یانە ویەردە و هەورامانی شەبەکیٛ کیٛنیٛ؟

شەبەکیٛ کیٛنیٛ؟

184

#شێخ شەهابەدینی دزاوەری، پیرۆزتەرین شێخوو شەبەکەکان و گۆڕەکێچش گەورەتەرین مەرقەد٘وو موقەدەسوو شەبەکینسەید ئەڤرەن/سلێمانی
هۆرگێڵنایەو سەروو زوانی هەورامی: هومایون موحەممەدنژاد/مەریوان

شەبەکێ فرەتەر جە ئوستانوو موسڵی، دەگا، ناحیەکا و شارەگولالەکاو ئۆستانوو نەینەواو وەڵاتوو عێراقینە مژیوا. بە پاو دمایین ئەژمار، نفووسۆ شەبەکی جە ٣٠٠هەزار کەسێ هەتا ٧٥٠هەزار کەسێنێ. شەبەکەکێ ٨٥ دەگایێشا هەنێ.
سەیێد ئەڤرەن/سلێمانی
جە کوردەسانەنە چنها باوەڕێ جیاجیایێ هەنێ، بجگەم جە چوارتیکێ کوردەسانی (ترکیە،ئێران،عێراق، سووریە)،جە وەڵاتەکاو رووسیەی،ئەرمەنێستان و گورجێستان ئەژماریوی فرە جە کوردێ ئێزێدیێ(ئێزەدیێ)مژیوا، هەر پاسەیچ ئەژناسیان کوردێ ئێزێدیێ فرەتەر جە پانیشت و بەشیویچ جە سەرنیشت و وەرنیشت (وەرپڕ) مژیوا. کوردێ عەلەویێ جە سەرنیشت و بەشێویچشا جە وەرنیشت مژیوا . هەرپاسەیچ کاکەیەکێ فرەتەرشا جە پانیشت و وەرخێز(وەرکەوت) مژیوا.

بە پاو باوەڕوو کاکەییەکا، سوڵتان ئێسحاق(سڵتانی ساق) ٢١ى نەورۆزی جە ئەد٘ای بیەن، ئا ڕوە نەورۆزا. باوەڕشا پانەینە کە زەردەشت چا ڕۆنە جە ئەد٘ای بیەن.مەرکەزوو کاکەییەکا جە دۆڵێوەنە بە نامێ”هاوار”ینە. ئا دۆڵێ جە هەڵەبجەو دەس پەنە کەرۆ هەتا نزیکوو “پەردیوەر”ی جە سەروو مەرزوو وەرخێزی(بەینوو ئێران و عێراقی) درێژەش هەن. ڕۆ ٢١ى نەورۆزی هەزاران کاکەیى جە سەرتاسەروو کوردەسان و دنیایچەنە ملا پەی هاواری و ئاهەنگوو سەرکەوتەى بەرا ڕاوە.

کوردێ فەیلیێ فرەتەر پانیشتوو کوردەسانی و چن یاگێ تەروو عێراقیەنە هەنێ. یارسانێ(کاکەیى – ئەهلوو حەق)ی یام واتەنی(قەڵخانیێ)و هەر پاسەیچ کوردێ شێعێ جە وەرخێزوو کوردەسانی و بەشێویچ جە پانیشتوو کوردەسانی منیشارە.
شەبەکێ فرەتەر جە مەرکەزوو موسڵ، دەگا و ناحیە و شارەگولالەکاو ئوستانوو نەینەوای جە عێراقەنە مژیوا. هەر ئەپا جۆرە عەلەویەکێ”دێرسیم”ی سەردایو دوزگیون بابای مکەرا، ئێزیدیەکێچ سەردایو لالشی وکاکەیی و یارسانەکێچ سەردایو سڵتانی ساق و پیرشالیاری مکەرا، فەیلیێچ سەردایو مەرقەد٘وو دەگاو”پیران”ی جە داڵاهۆنە مکەرا. شەبەکێچ پەی مەراسێم و بەرنامە فەرهەنگی و هونەریەکاشا سەردایو مەرقەد٘ وبارگاو شێخ شەهابەدینی جە هەورامانەنە ،مەکەرا.

شەبەکێ کێنێ؟

جە بارەو شەبەکەکا قسێ وئێدعای و تەبلێغێ فرێ هەنێ،تەنانەت ویەردەنویسە نژادپەرستەکێ ترکی، ئێدعاو ئانەیە مکەرا، کە شەبەکەکێ ترکێ بەکتاشینێ، بەڵام چنها بەڵگێ تاریخیێ ئانەیە سەلەمنا، کە شەبەکێ کوردێنێ. لای کەمیچەو شەبەکەکێ جە ساڵی ١٥٠٢ جە دەوروبەروو ئوستانوو نەینەوای و جە ناحیەکاو بەینوو رۆخانەکاو دێجلە و خازری مژیوا. بە ویەروو وەخت و زەمانی روەشا کەردێنێ شاروو موسڵی. بەشێویچشا جە دەوروبەروو کەرکووکیەنە مژیوا. بە پاو دمایین ئەژماروو شەبەکەکا ٨٥ دەگایێشا هەنێ و ئەژماروو خەڵکەکەیشا جە بەینوو ٣٠٠ هەتا ٧٥٠ هەزار نەفەرێنێ،بە زوانیوی تێکڵ و ئامێتە جە(هەورامی)، فارسی و ترکی (ئازەری) قسێ مکەرا. سەرباروو ئی تێکەڵی و ئامێتەبیەی و سەرباروو بڕێو جیاوازی بیەیشا، بەڵام ئا زوانە شەبەکەکێ پنەش دۆوا و قسێ مکەرا، نزیکا بە زازای و سەرنیشتوو کوردەسانی، یام زوانوو هەورامی جە وەرخێز و سەرنیشتوو کوردەسانی.
ساڵح جومعە ڕاوبەروو مەرکەزی شەبەکەکا هاگاداریشا دا: هەورامی، ماچۆ و دملکی زوانوو شەبەکەکان و ماچۆ:” زوانوو شەبەکی هەورامیا”.
موحەممەد سالم نمایەندەو شەبەکەکا جە پارلمانوو پانیشتوو کوردەسانی واتش:”جە سەردەموو میدیایەکاوە شەبەکێ روەشا کەردێنە  دەشتوو موسڵی(نەینەوا). هەر پێسەو تایێفەکا تەروو کوردی، کە هەرپاجۆرە کە هەر تایێفێو جە مەحاڵێوەنە نیشتەیاگێ بیێنێ، شەبەکێچ ئەپا شێوە شێوەیە دلێ ئا دەشتێنە قەرارشا گێرتەن”.

سالم شەبەک واتیچش:، ئیسە هەرێمێو بە نامێ شەبەکستانی هەن و جە چن قەوم و تایێفێ پێوەرەبیەیشا هەن. ئانەیچشەوات:”تایێفەکێ باجەڵان، زراری، سمایلوەند، شکاک و گێژ تایێفەکاو هەرێموو شەبەکستانوو دەشتوو موسڵینێ. هەرپاسەیچ شەبەکەکێ کوردی رەسەن و بنەڕەت دارێنێ و بە پاو ئەژماروو سازمانوو مێلەلی نزیکەو ٤٥٠ هەزار هەتا ٥٠٠ هەزار شەبەکێ جە دەشتوو نەینەوایەنە مژیوا”.

شێخوو پیرۆز و موقەدەسوو شەبەکەکا

هەر چنی کۆگا وگلێرەوبیەو کوردەواری، ساحێبوو باوەڕی دیاری کریاو وێشانێ، شەبەکیچ باوەڕیوی دیاری کریاشا هەن و قیبلەگا و مەرقەد٘ی تایبەت بە وێشا هەن و پەیچش دڵسۆزی مکەرا، وەروو ئانەیە جە دەشتوو نەینەوای فرە نزیک و هاممەرزوو ئیزەدیەکانێ و بەشداروو عێبادەت و ئاهەنگ و مەراسێموو ئیزدەیەکانێ و پەرەستشوو وێشا بە یاگێ مارا، بۆنەو ئانەیەو کە مەرقەد٘ەکەشا فرە دوورا بەشێو جە شەبەکەکا بێ ئانەیە بتاوا مەرقەد٘کەشا بوینا، خود٘احافێزی جە ژیوای مکەرا.

شەبەکێ وێشا بە شۆنکەوتەو شێخ شەهابەدین مزانا، وەروو ئانەیە باوەڕشا ئەپینەین، کە مشۆ پەرەستش و موناجاتەکاشا وەردەموو قەبروو ئاد٘ی ئەنجام بد٘ا. مەرقەد٘وو شێخ شەهابەدینی جە یاگێوە بەینوو دەگاو زاوەری و تەوێڵێ جە مەحاڵوو هەورامانین، کە کاکەیی و یارسان و هەورامیێ ئەچا هەرێمەنە پێوەرە جە پاڵ و نزیکوو یۆی مژیوا.
شێخ شەهابەدین جە بۆنەو فشار و زۆر سەروو ویر و باوەڕەکەیش،جە ناحیێوتەرەنە ،هۆر خێزیان و وێش یاونان مەحاڵەو هەورامانی و چاگەیچ گیسیانەنە. هەورامیەکێچ خاس ئامەینێ دەورشەرە و یاوەینێ پۆرەش و تلێسمشا کەردەن. شێخ شەهابەدین جە بەینوو دەگایەکاو زاوەر و تەوێڵێ و جە بەینوو سەرنیشت و وەرخێزوو کوردەسانینە دنیاش ئاستێنە جیا. دەگاوزاوەری جە نزیکوو تەوێڵێ و نزیکوو شارەگولالەکێ نەوسود٘ێ و نۆدشەی(بەشووشارستانوو پاوەی) و جە واروو کەش و کویسانوو داڵانی جە هەورامانوو لهۆنی قەرارش گێرتەن، کە بە بەهەشتوو هەورامانێ مژناسیۆ و هامساو دەگایەکاو هانەگەرمەڵە و کەیمنەیە جە وەرپڕەنە، و روەو وەرخێزگایچشەنە نۆدشە و جە سەرنیشتەنە کەشوو داڵانی و ئەودیمیچش شارووهەورامانو تەختی (سەربە شارستانوو سەڵواوای) و جە پانیشتەنە چەنی شارەکاو نەوسود٘ێ (بەشوو شارستانوو پاوەی /ئوستانوو کرماشانی و شاروو تەوێڵێ (بەشوو ئوستانوو هەڵەبجە /سلێمانی جە کوردەسانوو عێراقینە) هامساکێشەنێ.

قەبروو شێخ شەهابەدینی،کە گەورەترین مەزارگاو پیرۆز و موقەدەسوو شەبەکێن جە دەگاو زاوەرینە و جە لاو خەڵک و تاقمەو ئا ناحیەیە بە نامێ شێخ شەهابەدینوو دزاوەری، یام شێخ شەهابەدینوو زاوەری مژناسیۆ. بڕێو جە سەرچەمەکاش بۆنەو وانای دەرسوو شێخ شەهابەدینی جە شارووبەغد٘ای، بە نامێ شێخ شەهابەدینو بەغد٘ای نامێشا بەردەن و نامێ وێش و مەزارگاکەیچش ئامان .

شێخ شەهابەدین جە ساڵوو١۱۰٨میلادی جە ئەد٘ای بیەن. جە تەمەنوو جوانی ملۆ پەی بەغد٘ای پەی ئانەیە جە مەکتەبوو شێخ عەبدولقادری گەیلانی دەرس و عێلموو ڕۆی فێر بۆ، پەی ماویوی جە خزمەتووشێخ عەبدولقادری گەیلانى مسیاری کەرۆ و دماتەر گێڵۆوە پەی هەورامانی.

جە دەگاو زاوەری ژەنی ماروٙ. سەمەرەو ئی پەیوەندیە ۳کناچێ و۲کوڕێ بیێنێ. یۆ جە کناچەکاش شوکەروٙ بە سەیێد موستەفا هەورامی، یانی(پیرشالیاری یەرەم) . قەبرەو کناچەکێش جە پاڵوو گۆڕەو پیرشالیاری یەرەمینە  جە هەورامان تەختەنە ،قەرارش گێرتەن. ئا کناچێ شێخ شەهابەدینیێ بە نامێ “ئەد٘الۆ پیرا” یانى، ئەد٘او زانایا و هەر پاسەیچ بە ئەد٘او هەژارا مژناسیۆ و پەرەستێش و ستایێش چەنە کریۆ.

شێخ شەهابەدین ساڵێ ١۱۹۰ی میلادی و جە تەمەنوو ٦٠ ساڵینە کۆچی دماییش کرد.جە کتێبوو گەورە و پیرۆزوو یارسانەکا جە بارەو شێخ شەهابەدینی نویسیان: کە یۆ جە ٧ نمایێندە و ڕاوبەرا ئایینوو”سڵتانی ساقین.شێخ شەهابەدین پیرۆزتەرین و موقەدەس تەرین شێخوو شەبەکەکان و مەرقەد٘ەکەیچش گەورەتەرین مەرقەد٘وو پیرۆز و موقەدەسوو شەبەکین.
پەی ئانەیە کەسێو یام خەڵک بتاوۆ وێش بیاونۆ مەرقەد٘وو شیخ شەهابەدینی جە دەگاو تەوێڵێ (تەوێڵە گولالێ) مشۆ موڵەت و ئێجازە جە پاسگاومەرزی وەڵاتوو ئێرانی جە دەگاو زاوەری بگێرۆ. سەد٘ها هەزار شەبەکێ نمەتاوا و دەرفەت و زەمانوو ئانەیشا نەبیەن و پەیشا ڕێک نەکەوتەن کە سەردانوو مەزارگاو شێخ شەهابەدینی، بکەران و پەی ئانەی مەرقەد٘ەکەى جە نزیکەو بوینا، چەم بەسا و خود٘احافێزی جە ژیوای مکەرا. بە پاو ویر و باوەڕوو شەبەکەکا، ئا کەسێ کە قەبرەو شێخ شەهابەدینی- زیارەتشا کەردەن و وینانشا، کەسانێو وەش بەخت و سەرکەوتێنێ.

سەرچەمە:هاڵیگای قەسالەین(فەزای مەجازی)

هۆرگێڵنایەو سەروو زوانی هەورامی:

هومایون موحەممەدنژاد

 hewraman
Load More In ویەردە و هەورامانی

داواچیٛو بنویسە

پۆستی ئەلکترۆنیکەت بڵاو ناکرێتەوە . خانە پێویستەکان دەستنیشانکراون بە *

بابەتو دماتەری

مە؛ موٙرفیمو سەرەمڕەی

                مە؛ موٙرفیمو سەرەمڕەی موٙرفیمو”مە”ی سەرەمڕەی، یوٙن جە سیما دیا…