچا(ئەیا). یام واتیٛ ناهەورامییٛ یاگیٛ واتە هەورامیەکا گێراوە.

یەریٛ: فاڕیای شیٛوەو ژیوای، ژیوای شارەنە” شارنیشتەی” .یوٙتەرەن جە نونگەکاو فاڕیای زوانی،  ئەگەر سەرنجە دەیمیٛ سەڎ ساڵیٛ چێوەڵتەر فرەو خەڵکی ئەرەنیشتەوە دەگای بیەن، خەریک و کیاریٛ و باخداری و ئاژەڵ وەیکەردەی بیەن، وەلێم ئیسە چەپەوانە بیەنۆ، فرەینەو خەڵکی ئەرەنیشتەو شارین، چون تەشکو ژیوای فاڕیان، نیشتگا جە تیلەوە کیاریٛ و ئاژەڵداری و بەگایەتینە فاڕیان پەی  تیلەو سەنعاتی و ئینترنیتی و جەهانگیری، یانی چی حاڵەتنە فرێوە جە زوانەکا جە فەرهەنگەکا شارەکانە تیٛکەڵاویٛ یوترینی بانیٛ، کامەشا باڵادەسی سیاسی و فەرهەنگی و ئابوری بوٙنە …هتد، وەرەوەرەی گردی ماروٙنە چیٛرو سەیەو ویٛش، بە لوای زەمانەی گردو زوانە کەم هازەکا فاڕیا پەی زوانە بە هازە دەسەڵاتدارەکەی. یانی ئەوسا خەڵک دەگا نشین بیەن هەر دەگایوە بە زوانو ویٛش قسیٛش کەردیٛنیٛ و پاریٛزیان، تەشکو ژیوای پاسەش واستەن.

چوار:  کۆچکەردەی، بە وەساڵەو ویٛت یام بەزوٙر، یوٙتەرەن جە نونگەکاو فاڕیای زوانی، زەمانو زووی بە زوٙرەزمیٛ خەڵکشا فاڕانوە جە یاگێوە پەی یاگیٛ تەری، بە نونگەی سیاسی یان سەر بە دەسەلاتدارێوە بیەن و کەوتەن ، ئیتر دوژمنکەیش بار کەردەن، ئینە بوٙ بایسو فەوتیای زوانو خەلکە کوٙچپەنەکریاکەی، یام ئەگەر بە وەساڵەو ویٛت دەگاوە کوٙچ کەری پەی شارێوە بە مەبەستو کارکەردەی و ژیوای، ئەکید زوانەکەت ناچارەنی فاڕیش بە زوانو ئا یاگیٛ کە پەیش لوانی.

پەی پاریٛزنای زوانی مەشوٙ دەسەڵاتی سیاسیت بۆنە هەرپاسە مەشوٙ نویستەی و قسیٛکەردەی بوٙنە، یانی زوانو نویستەی و زوانو دەمواچی فرە کریٛڵین پەی مەنەیۆ زوانی. ئێمەی هەورامی دەسەڵاتی سیاسیمان نیەن تەنیا مەشوٙ جە ڕاو نویستەی و قسیٛکەردەیوە زوانەکەیما پاریٛزنمیٛ.

زوان پیٛسەو دەسینێوەنیەن بنیەیشرەو بەکارش ناری تا وەختێوە هەرمانەت بوٙ پەنەش، زوان ئەر بەکارت ناورد مروٙنە.

وەختیٛو زوانێوە فوٙتیوٙ، یانی دەسکەوتە فەرهەنگیەکیٛ”کەلتوریەکیٛ” گرد فوٙتیا، مرا. دروسنەو زوانی”ساختار” کە ویٛشان جە دەنگیٛ”حەرفیٛ”و واتیٛ و ڕستەو  ڕازوانەنە ویناوە، ئی پروٙسە یام ئی هەرمانیٛ سەڎان، گیٛرە هەزاران ساڵیٛش خواینابوٙ تا ئی زوانە دروسبیەن، پرۆسێوەن کە گردو خەڵکی”ملیونان خەڵک” پۆشەوە خەریک بیەن و مانیان تا وەششا کەردەن، ئەزمون و ویر و پەیلوای گردیشان بیەن جە ژیوایشانە، ئەگەر زوان مروٙ یانی ڕەنجو ئی گردە خەڵکیە  وا بەروٙش، بە خەسار ملوٙنە.

د. ناجح گوڵپی 4/7/2019  کەلکم جە کتیٛبو  مێژووی زمانی هوٙرگیٛرتەن

 

 hewraman
Load More In زوان

داواچیٛو بنویسە

پۆستی ئەلکترۆنیکەت بڵاو ناکرێتەوە . خانە پێویستەکان دەستنیشانکراون بە *

بابەتو دماتەری

ئەراگیٛڵی

ئەراگیٛڵی ئەگەر شەویە جە شەوەکان ئاسمانوو پەڕ جە هەسارەو یۆ جە هەوارەکاو هۆرامانی کەردیمێ …