یانە ویر زوان و ئەدەبو گۆرانی، خێزو هۆرامانگەرایی

زوان و ئەدەبو گۆرانی، خێزو هۆرامانگەرایی

137

زوان و ئەدەبو گۆرانی، خێزو هۆرامانگەرایی

“بەشو یۆوەمی”

 

نویسەر: ژیاری سڵامەتیان، مەریوان 21/3/1398

 

 گوڵ وێش مەزانۆ بوڵبوڵ بێدار بە—پەی بەناو ژیوای زو دەس وە کار بە (شاعر؛ یۆسف ڕەسول ئابادی، دیوانو هاوار، پ30)

 

 

— گۆران و سورەت مەسەلێمان

بە ئیستناد بە علمو قۆم شناسی، مەردم شناسی، ئینسان شناسی، کۆماشناسی، زوان شناسی، علمو سیاسەت و حقۆقی مودرنی، هەر پاسە بە پابەندی بە تاریخ، تەمەدون، زوان، ئەدەب، فەرهەنگ، ئەرزشە ئەخلاقیەکان، دماتەر بە ئیستناد بە گردینو پەیجۆرکاریە زانشتیەکان کە دماو سازیاو دۆڵەت-ملەتی مودرنی هەرمانەشان سەر کریاینە، “گۆران” بە ملەتێ مەواچان کە ساحیبو دین، فەرهەنگ، زوان، ئەدەبیات، تاریخی سیاسی/کۆمەڵایەتی تایبەتو وێشەن. جەمعیەتێوە کە ئی ملەتەشە سازنان. ئینیشانەنێ” شەبەک، زەنگەنە، باجەڵان، کاکەیی، جمور، یارسان، شارو قەڵاو قروەی، عەبدولمەلەکیانو مازندەرانی، کەنوولە و چندە دەگاتەرێ ئەو کرماشانەنە، پەنج بەشو هۆرامانی؛ لهۆن، ژاوەرۆ، شامیان، تەخت، گاوەرۆ، و شارو گەهوارەی). ویەرو دینی، فەرهەنگی و زوانیوە، ئی ملەتە فرەتەر وەروەڵاویش پۆوە مەپێویۆنە. بە جۆرێوە چەپوانەو فرەینەو ملەتەکانو مەنتقەکەی، ملەتو گۆرانی نەک هەر داراو “جوگرافیای تەبێعین” بەڵکوم داراو “جوگرافیای فەرهەنگیچەن” وەروەڵاوی فەرهەنگی و دینیش گردینو پەیرەوانو دینو یارسانی وەرەنە مەگێرۆنە، هەتا ئانیشانە کە تەبارشان گۆران نییەن بەڵام بە گۆرانی قسێ مەکەران ئادیچ بۆنەو دینو یارسانیوە بە ویەرو زەمانی، هویەتی دینی یاریشان بییەن بایسوو ئانەیە کە وێشان بە هویەتێوە چێروو مەفهوومو ملەتو گۆرانینە تاریف بکەران. هەر پاسە کە ژاک لاکان، باسوو ئاژەو دینو ئیسلامی ئەو ئیرانەنە مەکەرۆنە و مەواچۆنە: ئیرانیەکان نمەتاوانێ ئیسلامی پێسەو بەشێوە ئەو هویەتی تاریخی، تەسبیت کریای جە وێشان دوور بداران، چوون دینو ئیسلامی هەزاران ساڵەن مەژگو ئینسانی ئیرانینە واوەی مەکریۆنەوە و بییەن بەشێوە ئەو هویەتیش. مەتاومێنە بە پابەنی ئەپی قسێ باسو پەیوەنی پەیرەوانو یارسانی چەنیو هویەتو ملەتو گۆرانی لەیەک بدەیمێنەوە و بواچمێنە: ئا قۆمانیچە کە پەیرەوو یارسانینێ نمەتاوان بۆنا خاترەو ملیەتیشانوە مەسەڵەن کورد بییەیشان یا ئازەری بییەیشان، فارس و لور و لەک بییەیشان، هویەتی دینی یارسانیشان و گۆرانیشان ئەو وێشان بشارانەوە. ئینە واقعیەتێوەن مەشۆ قبووڵش بکەرمێنە: پەی نموونەی: کەلهوڕزوانێوە خەڵکو کرماشانی، کە زوانش کەلهورین، بەڵام پەیرەوو یارسانین، بۆنەو ئانەیوە کە سەدان ساڵێن مەفاهیمی دینی، زوانی، و فەرهەنگی و هویەتی ملەتو گۆرانیش پەنە ئاموزش دریاینێ، ئارۆ ئیتر ئەگەر وێش فرەتەر بە گۆران مەدۆ قەڵەم تا بە کورد یاگێو سەرسڕمەنەی پەی ئەمنی گۆرانی زوانی نییەن و بەڵکوم فەخر مەکەروون کە ملەتەکانو تەریچ چەنەو فەرهەنگ و زوانو ئەمن کەلشان گێرتەن پەی ژیوایشان و هویەتو گۆرانیشان لایق زانان کە جەهان وینیشان ئەچا جەهان وینیە بگێران و کەلێنیەکانشان پەڕوە بکەران. فرەو جاران ئی غەیرە گۆران زوانا، شیفتەو دین، زوان، ئەدەب و فەرهەنگو گۆرانی بیێنێ، زوانی ئەداییشان کامڵەن تێکەڵو گۆرانی کریان و ئارۆ کابرای کەلهوڕ، یا جاف، فرەینەو گۆرانیەکانش، ئەدەبەکەش، پێسەو شێعرێ، بە زوانو گۆرانین، فرەو جاران ئی مەسەلێ بیێنە بە موناقشەو ناسیۆناڵیستە کوردەکان کە بڕێوەشان مەواچان ئیمە سەهمی فرەتەرمان جە گۆرانی هەن ئەویشان مەواچان نە خەیر ئیمە فرەتەر ئەو هۆرامی جە گۆرانی نزیکتەرێنمێ.

 ئیینە مەشۆ ئیفتخار بۆ پەی ملەتو گۆرانی کە تاوانش کاریگەری بنیۆ ملو ملەتەکانەرە و فرەو جاران ئی ملەتانە بە پەسیناو زوان و ئەدەبو گۆرانی پێسەو مەکتوباتیشان، تاوانشان وێشان بنمانان. فەرهەنگ، زوان، ئەدەبو ملەتو گۆرانی، ڕەساڵەتش ئانە بییەنە و ئانەنە کە مەرزەکاو ملەتەکان بماڵۆ و قۆمەکان جە چوارچۆ ویرو وێشەنە سازمان بدۆنە. پەوچی ئارۆ ئی خەڵکانە بە هەق بەشێوەنێ ئەو ملەتو گۆرانی، ئیینە نە باسێوە وەرچەم تەسکی سیاسی و ناسیۆناڵیەن، و نە زهنیەتێوە دگمەن و ناپۆختەن، بەڵکووم واقعیەتێوەن کە ئاژەو ئی ملەتیشە ئەپێسە رەقم دانوەنە کە زوانەکەش زوانو دینی بۆ، فەرهەنگ و ئەدەبش کاریگەری بنیۆ سەروو بەشێوە وەروەڵاوی ئەو کشوەرکانو عێراق و ئیرانو هیزی و ئارۆی.(هێزی مەنزوورم ئیمپراتوریەکان، ئارۆیچ دۆلەتە ملیەکان).

ئارۆ لازم مەکەرۆنە کە ئا خەڵکانە کە وێشان بە موتەعەلق بە “گۆرانی” مەزانان، جە چوارچۆ واچمانو(گوفتمان) ئی ملەتینە وێشان سازمان بدان، نەکاتەکی، واچمانی “شەبەکانە، ژاوەرۆیانە، لهۆنیانە، شامیان، ئۆلمەلەکیانە و یارسانیانە و . . .یا وجیکلانەتەر “کارەڕەهاتانەتەر” کە ئارۆ بڕێوە خەریکشەنێ پەی مەنافعو وێشان کەلکش چەنە مەگێران نۆتشەگەرایی(مەحەلەتەیمانێ)، پاوەگەرایی، هۆرامان تەخت گەرایی و . . .”) ئێمە داراو ملەتێوە گەورەیەنمێ لازم نمەکەرۆنە وێمان وجیکلانە نیشانە بدەیمێنە، ئیمە ملەتو گۆرانی، مەبانی ئەرزشە ئەخلاقیەکانمان تەسبیت کریاینێ و تایبەتو وێمانەنێ و بێ وەرچەم گێرتەو ئی مەبانیانە، هەر هەرمانێوە ناپۆختێ و بێ سەروو شۆنەنە و نمەیاوۆ بە یاوگە و مەقسەد. ئارۆ وێئاگایی جەمعی ملەتو گۆرانی، مەبۆنە بە بایسوو زینەوە بییەو ئا تاریخە شکۆمەندەیە. هەلبەتە مەشۆ ئی هەقێقەتیچە نەزەرەنە بگێرمێنە کە عەیب نییەن کەسێوە بواچۆنە شەبەکینا و هۆرامانینا و نۆتشەیی و یا پاوەیینا و زاوەرینا و کەنوولەینان، ئینە لاو گردینو ئینسانەکاو جەهانیوە هەن کە هەر کەسێوە ئەچا یاگێنە(جاگا، مکان)کە جە ئەدا بییەن، و ساکن بییەن و سەرئاما تاڵەکانش و وەشیەکانش ئەچاگەنە بیێنێ، خود بە خود ئێحساسێوە عاتفیش پەی ئا یاگ و ئا مەکانەیە هەن.. بەڵام ئەچێگەنە، مەشۆ ئیینەیە وەرچەم بگێرمێنە ڕازەو مەنەیوەو هەر ملەتێوە مەفاهیمانێوە ئەخلاقی و ئەرزشانێوەنێ کە گردینو خەڵکەکەی کەڵەسەوار پەیوەن مەدان بە هەنگەریوە و هەمکاری و هەماهەنگی دلێو جامعەکەیەنە مەسازنان و ڕاگاو وەڵکەوتەی گردینو ملەتەکەی هەموار مەکەران. مەشۆ هۆشیارانە و ژیرانە “ئەرزشە ئەخلاقی و فەرهەنگیەکانو ملەتو گۆرانی” نەکەرمێ بە قوربانی وەشەویسی شەخسی و یانەگایی و دەگایانەو وێمان. ئیمە زەنگەنێوە گۆران تەبارێنمێ، ئیمە هۆرامانیێوە گۆران تەبارێنمێ، ئیمە باجەڵانێوە گۆران تەبارێنمێ، شەبەکێوە گۆران تەبارێنمێ، ئۆلمەلەکیێوە گۆران تەبارێنمێ، و ئیمە پاڵنگانیێوە گۆران تەبارێنمێ. ئینە درۆسی مەسەلەکێن کە مەشۆ ئاگایوە بییمێ چەنەش.

 

—  خێزو هۆرامانگەرایی، واچمانو ویرچەمەی

پەی یەک دەهەی مەلۆنە، هەرمانەی فەرهەنگیە و ئەدەبییە چێروو نامێ “خێزوو هۆرامانگەرایینە””محاڵوو هۆرامانینە دەسش پەنە کەردەن. وەختێ دەس مەنیەیمێ سەروو یەک دەهەی، و نامێش مەنیەیمێ خێزوو هۆرامانگەرایی، ئەچێگەنە مەنزوورما وێئاگایی جەمعی ملەتوو گۆرانی جە محاڵوو هۆرامانینەن. شایەت وەڵتەر ئەچی یەکدەهەیە کەسانیێ بە داعیێوە شەخسی، وێشان بە ڕچەماڕوو نویستەی بە زوانی دەمواچی(دەگایانەو) دەگاکێو وێشان بزانان. و ئینەیە بە “خێزی ئاگایی بەخش بدان قەڵەم” بەڵام ئینە دوورەن ئەو حەقێقەتی، حەقێقەتی غەیرەشەخسی مەسەلەکێ ئانەنە کە سازیاو مەفهوومو “هۆرامانگەرایی” ویەروو گردینینە(در حوزەی عمومی) ئەپی وەروەڵاویە تەنیا پەی ئی یەکدەهەیە مەگێڵۆنێوە. ئەچی یەکدەهەنە چەپوانەو ئایدئۆلۆژیە زاڵەکاو وەڵتەری کە هویەتێوە جەعلی “ناگۆرانیشان” سەپنابێ ملو مەژگو جامعەو گۆرانیرە و وجوودێوە غەیرە حەقیقی و جبەر ئەو زاتو ئی ملەتیشانە پەی سازنابێ، یا بە جۆرێوە جامعەکەشان جە کونشگەری و مەعناسازی هویەتی وستەبێ، خێزوو هۆرامانگەرایی بە کونشگەری “ویرچەمەو هۆرامانی” ئەوەڵین هەرەکەتی تاریخیش چێروو نامێ “هۆرامانگەرایینە” پەی خزمەت بە ملەتو گۆرانی وەرق داوەنە.

 خێزوو هۆرامانگەرایی ئەچی یەکدەهەنە بە گردوو هێزیشوە وەرانوەرو دوشمەناو ئازادی ئیرادە و باوەڕی هۆرامانیوە مدرامانشان کەرد و گردینو ئا پڕۆپاگەندە سیاسی و فەرهەنگیە جەعلیانە کە ئی چندە دەهە ئاوردێبێنێشا ملو ملەتو گۆرانیرە، پەرچش دایوە و جامعەکەش جارێوەتەر چێروو سێوەروو “وجوودی حەقیقی” ملەتوو گۆرانینە تاریف کەردوە. ئیدئۆلۆژی “بێگانەی” گردوو نیرووی ئیقتسادی، سیاسی و فەرهەنگی وێش تەیارش کەردە بێ تا مەفاهیمە تاریخی، سیاسی، کۆمەڵایەتی و فەرهەنگیو ملەتو گۆرانی کە سازیاو هەزاران ساڵی بێنێ، بێمایێ و لتەلتێشان بکەرۆنە. ئی هرووژمە بییەبێ بایسوو ئانەیە کە جامعەکەمان ئەو حەقێقەتی تاریخی و هویەتی وێش پەی ماوێوە لابدریۆنە. گردینو پڕۆپاگەنداو ئی ئایدئۆلۆژیانە کە پڕۆژەو ئیستعمارگەرایی مودرنینە بەشداری مەکەران، ئانەبێنە و ئانەنە کە شاڕاو تاریخو ملەتو گۆرانی وەرچەمانو ئینسانی هۆرامانیوە کۆروە بکەران تا جامعەو گۆران زوانەکان هەر جە مووسڵ هەتا قەڵاو قروەی تا شاروو هەڵەبجەی تا پاڵنگان و پاوەو و بێساران، کەنووڵەو جە ویروە بشانێوە. و حافزەی تاریخی و زانشتی بوومی و ئاوەزی جەمعیمانەنە درەختو ملەتو گۆرانی و جامعەو هۆرامانی وشک بکەران. ئامانجەو ئی پڕۆژەیە ئانێنە کە ئینسانێوە بێ مانای هۆرامانی بسازنان، و مەژگوو جوانەکانمانە، مەژگو واڵەکانمانە، ئەدایانمانە، زاڕۆکانمانە و براکانمانەنە ئی تەوەهومی بشانان کە گۆران جە مەسیرو ژیوایشەنە ” مانا و مەفهومێوە تایبەتش پەی ژیوای نەبییەن و نییەن و هەر چیش هەن و نییەنش ئەو ملەتەکانو تەریوە گێرتەنش. نەتیجەی نەهاییو ئی پرۆژەیە ئانەنە تا ئی تەلقینێ مەژگو جوانانو جامعەو گۆرانەکانەنە بسازنان کە “گۆران” نەقشێوەش جە سازناو تاریخو تەمەدونی نەبییەن، و ملەتێوە مونفەعل بییەن. هەر چندە ئیسەیچ هەر ئی بەرنامە نائینسانیە هەر ئیدامەش پەنە مەدان،  و خەریکەن بە شێوانێوە فراوان پووڵش پەی خەرج مەکەران. بەڵام ویرچەمەو هۆرامانی، جوانە گۆران زوانەکان، یەکدەهەن پەرچێوە ژیرانەشا دانوە ئەپی کەسانە و حەماسێوەتەرشان زیاد کەردەن بە حەماسەکانو ملەتو گۆرانی.

واچمانێو(دیسکۆرس)کە ئی جونبشە، ئەچی یەکدەهەنە سازناش و بە کارش ئاورد و ئیسەیچ هەر بە کارش ماوەرۆنە،  نەک هەر پەی پەرچدایوەو ئی پرۆژەیەنە(پڕۆژەو تیکە تیکە کەردەیو ملەتو گۆرانی مەنزوورمەن)، بەڵکووم ڕۆشنکەردەیوەو سوورەت مەسەلێو  “ملەتو گۆرانین”. بە گردین واچمانو ئیمە گەرەکشەن پەرسانێوە بونیادینێ مەترەح بکەرۆنە، و سەرشان باس بکەرۆنە و  داواچی ئاوەزیانە و مەنتقیانەشان پەی بیۆزۆنەوە. ئی پەرسانە فرەینەشان پەیوەندیشان بە “هویەت، شەخسیەت، وجوودو ئینسانی گۆران زوانیوە هەن”؟ ئیستراتژی ویرچەمەی تا ئیسە ڕادیکاڵی/تەدافوعی(دفاعی ڕادیکاڵانە) بییەن و فرەتەر پەی وەرگیری کەردەیو ” ژنوسیدی مەعنەوی” و وەرگیری ئەو نابوود کەردەیو بەشێوە ئەو تەمەدونوو بەشەریەتی بییەن. پەوچی ویرچەمە، مەبانی فکریش ” ئینسانیەت” و ئیحترام پەی وجودین، دژوو هەر جۆرە ئایدۆلۆژیێوەن کە هویەتوو ئینسانی سوک مەکەرۆنە، دژوو ئانیشانەنە کە فەرهەنگ و تەمەدونوو ملەتەکان بە غارەت مەبەران. دژوو ئانیشانەنە کە کوشتەی و بڕیەیو ئینسانەکان و نابوودی فەرهەنگ و زوانوو ئینسانەکان بە بەهانێوە مەزانان پەی مەنەیوەو وێشان. ئینەنە کە مەواچمێنە ئەندیشەو “هۆرامانەگرایی “چەپوانەو هەر ئیدئۆلۆژیێوەو تنڕەوو مەنتەقەکەین. چەپوانەو ئا فەزایێ کە ناسیۆنالیسمی وەرچەم تەسکوو مەنتقەکەی سازنایبێش و جامعەو هۆرامانیش ڕووبە گێلێ و کەمفامی و نزم نەفسی بەردە بێ.

 خێزو “هۆرامانەگەرایی” بە پابەنی بە ئەدەبیاتو حقۆق شەهرەوەندی مودرنی، و بە کار ئاوردەو علمی مودرنی پەی ڕۆشنوە کەردەیو مەسەلەکانو ملەتو گۆرانی، کەلش گێرتەن و مەگێرۆنە. ئی خێزە فرەتەر ئەو ئانەی کە وەڵاکەرو ئایدۆلۆژیێوە تایبەتی بۆنە، پابەنوو ڕۆشن گەری، و واچمانی علمین. ئی خێزە نەک هەر گەرەکشەن “ئینقلابی فەرهەنگی” ئەو جامعەو گۆرانینە بە وجوود باوەرۆنە، بەڵکووم گردینو کۆششەکانش سەروو ئانەیەنە کە ئەئەچی جامعەنە مارکس واتەنی: “وەڵکەوتەی فەرهەنگی” ڕوە بدۆنە. “ئینقلابی فەرهەنگی” یانی یاگەگیر کەردەیو هویەتو گۆرانی بە جیاتی هویەتی جەعل کریاو خەلق کریاو بێگانەی. “وەڵکەوتەی فەرهەنگی” یانی دەسکاری دەروونی و ئاوەزیانەو فەرهەنگو جامعەو گۆرانی. هەر پاسە بەردەی سەرەوەو کەیفیەتو ژیوایو ئینسانی گۆران زوانی بە هەرمانەکەردەی سەرو ویەرو وێشناسی، ئاوەز، گەورەیی، هویەت، و وێئاگایی. وێمانەتەر بواچمێنە، جامعەکەمانەنە نۆرمانێوە ببا بە فەرهەنگ کە ڕاسەڕاو وەشبەختی و ڕسای و وەڵکەوتەو ملەتەکەیەنە هەرەکەت بکەران. پەوچی ئی خێزە بە حەقێقەت هەم ڕوەو ئەندیشەیی و هەم فۆرمو هەرمانەکانشوە تایبەت مەندیو وێش هەنێش. خێزو هۆرامانگەرایی یا خاستەرەن بواچمێنە جونبشی فەرهەنگی/ئەدەبی ملەتو گۆرانی لانیکەم جە وەتەنو هۆرامانینە، ویرپێکش ئیینە بییەنە. ویرچەمە  درۆسەن هۆرزگاش هۆرامانەن بەڵام ئامانجەی گەورێش جامعەو گۆرانین جە گردو جاگاکانە. ئی خێزە دەسپەنەش ژیرانێوەنێ کە بە بەروستەیو مەنافعو گردینوو جامعەو گۆرانی و محاڵوو هۆرامانی دفاع ئەو هویەتی فەرهەنگی/قۆمی ئی ملەتەیە مەکەران. ئینسانی ویرچەمەیی کەسانێوەنێ کە راساو مەنافعو ملەتوو گۆرانی هەرەکەت مەکەران و هەرمانە مەکەران و  وێشان سازمان مەدان. ڕۆشنتەر بواچمێنە هەر کەس ڕاساو مەنافعوو گردینوو ملەتوو” گۆرانینە” هەرەکەت نەکەرۆنە، ویرچەمەیی نییەن، و نمەتاوۆ ویرچەمەیی ببۆنە.

 

— جوگرافیاو هۆرامانی، نەقشش سەرو سازناو فەرهەنگ و تەمەدونو ملەتو گۆرانی

مەشۆ پەرسمێ ئەو وێمان چە فاکتانێوە هۆرامانشان پێسەو جوگرافیایێوە(مەقسودم، ٥بەشی جوگرافیاییشەن)گۆران نشینی، بە گلێرگاو ئی خێزە گەورە فەرهەنگی و دەسەڵاتە دینی، ئەدەبی و هژموونیە فەرهەنگیەیە قەرار دان؟ مەتاومێنە پەی جوابو پەرسەکێمان ئەو تاریخ زانەکان و تەمەدون شناسەکا و پەیجۆرکارەکانو ویەرو ئینسان شناسی و مەردم شناسی کەل بگێرمێ. ئەچی بەشەنە پەی جوابوو پەرسەکێمان ئەو ویلدرۆرانتی تاریخ زان و مەردم شناسی کەل مەگێرمێنە. مەتاومێنە بواچمێ: هۆرامان چەپوانەو ئەوتەر محاڵەکان، ئەو ویەروو ژیوگایرە یاگێوە وەش ئاو و هەوا بیێنە پەی ژیوای. بە دەلیلو فرە بییەیو ئاوێ، پێسەو پەدیدێوە “تەمەدونسازێ” نیزامو کشاوەرزی ئەچا محاڵەنە وەڵکەوتەتەر بییەن. پەوچی مەوینمێنە گرد ویەرێوەنە ملەتو گۆرانی نیازە وەڵینەکانش بە گا ئاوردێنێ. دماو ئینەی نیزامو فرەئاوەریش(تولید)سازنان. جە ئیمتدادو ئی مەسەلێنە، دین پێسەو گەوەتەرین کۆڵەکێو سازناو تەمەدونی ئەچی جامعەنە دروس مەبۆنە. دماتەر یەکیاگەنشینی هۆرامانەنە سازمان دریان و خەڵکەکە فرسەتو ئانەیشە پێدا کەردەن کە هەنگامێ بگنۆ وڵێو قۆمەکانو تەری و زووتەر بیاوۆ بە تەمەدون سازی.  ویرو نیازە ڕەوانی و مەعنەویەکانش بگنۆنەوە(نیازهای ثانویە). لاشەی پەڕ هێزوو ئینسانی گۆران زوانی، ئادش کیشنان ڕووبە سازنایو؛ نەهادە دینیەکان، هونەرەکان، نەقش و نیگار، جوانخاسی و شکڵ سازنای و مێعماری و فۆرمەکان، هونەرنمانای گردو ویەرەکانەنە.

شۆنەو ئی گردە ئەنباشتیرە وردە وردەی هونەرەکان ئەو تەشکی مادینە ڕەنگێوە غەیرە مادیە مەگێران و ئەچێگەولای دەروون پێسەو هانەقولێوە مەخرۆشیۆنە یۆهەم “شێعرە بە زوانو گۆرانی” قەدوو تەوەن و جەسەو درەختەکانوە مەنویسیۆنە و کەم کەم ئی خەتێ هەر ئیدامەش هەنە و تا ئانە کە بە فرە بییەیو نویستەکان، ئەدەبیەت نویستەکان مەلۆنە سەرتەروە و ئیجار وردە وردەی ئینسانەکان بە دماو بە گا ئاوردەیو نیازە جەمعیەکانو جامعەکەی، ئەختیار و ئازادی تاکی سەرهۆرمەدۆنە و ئینسانەکان مەیانێ و نیازە تاکیەکانشان بە ئێحساس، ئاوەز و ئەنەفکریای بە دلێنێوە: ئاشقانە، دینیە، عرفانیە، تەعلیمیە و زەم و مەدح، و ناڵیایوەی، و حەماسەی بەیان مەکەران. فرەینەو محاڵەکانەنە هەڵای نیزامو لولەکەشی، جوەکلێو ئاوێ نەسازیا بێنە، و خەڵکەکە ئەو هانەی کەل گێرێنێ، چەولاوە مەنتەقە گۆران نشینەکانەنە پێسەو هۆرامانی، نیزامێوە فەنی ویەرو کشاوەرزی، ئاویاری مەبۆنە باعیسو ئانەیە کە سەدان جۆرە مێوە و واردەمەنیێ، پەی سازنایو جاشتەکان، بە “دانشێوە بوومی” لاو خەڵکو ئی محاڵیوە بەرهەم بەی. هەمزەمان خەڵکەکە هەرمانەو هونەر و ئەدەبیاتی و نویستەی مەکەرێنە. ویلدۆرانت ئی ڕەوتی  پێسەو فاکتێوە قەوی پەی تەمەدونسازی مەزانۆنە، پەوچی پەی ملەتو گۆرانی سەنەدێوە علمی و عەینین و نیازش بە زلکەردەیوەی نییەن.

ئیمە نمەتاومێ مەسەلێو وەڵا بییەیوەو ئەدەبو گۆرانی ئەو ئی گردە سەرزەمینانە و کاریگەری ئەدەبوو گۆرانی ملو ئی گردە قۆمانەرە(ئازەری، کورد، لوڕ، لەک،عەرەب، فارسی) تەنیا بە نامێو دەسەڵاتی دینی و فەرهەنگی لەیەک بدەیمێوە. نە خەیر، بێشەک ئیمە خانشێوە تەرمان هەن ئەچی مەسەلێ. بی وەرچەم گێرتەو ڕەوتو سازیایو تەمەدون سازی، نمەتاومێ ئی مەسەلێ بە درۆسی، ئاوەزیانە و بێلایانە لەیەک بدەیمێنەوە. وەڵا بییەیوەو ئەدەبو ئی ملەتی ئەپی وەروەڵاویە نیشان ئەو وەڵکەوتەو ئەوتەر ویەرەکان مەدۆنە. ئەچانیشانە: کەیفیەتو ژیوای، نیزامی وەڵکەوتەیو کشاوەرزی، سازیاو نەهادەکان، فرەئاوەری و سازیاو هونەرە دەسیەکان، پەنا بەردەی پەی فاکتو جوانخاسی ئەبزارەکان لاو خەڵکەکەیوە بە جیاتی فرەکەردەیو ئەبزارەکا جە ویەروو مادینە. ئینێ دەلایلێوەنێ کە محاڵوو هۆرامانیشان پەی نزیک بە هەزاران ساڵی کەرد بە ئیلگوێوە زینە پەی تەقلید و وەڵکەوتەیو ئەو ملەتەکا تەری. فرەینەو ئی قۆمانە سایەو سەرەو فەرهەنگ و دانشی بوومی ملەتو گۆرانی بیێ بە ساحیبوو تەمەدونی و یەکیاگەنشینیشان تەجرۆبە کەرد..(پەی خاستەر یاواینەو باسەکەی، وەڵینەو جلدوو یۆهەموو کتێبو تاریخ تەمەدونو ویلدۆرانتی بواندێوە).  

 

 

 hewraman
Load More In ویر

داواچیٛو بنویسە

پۆستی ئەلکترۆنیکەت بڵاو ناکرێتەوە . خانە پێویستەکان دەستنیشانکراون بە *

بابەتو دماتەری

سەرنجێ ویٛمانە سەروو دەقێوە کاک بێهرووز محەمەدپووری (شاروٙ)

قومێ لەزەت و عومرێ جادە سەرنجێ وێمانە سەروو دەقێو کاک بێهرووز محەمەدپووری (شارۆ)  عادڵ محە…